Olgierd (lit. Algirdas, starorus. Олгиерд, ur. ok. 1296 lub ok. 1304, zm. 24 maja 1377) – książę witebski i krewski, następnie wielki książę litewski w latach 1345–1377, jeden z synów Giedymina, a także członek rodziny Giedyminowiczów. Był rodzonym bratem Anny Aldony Giedyminówny, żony Kazimierza III Wielkiego – króla Polski, a także ojcem Władysława II Jagiełły.
Olgierd stał się wielkim księciem litewskim po zamachu na swojego brata, Jewnutę, którego dokonał wraz z innym bratem, Kiejstutem. Konflikt pomiędzy braćmi ostatecznie został zażegnany, a Jawnuta został księciem Zasławia.
Po przejęciu rządów, Olgierd prowadził liczne wojny z Zakonem Krzyżackim. Po serii zwycięstw poniósł ogromną porażkę w bitwie nad Strawą w 1348 roku, której skutki mocno osłabiły Wielkie Księstwo Litewskie. Jeszcze w tym samym roku stracił wpływy w Pskowie i Nowogrodzie Wielkim, a w 1349 roku we Lwowie i Haliczu.
Lata niepowodzenia dosięgnęły jednak lepszych czasów, a Olgierd rozpoczął przyłączanie terenów Rusi do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1352 r. do kraju został na stałe przyłączony Wołyń, w 1356 r. opanowany Smoleńsk, w rok później — Briańsk, w 1362 r. Kijów wraz z otaczającymi ziemiami. W następnym roku Wielkie Księstwo pokonało Tatarów w bitwie nad Sinymi Wodami i utrwalili swój stan panowania na Podolu. W siódmej dekadzie XIV stulecia opanowali ziemię czernihowsko-siewierską, odzyskali też wyraźne wpływy w Pskowie i Nowogrodzie Wielkim. Dla Moskwy – Olgierd okazał się trudnym rywalem.
Olgierd jest protoplastą Olgierdowiczów i przodkiem Jagiellonów, Olelkowiczów, , Bielskich, Mścisławskich, Hurkowiczów, Kobryńskich i Sanguszków.
Historia mały|350x350px|Przysięga Witolda, obraz autorstwa Jana Styki, przedstawiający Witolda (na białym koniu), za którym znajduje się Olgierd, pośród innych ważnych osobistości (1901)|lewo
Witebsk i ślub Ekspansja Wielkiego Księstwa Litewskiego na Ruś zaczęła się już za panowania Mendoga, który opanował Nowogródek i Połock. Jednakże proces ustalania charakteru państwowości wielkolitewskiej rozpoczął się w przede wszystkim za czasów wielkiego księcia Giedymina, kiedy to zajęty został Witebsk, Pińsk, Turów, Wołyń. Należy przy tym zaznaczyć, że ekspansja ta miała charakter pokojowy – Giedymin żenił swych synów z księżniczkami ruskimi.
Pierwszym nabytkiem na Rusi było księstwo witebskie z siedzibą w Witebsku, kiedy to syn Giedymina – Olgierd – około 1318 roku, ożenił się z Anną, córką księcia witebskiego (Michała Konstantynowicza?), a w 2 lata później po śmierci teścia objął tam rządy.
Za sprawą małżeństw z księżniczkami ruskimi, inny syn Giedymina, Lubart, zasiadł na Wołyniu, a wnukowie Giedymina, Koriatowicze, zasiedli na Podolu.
Zdobycie Możajska Pod koniec 1340 roku Iwan Daniłowicz wraz z Złotą Ordą podjął wielką wyprawę na Smoleńsk, który pozostawał spornym terytorium pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a Wielkim Księstwem Moskiewskim, a zarazem kluczem do panowania nad ziemiami, pomiędzy tymi państwami. Wbrew ówczesnym nadziejom Iwana, jego połączone wojska z Tatarami, zostały odparte spod Smoleńska. Już rok później, bo w 1341 roku, rezydujący w Witebsku Olgierd urządził wyprawę odwetową na Możajsk, który został przez niego zdobyty.
Testament Giedymina W grudniu 1341 roku Jawnuta został wyznaczony przez umierającego ojca, Giedymina, na wielkiego księcia i zajął tron w Wilnie. Kiejstut natomiast dostał Troki, Olgierd, będący już księciem witebskim, dostał Krewo. Narymunt zasiadł w Pińsku, a Koriat – jak świadczy – miał dostać Nowogródek, Wołkowysk i Mścibochów, rozciągające się do rzeki Słuczy, a więc całe późniejsze województwo nowogrodzkie, z wyjątkiem Słonimia na Rusi, który rzekomo miał dziedziczyć jego brat Monwid wraz z Kiernowem. Wreszcie Lubart dziedziczył Wołyń po swoim teściu, nieznanym księciu włodzimierskim.
Każdy z nich oprócz dzielnicy miał również prowadzić coś w rodzaju ściślejszej polityki. Do Jawnuty, jako nowego władcy, należało dźwiganie ciężaru spraw ogólnopaństwowych. Olgierd miał kierować polityką wielkolitewską wobec północno-wschodniej Rusi. Koriat działał wraz z Narymuntem i Lubartem na Rusi południowej, utrzymywał stosunki, głównie z Tatarami. Lubart przede wszystkim z Zjednoczonym Królestwem Polskim, Kiejstut z Mazowszem, a zwłaszcza z zakonem krzyżackim. Monwidowi przypadała prawdopodobnie rola rzecznika wielkolitewskiego wobec zakonu inflanckiego.
Wsparcie Pskowa W 1342 roku Olgierd pomógł księciu Pskowa z Rzeczypospolitej Nowogrodzkiej w walce z Zakonem Inflanckim, a następnie wraz z Kiejstutem grabił ziemie państwa zakonnego.
Zamach na Jawnutę Wydarzenia mające miejsce w pierwszych latach po śmierci Giedymina zdawały się zapowiadać, że Wielkie Księstwo Litewskie wejdzie w okres rozbicia dzielnicowego, tak jak to bywało pośród innych wczesnofeudalnych monarchii europejskich. Jednakże z powodu nieustannej obawy przed państwem krzyżackim, dla którego odparcia niezbędne było utrzymanie spójności i rozszerzenie posiadłości wielkolitewskich na Rusi, a także zagrożenia w postaci Zjednoczonego Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, wymagane było przywrócenie silnej władzy wielkoksiążęcej, a także przezwyciężenie tendencji do rozdrabniania państwa.
Tymczasem zakon krzyżacki wraz z czeskim królem Janem, węgierskim królem Ludwikiem i innymi sprzymierzeńcami, zorganizował potężną wyprawę przeciwko Wielkiemu Księstwu Litewskiemu. Prawdopodobnie, z powodu zagrożenia wynikającego z tej wyprawy, Olgierd i Kiejstut postanowili mimo wszystko usunąć z tronu nieudolnego Jawnutę. Kronika Bychowca jako pretekst do tych działań, podaje śmierć protektorki Jawnuty, wielkiej księżnej Jewny, zmarłej około 1344 roku.
Choć spisek zawiązany przeciw Jawnucie nie przebiegał dokładnie w taki sposób, jak bracia wcześniej ustalili, to zakończył się on pełnym sukcesem, w związku z czym, zimą pomiędzy 1344 a 1345 rokiem, Jawnuta został usunięty z tronu. Olgierd i Kiejstut opanowali Wilno bez rozlewu krwi, a kompletnie zaskoczony Jawnuta zbiegł do Moskwy, gdzie 25 września 1345 roku, zgodził się przyjąć chrzest prawosławny, otrzymując imię Iwan. Jeszcze jesienią tego samego roku, za zgodą Kiejstuta, nowym wielkim księciem litewskim został Olgierd.
Do tej pory pięciu synów Giedymina pozostawało poganami (Jewnuta, Moniwid, Witold, Olgierd i Kiejstut), a trzech chrześcijanami (Hleb Narymunt, Michał Koriat oraz Dymitr Lubart). Przyjęcie prawosławia przez Jawnutę sprawiło, że stracił prawdo do rządów w Wielkim Księstwie Litewskim.
Pierwsze wojny władcy Konflikty z Krzyżakami Gdy rozpoczęła się wyprawa Krzyżaków i ich sojuszników na W. K. L., dobiegła ich wiadomość, że Olgierd najechał Sambię, należącą do strefy wpływów zakonu krzyżackiego. Napastnicy wycofali się szybko z Wielkiego Księstwa i wtedy okazało się, że wieść była fałszywa. Albowiem Olgierd wraz z Kiejstutem rzucił wszystkie swoje siły na Inflanty, spalił kilka grodów i niszczył kraj nieprzyjacielski aż po Rygę. Sukces ten przypieczętował panowanie wielkiego księcia Olgierda.
Inicjatorem nieustannych walk w latach 1345–1347 była zdobywająca przewagę strona wielkolitewska, wyprawy organizowali i uczestniczyli w nich zarówno Olgierd, jak i Kiejstut. W 1346 roku, wojska Wielkiego Księstwa Litewskiego najechały Semigalię i Sambię, a w 1347 łupili Prusy.
Wojna z Nowogrodem Pierwsze lata rządów Olgierda zaznaczyły się też jego wystąpieniami wobec północnej Rusi. Oburzony na posadnika nowogrodzkiego Ostafieja za to, że ten łajał go „psom", Olgierd wyprawił się w 1346 r. na włości nowogrodzkie. Zmusił też Nowogród, by w 1347 r. wziął z nim „mir".
Pojednanie z Jawnutą Po przewrocie w kraju, z Wielkiego Księstwa Litewskiego zbiegł również, wspierający Jawnutę Narymunt. Znalazł on schronienie u Złotej Ordy, jednakże rychło w 1346 roku powrócił do kraju i pogodził się z braćmi. W ślad za nim poszedł Jawnuta, który nie otrzymawszy pomocy w Moskwie od szwagra Semena, powrócił do kraju w 1347 roku. Jawnuta zmuszony był ukorzyć się przed swoim bratem Olgierdem i otrzymał we władanie Zasław, zlokalizowany na ziemiach staroruskich. W ten sposób pomimo wcześniejszych zatargów, ponownie włączył się w życie państwa.
Bitwa nad Strawą mały|Pomnik w pobliżu miejsca bitwy nad Strawą
Po serii zwycięskich dla Wielkiego Księstwa Litewskiego bitew w latach 1345–1347, Krzyżacy wtargnęli na centralne ziemie państwa wielkolitewskiego. W dniu 2 lutego 1348 r. nad rzeczką Strawą, a więc w sercu dawnej ziemi wielkolitewskiej, doszło do ogromnego starcia zbrojnego Krzyżaków z Wielkim Księstwem Litewskim. Na plac boju nadciągnęli liczni książęta ze zbrojnymi hufcami wielkolitewskimi, a także ruskimi z Włodzimierza, Brześcia, Witebska, Połocka i Smoleńska. I choć Olgierd zgromadził tu siły z całego państwa, bitwa zakończyła się porażką W. K. L., którego wojska doznawszy wielu strat musiały ujść z pola bitwy. Z relacji Krzyżaków wynikało, że byli niewiarygodnie zaskoczeni, iż w tak małej rzeczce, jak Strawa, potonęły tysiące „pogan". Zginął w tej walce książę Narymunt (najprawdopodobniej również i Monwid), a Wielkie Księstwo nękane napadami z Zakonu Krzyżackiego i Zakonu Kawalerów Mieczowych, przeżywało krytyczne chwile. Musiała walczyć i wytężać siły aż na pięciu frontach: wobec Zakonu w Prusach i Inflantach, Tatarów, wobec Moskwy i Polski. Toteż władcy wielkolitewscy, rozumiejąc grozę sytuacji, podjęli wysiłki dyplomatyczne, by zapewnić sobie pokój przynajmniej ze strony dwóch przeciwników.
I poselstwo do Tatarów Olgierd wysłał swojego brata Koriata, na poselstwo do Tatarów wraz z kniaziem Szymonem Swisłockim w 1348 roku. Celem tej podróży było wyjednanie pomocy przeciwko księciu moskiewskiemu, Szymonowi Pysznemu. Poselstwo skończyło się zresztą niepomyślnie, ponieważ wskutek intryg moskiewskich Koriat został uwięziony przez Tatarów, a następnie wydany księciu moskiewskiemu. Książę Szymon zmusił następnie Olgierda do zapłacenia okupu w zamian za powrót Koriata, do Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Utrata Pskowa i Nowogrodu Jeszcze w 1348 roku, Wielkie Księstwo Litewskie utraciło wpływy w Pskowie i Nowogrodzie. Co prawda w Pskowie władał książę wielkolitewski Juri Witowtowicz, ale kiedy zmarł, Pskowianie oświadczyli, że więcej nie chcą za namiestników książąt z Wielkiego Księstwa. Olgierd zastosował z tego powodu represje: nakazał pojmać kupców pskowskich w W. K. L. i pozajmować im „towar”, po czym wypuścił ich za okupem, jego syn natomiast, książę potocki Andrzej, złupił liczne pskowskie wsie.
II poselstwo do Tatarów W 1349 roku Semen i Aiksza Koriatowicze, bratankowie Olgierda, udali się z jego ramienia do Dżanibeka, chana Tatarów. Celem tego poselstwa była chęć pozyskania Złotej Ordy przeciw Moskwie. Dwaj dalsi Koriatowicze, Jerzy i Aleksander, siedzieli wówczas na Podolu i wspólnie z Olgierdem byli żywo zainteresowani tak postawą Ordy. Misja Koriatowiczów skończyła się niepowodzeniem, kolejni posłowie zostali wydani przez chana wielkiemu księciu moskiewskiemu, Szymonowi Pysznemu.
Utrata Rusi Czerwonej mały|Wielkie Księstwo Litewskie w okresie XIII–XV wieku