Operacja leningradzko-nowogrodzka – operacja strategiczna rozpoczęta przez Armię Czerwoną podczas II wojny światowej 14 stycznia 1944 roku w celu rozbicia sił Grupy Armii „Północ” i odblokowania Leningradu spod oblężenia niemieckiego armiami frontów 2. Nadbałtyckiego, Leningradzkiego oraz Wołchowskiego. Po zaledwie dwóch tygodniach operacji Armia Czerwona kontrolowała już linię kolejową Leningrad–Moskwa, a 26 stycznia Stalin ogłosił, iż blokada Leningradu została zniesiona i że wojska niemieckie zostały wyparte z obwodu leningradzkiegoGrigorij Kriwoszejew i inni, s. 315.. Zniesienie 900-dniowej blokady było świętowane w Leningradzie salwą 324 dział. Operacja zakończyła się miesiąc później 1 marca, kiedy Stawka rozkazała wojskom Frontu Leningradzkiego kontynuować swoje działania w operacji przez rzekę Narwa, podczas gdy 2 Front Nadbałtycki miał bronić terytorium wyzwolonego w pościgu za niemieckim XVI Korpusem ArmijnymGrigorij Kriwoszejew i inni, s. 317..
Według radzieckich informacji. [dostęp 2 stycznia 2013]. do 30 stycznia 1944 roku Niemcy stracili 21 000 żołnierzy, 85 dział kalibru od 150 do 400 mm i zostali odepchnięci 60–100 km od Leningradu do rzeki ŁugaA.A. Grieczko: Geschichte des Zweiten Weltkrieges..
Tło operacji Po operacji Barbarossa niemieckie wojska odcięły Leningrad, tym samym rozpoczynając oblężenie tego miasta. Oddziały Armii Czerwonej przeprowadziły wiele operacji w tym rejonie w celu wyzwolenia okolic Leningradu spod kontroli wojsk niemieckich. Pod koniec 1943 roku rozpoczęto przygotowania do przeprowadzenia kolejnej operacji, mającej na celu odblokowanie Leningradu spod niemieckiego oblężenia po częściowo zakończonej sukcesem operacji Iskra w styczniu tego samego roku i operacji siniawińskiej przeprowadzonej pod koniec 1942 roku. Pierwsze spotkanie sztabu odbyło się 9 września 1943 roku, dwa lata i jeden dzień po rozpoczęciu oblężeniaSalisbury, s. 560.. Stworzono dwa plany, Newa I i Newa II. Newa I miał wejść w życie, gdyby wojska niemieckie naciskane na różnych odcinkach frontu wycofałyby z własnej woli swoje siły spod Leningradu i skierowały je gdzie indziej. Zarówno Stawka jak i wojska broniące Leningradu uważały, że jest to możliwe. Natomiast Newa II miał wejść w życie, gdyby Niemcy nie wycofaliby swoich sił spod Leningradu w najbliższych miesiącach. Ofensywa miała składać się z trzech uderzeń, pierwsze uderzenie miało zostać wyprowadzone z przyczółka pod Oranienbaumem, który został zdobyty wcześniej w tym samym roku, drugie uderzenie miało ruszyć ze Wzgórz Pułkowskich, a trzecie uderzenie z fortyfikacji wokół Nowogrodu. Ofensywa miała rozpocząć się zimą, kiedy to duże oddziały piechoty i artylerii mogłyby spokojnie przejść po zamarzniętych jeziorach i rzekach.
Plany, przygotowania i siły obu stron ZSRR W rejonie Leningradu na odcinku długości 256 km rozlokowano Front Leningradzki. Jego 23 Armia była zaangażowana w wojnę z Finlandią. Z III Rzeszą miały walczyć: 2 Armia Uderzeniowa, potajemnie przerzucona na liczący 50 km szerokości i 25 km głębokości przyczółek pod Oranienbaumem, oraz 42. i 67 Armia, broniące dostępu do miasta od południowego wschodu. Dalej na południe Front Wołchowski zajmował 232-kilometrowy odcinek od Gontowej Lipki do jeziora Ilmen. Na rzece Wołchow, na północ od Nowogrodu, utrzymywał on przyczółek o szerokości 35 km i głębokości 10 km. Główne siły tego frontu stanowiły 8., 54. i 59 Armia. 2 Front Nadbałtycki, w którego skład wchodziły 1. i 3 Armia Uderzeniowa, 22 Armia oraz 6. i 10 Gwardyjska Armia, zajmował 320-kilometrowy odcinek między jeziorami Ilmen i Nieszczarda koło Newla. Wsparcie powietrzne dla tych frontów zapewniały 13., 14. i 15 Armia Lotnicza. Na zapleczu w tym rejonie zgromadzono duże zapasy materiałów wojennych, zapewniając pełne dostawy w razie rozpoczęcia ofensywy. Taki rezultat osiągnięto głównie dzięki uruchomieniu większości leningradzkich zakładów zbrojeniowychEncyklopedia II wojny światowej nr 41..., s. 729..
Przed operacją Flota Bałtycka została wyznaczona do przetransportowania wojsk 2. Armii Uderzeniowej, dowodzonej przez gen. por. Iwana Fiediuninskiego, przez jezioro Ładoga do Oranienbauma. Od 5 listopada 1943 roku flota przetransportowała 30 000 żołnierzy, 47 czołgów, 400 dział, 1400 ciężarówek i 10 000 t amunicji i zaopatrzenia z miejsc przeładunkowych w fabrykach leningradzkich, Kanacie i bazy morskiej w Lisy Nos do OranienbaumuSalisbury, s. 561.. Po tym jak jezioro Ładoga zamarzło kolejne 22 000 ludzi, 800 ciężarówek, 140 czołgów i 380 dział zostało wysłanych na powierzchni zamarzniętego jeziora do Oranienbaumu. Kiedy rozładowanie zaopatrzenia i broni zostało zakończone artyleria została ustawiona na całej długości frontów Leningradzkiego, Wołchowskiego i 2 Nadbałtyckiego w koncentracji 200 dział na kilometr, w tym 21 600 standardowych dział artyleryjskich, 1500 wyrzutni rakietowych Katiusza i 600 dział przeciwlotniczych. Wojska radzieckie uzyskały także 1500 samolotów od Floty Bałtyckiej i fabryk wokół LeningraduGreczaniuk (1990).. Ostateczne spotkanie radzieckich dowódców miało miejsce 11 stycznia 1944 roku w SmolnymSalisbury, s. 562.. Gen. Goworow, dowódca Frontu Leningradzkiego, miał swoje wymienione priorytety. W celu otwarcia południowo-wschodniej i wschodniej linii kolejowej z Leningradu wojska radzieckie musiałyby wyzwolić Krasnogwardiejsk, w celu wyzwolenia Mgi, niewielkiego miasta i węzła kolejowego na obrzeżach Leningradu, którego zdobycie przez Niemców w 1941 roku zamknęło ostatnią linię kolejową do Leningradu. Goworow ustawił odpowiednio swoje wojska.
Siły trzech radzieckich frontów liczyły 1 mln 251 tys. żołnierzy, 20 183 działa i moździerze, 1580 czołgów i dział samobieżnych oraz 1386 samolotów. W chwili rozpoczęcia operacji tylko Front Leningradzki posiadał 716 tys. żołnierzy, 12 165 dział i moździerzy oraz 1132 czołgi i działa samobieżne. Wojska radzieckie miały więc dużą przewagę jeśli chodzi o siłę żywą i artylerię oraz zdecydowaną przewagę w broni pancernej oraz lotnictwie. Przygotowania Rosjan trwały wiele miesięcy, co zapewniło znacznie lepsze wyszkolenie wojsk frontów w porównaniu z całością armii, choć z drugiej strony oddziały, które od dłuższego czasu wyłącznie się broniły, nie miały doświadczenia w prowadzeniu działań zaczepnychEncyklopedia II wojny światowej nr 41..., s. 729–730..
III Rzesza thumb|left|300px|Niemieccy żołnierze w rejonie Leningradu, 22 grudnia 1943 roku Pod koniec 1943 roku sytuacja Grupy Armii „Północ” stała się krytyczna. Błękitna Dywizja i trzy niemieckie dywizje zostały wycofane w październiku, podczas gdy sama grupa armii w tym samym okresie uzyskała 60 km terenu od Grupy Armii „Środek”. W zamian za to feldmarsz. Georg von Küchler otrzymał Błękitny Legion i trzy dywizje SS. W takim stanie osłabienia sztab grupy armii zaplanował nową pozycję na jej tyłach, która skróciłaby linię frontu o 25% i zlikwidowałaby zagrożenie ze strony wojsk radzieckich w wielu klinach na dotychczasowych liniach. Plan, o kryptonimie operacja Blau, zwany także odwrotem styczniowym, zakładał wycofanie się o 150 km na zachód do naturalnych linii obronnych, które tworzyły rzeki Narwa i Wielikaja oraz jeziora Pejpus i Pskowskie. Pozycja ta, zwana linią Pantery, składała się z fortyfikacji i umocnień budowanych od września 1943 roku. Oprócz tej rubieży obronnej Niemcy zbudowali także od wybrzeża Bałtyku do jeziora Ilmen system obrony oparty na liniach stałych umocnień zwany Wałem Północnym. Najsilniejsze umocnienia zbudowano na południe od Wzgórz Pułkowskich i na północ od Nowogrodu. Zalesiony teren z wieloma bagnami sprzyjał organizowaniu obrony. Łączna głębokość strefy obronnej dochodziła do 230-260 km. Odwrót miał zostać przeprowadzony w kilku fazach, używając przy tym umiarkowanych pozycji obronnych, z których najważniejszą była linia "Rollbahna" ustanowiona na linii kolejowej Oktiabrskaja przebiegającej przez Tosno, Lubań i Czudowo. Na tej pozycji dwa najbardziej narażone na atak radziecki korpusy armijne, XXVI i XXVIII, miały się przegrupować i złapać oddech przed kontynuowaniem odwrotu do swoich pozycji na linii "Pantera".
thumb|300px|Niemiecka artyleria na obrzeżach Leningradu, grudzień 1943 roku Los Grupy Armii „Północ” pogorszył się jeszcze bardziej w następnym roku, kiedy Hitler odrzucił wszelkie propozycje dotyczące wczesnego wycofania się na pozycje obronne linii "Pantera", podkreślając, że wojska Armii Czerwonej miały być powstrzymywane jak najdalej od Niemiec i że miały zostać zmuszone do zapłacenia wysokiej ceny za każdy metr wyzwolonego terenu. Ostatecznie Hitler przekazał trzy najlepsze dywizje piechoty ze składu Grupy Armii "Północ" Grupie Armii "Południe" feldmarsz. Ericha von Mansteina po tym jak oddziały tej grupy armii wycofały się za rzekę Dniepr pod ciągłymi atakami Rosjan. Feldmarsz. von Küchler utrzymywał teraz bardzo niepewną pozycję i mógł tylko oczekiwać na wydarzenia na frontach Leningradzkim i Wołchowskim z dużym pesymizmem.
Siły niemieckie w tym rejonie stanowiły: 18 Armia, stojąca naprzeciw frontów Leningradzkiego i Wołchowskiego, oraz 16 Armia, stojąca naprzeciw 2 Frontu Nadbałtyckiego. 18 Armia składała się z 19 dywizji i 3 brygad i liczyła 168 tys. żołnierzy, 4500 dział i moździerzy oraz 200 czołgów i dział szturmowych. Z wyjątkiem jednej dywizji, która pozostawała w rezerwie wszystkie oddziały armii znajdowały się na głównym pasie obrony. Dodatkowo armię wspierały dwie specjalne grupy ciężkiej artylerii przeznaczone do ostrzeliwania Leningradu. W skład 16. Armii wchodziło 21 dywizji i jedna brygada. W rezerwie znajdowała się jedna dywizja. Dodatkowo w rezerwie Grupy Armii „Północ” znajdowały się trzy dywizje wartownicze i dywizja szkolno-polowa. Łącznie obie armie niemieckie i wspierająca je 1 Flota Powietrzna Luftwaffe liczyły razem 741 tys. żołnierzy, 10 070 dział i moździerzy, 385 czołgów oraz 370 samolotów.
Operacja Zniesienie blokady Leningradu thumb|left|200px|Żołnierze Armii Czerwonej w czasie walk ulicznych w Puszkinie w styczniu 1944 roku