Edward Antoni Gronczewski, ps. „Przepiórka” (ur. 7 lub 10 sierpniaE. Gronczewski, Walczyli o Polskę Ludową. 1923 w Sierpcu, zm. 1 stycznia 1976 w Warszawie) – pułkownik ludowego Wojska Polskiego, oficer i dowódca oddziału partyzanckiego Gwardii Ludowej i Armii Ludowej w czasie II wojny światowej, funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej, zastępca attaché wojskowego PRL w Chińskiej Republice Ludowej (1957–1958), w 1965 wiceprzewodniczący Międzynarodowej Komisji Nadzoru i Kontroli w Indochinach.
Biografia Młodość i wojna W czerwcu 1939 ukończył szkołę powszechną w Bilnie k. Włocławka, gdzie mieszkał wraz z rodziną. W maju 1940 wysłany przez Niemców na roboty przymusowe do Sierpca, potem do Działdowa, a od listopada w okolicach Królewca. Po roku zbiegł na Lubelszczyznę i osiedlił się we wsi Grabówka w powiecie kraśnickim, dokąd wysiedlono jego rodzinę.
Od czerwca 1942 członek Polskiej Partii Robotniczej i Gwardii Ludowej, przyjął pseudonim „Przepiórka”. Początkowo pełnił funkcję łącznika między poszczególnymi komórkami PPR i GL. Od sierpnia walczył w oddziale im. Tadeusza Kościuszki dowodzonym przez Grzegorza Korczyńskiego ps. „Grzegorz”, gdzie pełnił funkcję oficera informacji. W marcu otrzymał nominację na komendanta gminnego GL w Annopolu, zorganizował tam dwudziestoosobowy oddział partyzancki oparty na gwardzistach z Grabówki i okolic, zwany od jego pseudonimu oddziałem „Przepiórki”. W pierwszych miesiącach swojej działalność oddział skupił się na niszczeniu hitlerowskiej administracji oraz działających w terenie band rabunkowych podszywających się pod partyzantów a dopiero później podjął bezpośrednią walkę z NiemcamiWspomnienia „Przepiórki”, s. 4.. Razem z Mieczysławem Olszewskim ps. „Mietas”, w połowie czerwca 1943, wykonał wyrok śmierci na komendancie granatowej policji Chełkowskim z Józefowa, który znęcał się nad polską ludnością cywilną m.in. prześladując chłopów za nieoddanie nawet najmniejszej części kontyngentu czy też posiadanie krewnych w partyzantce (szczególnie zawzięcie zwalczał ruch komunistyczny)Edward Gronczewski, Wspomnienia „Przepiórki”, s. 34..
W sierpniu 1943 oddział został włączony w skład formowanego 3 batalionu GL por. Władysława Skrzypka ps. „Orzeł”. 10 sierpnia 1943, w drodze do okręgowych władz PPR i GL z wieścią o wydarzeniach pod Borowem, koło Trzydnika został ostrzelany przez Niemców i ranny w rękę. Pod koniec tego miesiąca „Przepiórka” udał się na teren okręgu północnego, w Lasy Parczewskie. Za ogół działalność partyzanckiej, w tym przeprowadzoną 8 września akcję ataku na niemiecki majątek w rejonie Kaznowa, „Przepiórka” został awansowany do stopnia podporucznika GLWspomnienia „Przepiórki”, s. 44.. Po powrocie do okręgu południowego, w listopadzie 1943, Gronczewski wraz ze swoim pododdziałem na nowo rozpoczęli samodzielną działalność, w grudniu wydano rozkaz przeformowujący go w 7 batalion GL.
25 grudnia 1943 ppor. Edward Gronczewski ps. „Przepiórka” został odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy (jedno z pierwszych trzydziestu nadań) za czynną walkę z niemieckim okupantem. Od lutego roku 1944 batalion (numeracja zmieniona z 7 na 3) wszedł w skład 1 Brygady AL im. Ziemi Lubelskiej. . 3 batalion „Przepiórki” operował w powiatach kraśnickim i puławskim do marca, gdy na rozkaz dowódcy brygady mjr Władysława Skrzypka ps. „Grzybowski”, ppor. „Przepiórki” oddał większość swoich partyzantów do dyspozycji 2 batalionu por. Aleksandra Szymańskiego ps. „Bogdan”, samemu udając się z resztą podkomendnych w rejon Krasnegostawu i Hrubieszowa by zaktywować tam działalność AL. W rejon Kraśnika powrócił w kwietniu 1944 wraz z przybyłymi zza Bugu partyzantami radzieckimi. .
22 kwietnia pod Marynopolem stacjonujące we wsi oddziały AL: 3 batalion, oddział żandarmerii ppor. Zbigniewa Pietrzyka ps. „Zbyszek” i oddział Bolesława Kaźmiraka (Kowalskiego) ps. „Cień” zostały zaatakowane przez Legię Nadwiślańską NSZ kpt. Zbigniewa Wyrwicza ps. „Witold” (oddziały ppor. Leona Cybulskiego ps. „Znicz”, Wacława Piotrowskiego ps. „Cichy” i „Orła”). Spośród ok. 150 partyzantów AL zginęło 9 (w tym 7 z batalionu „Przepiórki”). Po powrocie do zgrupowania dowódca 2 batalionu por. „Bogdan” odkomenderował do 3 batalionu kilku jego poprzednich partyzantów.
W maju 1944, nowy dowódca brygady kpt. Ignacy Borkowski ps. „Wicek” przemianował 3 batalion na 5 kompanięWiązało się to z rozbudową jednostki oraz zmianami kadrowymi w sztabie brygady – mjr „Grzybowski” zginął 10 kwietnia zabity przez NSZ, 14 kwietnia ten sam los spotkał por. Feliksa Kozyrę ps. „Błyskawica”, zaś ich następca kpt. Andrzej Flis ps. „Maksym” został ciężko ranny w niemieckim nalocie. 1 batalion przemianowano na 1 kompanię, drugi na kompanię sztabową (określaną także jako 9 kompania) zaś trzeci na 5 kompanię szturmową. W skład brygady weszły oddziały ppor. Jana Fijoła ps. „Ryś II” jako drugą kompanię, Batalionów Chłopskich por. Juliana Kaczmarczyka ps. „Lipa” jako 3 kompanię Straży Chłopskiej i żandarmerii ppor. „Zbyszka” jako 4 kompanię, a także oddział ppor. Bolesława Kowalskiego (Kaźmirak/Kaźmierak) ps. „Cień” jako 6 samodzielna kompania. Brygadzie podporządkowały się także oddział łącznikowy PSzP „Janowskiego” por. Andrzeja Pajdo ps. „Andrzej” (7 kompania) i oddział BCh im. Bartosza Głowackiego st. sierż. Pawła Niewinnego ps. „Bartosz” (8 kompania Straży Chłopskiej), jak również oddział bezpieczeństwa (pluton żandarmerii) st. sierż. Krzysztofa Mroza ps. „Krzysiek” (wyłączony ze składy 4 kompanii) i oddziały por. Aleksandra Ligęzy ps. „Armata”, por. Henryka Szymańskiego ps. „Lubelak”, por. Józefa Małysza ps. „Marek”, dywersyjny „Prałata” i specjalny Obwodu II por. Gustawa Alefa ps. „Bolkowiak”, jednak w lipcu zostały one wyłączone ze składu brygady z zadaniem podporządkowania się nowo powstałej 3 Brygady AL.. Wydał on rozkaz por. „Przepiórce” rozszerzenia liczebności oddziału do 200 osób. W nocy z 7 na 8 czerwca przeprowadzono mobilizację wśród miejscowej ludność do oddziału (listę opracował Gronczewski wraz ze swoimi zastępcami, zamykała się ona do mężczyzn w wieku 18–22 lata – sympatycy i dotychczas niezmobilizowani członkowie AL, a także tzw. „kawalerka”, czyli młodzież zazdroszcząca partyzantom powodzenia u miejscowych dziewczyn). Na skutek mobilizacji do 150 osobowej 5 kompanii przybyło 176 nowych partyzantówWspomnienia „Przepiórki”, s. 120.. Gronczewski dokonał reorganizacji kompanii wydzielając z niej poddział „Słowika”, który pozostał w terenie. Przy „Przepiórce” obok 176 zmobilizowanych ludzi zostało 90 starych i uzbrojonych partyzantów, kompanię podzielono na trzy duże plutony. Dowódca brygady kpt. „Wicek” zapewnił oddziałowi „Przepiórki”, zwanego odtąd 5 kompanią szturmową, pierwszeństwo w dostawach broni i amunicji (w chwili reorganizacji kompanii tylko ⅓ partyzantów, była uzbrojona).
W czerwcu 1944 brał udział w bitwie z Niemcami w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej podczas niemieckiej operacji antypartyzanckiej „Sturmwind I”Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945: Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga str.50.. Za udział w tych walkach został ponownie przedstawiony do odznaczenia Krzyżem Grunwaldu wraz z 16 innymi partyzantami z 5 kompanii szturmowejWspomnienia „Przepiórki”, s. 137–139.. Po bitwie w Lasach Janowskich i Puszczy Solskiej szeregi 5 kompanii szturmowej poszerzyły się o kilkunastu partyzantów z rozbitych kompanii sztabowej i 3 kompanii Straży Chłopskiej. W lipcu kompania brała udział w walkach na tyłach wojsk niemieckich walczących na froncie z Armią Czerwoną. Po wkroczeniu Armii Czerwonej wraz z całą swoją jednostką wcielony do ludowego Wojska Polskiego, kompanię przekształcono w 3 batalion zapasowy 1. Armii Wojska PolskiegoWspomnienia „Przepiórki”, s. 171..
Polska Ludowa thumb|Zdjęcie z okresu powojennego Zgodnie z ustaleniami wobec oficerów byłej Armii Ludowej, awansowany do stopnia kapitana, Edward Gronczewski został skierowany do służby w Milicji Obywatelskiej, gdzie objął stanowisko oficera do zadań specjalnych Komendanta Głównego MO (od listopada jako major). Pojął za żonę Zinaidę Dudarenko ps. „Nika”, Białorusinkę, towarzyszkę broni i sanitariuszkę ze swojego oddziału partyzanckiego. Dopiero w 1946 wrócił do służby wojskowej, początkowo w Centrum Wyszkolenia Piechoty. W latach 1948–1949 w Oficerskiej Szkole Piechoty. W czasie służby w KBW, na Lubelszczyźnie dowodził jednym z oddziałów pozorowanych, udającego oddział podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego i dopuszczającego się „na konto podziemia” przestępstw kryminalnych. Następnie pełnił obowiązki dowódcy 8. Pułku Piechoty KBW w Łodzi.
21 maja 1950 został aresztowany wraz z Grzegorzem Korczyńskim za domniemane zbrodnie na ŻydachWatażkowie z Gwardii Ludowej, Rzeczpospolita. i więziony do 19 czerwca 1955. Chodziło o wydarzenie z 1942, gdy pod nieobecność Korczyńskiego część członków jego oddziału (w większości Żydów wcielonych do oddziału po akcji na Janiszów) pod przywództwem Jana Gruchalskiego „Sokoła” i Aleksandra Miłka „Koguta” zbuntowała się przeciw niemu i udusiła 3 członków jego sztabu i zniszczyła jego radiostację. Wówczas żołnierze GL zabili buntowników. Prawicowi historycy do dziś jednak przekonują, na podstawie materiałów z jego śledztwa w czasach stalinizmu, że tak naprawdę Gronczewski i Korczyński dopuścili się regularnych mordów na Żydach. Takiej teorii przeczy m.in. ich rehabilitacja i informacje, które przedstawił historyk Ryszard Nazarewicz. Historyk podał, że źródła w procesie Korczyńskiego i jego kompanów zostały zmanipulowane, a im samym przypisano czyny, które nie miały miejsca lub zostały popełnione przez inne grupy, w tym NSZRyszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000, s. 122-123. MBP nie uwzględniło też dowodów w postaci zeznań Żydów-partyzantów, w tym 35 z nich, którzy służyli pod komendami Korczyńskiego i GronczewskiegoRyszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000, s. 122-123. Nazarewicz powołuje się przy tym na materiały Sądu Wojewódzkiego w Warszawie, Prokuratury Generalnej i KC PZPRRyszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000, s. 122-123.
W roku 1956 został zrehabilitowanyRyszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 2000, s. 122-123. W marcu 1957 powrócił do zawodowej służby wojskowej i został awansowany do stopnia podpułkownika. W latach 1957–1958 zastępca attaché wojskowego PRL w ChRL. W 1963 awansowany na pułkownika. W 1965 był zastępcą przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Nadzoru i Kontroli w Wietnamie. Później był pracownikiem naukowym Wojskowego Instytutu Historycznego. Poświęcił się wówczas pracy dokumentującej działania partyzanckie Gwardii i Armii Ludowej na Lubelszczyźnie w czasie II wojny światowej. W 1969 ze względu na zły stan zdrowia odszedł w stan spoczynku.
Zmarł nagle 1 stycznia 1976 w WarszawieWalczyli o Polskę Ludową, s. 7., pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera C4-Tuje-8).
Życie prywatne mały|Grób Zinaidy i Edwarda Gronczewskich na cmentarzu Wojskowym na Powązkach Rodzicami Edwarda byli Aleksandra z domu Babecka (ur. 4 lutego 1899) i Aleksy (ur. ok. 1892) Gronczewscy. Jego matka pod pseudonimem „Mamusia” była opiekunką partyzantów GL i AL„Kalendarium walk GL i AL na Lubelszczyźnie 1942-1944”, aneks biograficzny.. Miał młodsze rodzeństwo: brata Józefa Zbigniewa ps. „Lew”, „Zbyszek” (ur. 1924, zm. 9 sierpnia 1943) – członek PPR i partyzant GL (oddział im. Tadeusza Kościuszki, następnie w oddziale im. Jana Kilińskiego), zamordowany przez NSZ pod Borowem – i siostrę Helenę Barbarę po mężu Kowalską (ur. 1 sierpnia 1926, zm. 11 września 1971) – łączniczka GL i AL o pseudonimie „Basia” (oddział „Przepiórki”, później w oddziale „Cienia”), po wojnie żołnierz LWP i pracownica administracji spółdzielczości.