Marszałek hospodarski (; marszałek wielkiego księcia, marszałek hospodara, marszałek królewski, marszałek dworski) – początkowo urząd dworski, potem głównie ziemski w Wielkim Księstwie Litewskim o zmieniających się kompetencjach i znaczeniu.
Urząd marszałka powstał na Litwie w końcu XIV wieku. Nosił on tytuł marszałka wielkiego księcia, hospodarskiego lub dworskiego, a od r. 1411 przyjął tytuł ziemskiego, wreszcie marszałka najwyższego. Z czasem wyodrębniły się trzy urzędy marszałków: marszałek wielki litewski, marszałek nadworny litewski i marszałek dworski (dworny, hospodarski). Ten ostatni marszałek był początkowo zastępcą marszałka wielkiego, z czasem jednak jego rola ograniczała się do funkcji ceremonialnych. Rangę urzędu marszałka hospodarskiego obniżał fakt, że (w odróżnieniu od marszałka wielkiego i nadwornego) zazwyczaj występowało kilku marszałków hospodarskich – od końca XV wieku zazwyczaj po ośmiu równocześnie. Marszałek hospodarski stał się godnością honorową tylko nieco wyższą od dworzanina, stojącą dość nisko: po urzędnikach ziemskich i dworskich, ale z drugiej strony urząd oznaczał doradcę władcy, osobę do specjalnych poruczeń i uprawniał do zasiadania w oraz czerpania dochodów z dóbr hospodarskich (w charakterze dzierżawcy). Dlatego też w XVI w. urząd marszałka hospodarskiego bywał początkiem kariery administracyjnej i państwowej. Jednocześnie pełnienie urzędu marszałka hospodarskiego nie ograniczało możliwości obejmowania innych urzędów.
W okresie ustrojowego upodabniania się Litwy do Korony marszałek hospodarski pełnił funkcję zastępcy wojewody lub kasztelana na terenach, gdzie danych urzędników nie było. Jednakże tylko marszałek wołyński doczekał się odrębnej nazwy, co było świadectwem większego znaczenia tego marszałka niż pozostałych marszałków hospodarskich.
W okresie unii lubelskiej proponowano, by marszałkowie hospodarscy (było ich wtedy 18) weszli do wspólnego senatu Rzeczypospolitej na zasadzie analogii do kasztelanów mniejszych. Tak się jednak nie stało.
Ostatecznie urząd marszałka hospodarskiego przekształcił się w urząd marszałka ziemskiego (powiatowego), stając się jednym z najwyższych w litewskiej hierarchii urzędów ziemskich.
Marszałkowie hospodarscy nominacja, okres sprawowania urzędu marszałek hospodarski wcześniej otrzymane urzędy kolejne urzędy1444Jan Niemirowiczstarosta klecki (1444)1470, 23 październikahetman litewski (czasowy) w wojnie trzynastoletniej, namiestnik lidzki (urząd nadany jednocześnie z godnością marszałka)hetman litewski (czasowy) w wyprawie Kazimierza Jagiellończyka przeciwko Maciejowi Korwinowi (1474), namiestnik witebski (od 27 lutego 1477), starosta łucki (od 2 sierpnia 1478), wojewoda kijowski (maj 1481)1482kasztelan trocki od 1492, namiestnik nowogródzki od 1496–1498, wojewoda trocki 1487–1498, marszałek wielki litewski (1498–1505)1483Jakub Niemirowicz (Szczyt)starosta brzeski (1479-1492)namiestnik briański (1492-1493/1494)1492stolnik litewski (1488), namiestnik lidzki (urząd nadany jednocześnie z godnością marszałka)namiestnik smoleński1500–1513chorąży nadworny litewski (przed 1492–1499), namiestnik uciański (19 marca] 1492–1499), namiestnik kowieński (1499–1514)ochmistrz (marszałek dworu) wielkiej księżnej, a potem królowej Heleny (1495–1513), namiestnik bielski (6 grudnia 1506 – 1512)1500–1510marszałek wielki litewski od 1514, kasztelan trocki od 1522, starosta drohiczyński i słonimski (od 1505), namiestniki wilkijski1504pisarz hospodarski od 1488, kanclerz królowej Heleny (1502–1509)najwyższy sekretarz Wielkiego Księstwa (od 1506),namiestnik witebski od 1508, wojewoda witebski od 1511, wojewoda podlaski od 15131506–1509, 1511–1547koniuszy dworski (1502)starosta puński, brzeski i knyszyński, wojewoda nowogródzki (od 1544), dzierżawca wilkiejski, ostryński,1510–1519/1520Jan Niemirowicz Szczyttmiecznik litewski (159-1510), namiestnik wasiliski (1507-1514)namiestnik wasiliski 1515-1516), namiestnik mohylewski (1516-1519/1520), namiestnik mozyrski (1516)1516–1542namiestnik żyżmorski (1519), namiestnik mścisławski i dzierżawca (od 1527), wojewoda witebski (od 1528), połocki (od 1528), wileński (1542–1549), kanclerz wielki litewski (od 1546)1519–1557dzierżawca bracławski (1517–1547)wojewoda podlaski (1556–1558) i nowogródzki (od 1558)1520Mikołaj Niemirowicz-Szczytt1520–1541starosta drohicki (1501–1506)1550 jako marszałek ziemski wołyńskistarosta włodzimierski (urząd nadany jednocześnie z godnością marszałka)wojewoda kijowski (1559)1553–1561pisarz wielki litewski (1551–1566)podskarbi ziemski litewski (1561–1566), marszałek nadworny (1561–1569, podkanclerzy litewski (1566–1579), kasztelan trocki (1569–1579), kanclerz wielki litewski (1579–1587), kasztelan wileński (1579–1587)1558–1565starosta słonimski (1560–1584), kasztelan nowogródzki (1566–1586)1560–1563dworzanin hospodarski od 1548, horodniczy grodzieński (1558–1566)łowczy (1567–1574), wojewoda smoleński (1571–1577), starosta mścisławski (1548–1567), mielnicki, dzierżawca ejszycki, wornieński, pozelwski1560–1566marszałek słonimski w 1561, kasztelan podlaski w 1566, kasztelan smoleński w latach 1569–15711561 lub wcześniejdworzanin królewski (1546), pisarz wielkoksiążęcy (1554)kasztelan brzeski (od 1566)1562dzierżawca kiernowski i mejszagolski (1547–1560), chorąży giedrojski (1557), namiestnik wileński (od 1560)1566–1576wojewoda miński od 1576, brzeski od 1588, witebski od 1588, starosta rzeczycki (1570–1573, orszański od 15881570pisarz ziemski drohicki (1554 lub 1556–1571), poseł drohicki (1569), kasztelan podlaski (przed 5 marca 1569)1580–1590ciwun i horodniczy trocki, dzierżawca hupski, wójt mohylewskikasztelan miński (1590–1592), witebski (1592), starosta rumborski (od 1589)
Przypisy