Historia archidiecezji łódzkiej
Łódź oraz okoliczne tereny, wchodzące w skład powstałej w 1920 diecezji łódzkiej, od początku istnienia w Polsce organizacji kościelnej należały do archidiecezji gnieźnieńskiej. W 1764 część tych terenów (razem z Łodzią) wcielono jako enklawę do diecezji włocławskiej. W 1818 powstały archidiecezja warszawska i diecezja kujawsko-kaliska, w granicach których znalazły się ziemie, które potem, w 1920 (z archidiecezji warszawskiej) i 1925 (ze zniesionej wtedy diecezji kujawsko-kaliskiej), wcielone zostały do diecezji łódzkiej. W 1992 północną część łódzkiej diecezji przydzielono nowo powstałej diecezji łowickiej. Jednocześnie diecezję łódzką podniesiono do miana archidiecezji, podległej bezpośrednio Stolicy Apostolskiej. W 2004 z diecezji łowickiej i łódzkiej utworzono (najmłodszą dotychczas) metropolię, z siedzibą w Łodzi, co oznaczało, że łódzki ordynariusz (dotychczas tytułowany jako arcybiskup łódzki) stał się arcybiskupem metropolitą.
Przebieg zmian kościelnych granic administracyjnych do 1918 Zmiany w 1765 Mimo przynależności do archidiecezji gnieźnieńskiej dobra łódzkie, stanowiące część tzw. klucza wolborskiego, aż do końca XVIII w. były własnością biskupów włocławskich. Stan odmienności pomiędzy zwierzchnikami kościelnymi i faktycznymi właścicielami uporządkowano w 1764, kiedy to Klemens XIII bullą Quod cum pro parteKtóra weszła w życie od 1765. wyraził zgodę, aby 8 parafii: Gałków, Łódź i Niesułków (z dekanatu zgierskiego) oraz Czarnocin, Chorzęcin, Łaznów, NagórzyceParafia ta niebawem zanikła i włączono ją do par. Wolbórz; dziś Nagórzyce stanowią peryferyjne osiedle Tomaszowa Mazowieckiego. i Wolbórz (z dekanatu tuszyńskiego) przyłączyć jako enklawę do diecezji włocławskiej. Z parafii tych stworzony został dekanat wolborskiKs. Mieczysław Różański, Kościelna przynależność administracyjna ziem diecezji łódzkiej, s. 346..
Postanowienia po kongresie wiedeńskim Skutkiem zmian politycznych, jakie zaistniały na przełomie wieków XVIII i XIX, konieczna była reorganizacja administracji kościelnej. Dla obszarów zlokalizowanych dotychczas w granicach archidiecezji gnieźnieńskiej, które znalazły się w obrębie Królestwa Kongresowego, wprowadzono taką organizację, aby siedziby diecezji nie znajdowały się poza królestwem. W ten sposób na mocy bulli Ex imposita nobis Piusa VII z 30 czerwca 1818 tereny położone na północ i wschód od Łodzi (dekanaty: kłodawski, kutnowski, łęczycki, łowicki, rawski, skierniewicki i zgierski) oraz pięć, wcześniej przeniesionych do diecezji włocławskiej, parafii (Chorzęcin, Gałków, Łaznów, Łódź i Niesułków) wcielono do nowej archidiecezji warszawskiej. Natomiast trzy dekanaty (uniejowski, szadkowski i tuszyński) usytuowane na północny zachód, zachód i południe od Łodzi oraz dwie parafie (Czarnocin i Wolbórz) z diecezji włocławskiej przeszły pod zwierzchnictwo nowo utworzonej diecezji kujawsko-kaliskiejMieczysław Różański, op. cit., s. 351.. W kolejnym roku uporządkowano organizację wewnątrz diecezji. Dekanat wolborski, którego parafie wcześniej podzielono pomiędzy dwie diecezje, został zniesiony. W archidiecezji warszawskiej na obszarze późniejszej diecezji łódzkiej powołano dekanaty brzeziński i strykowski. Z kolei w diecezji kujawsko-kaliskiej na analizowanym obszarze powstał dekanat piotrkowski.
Sytuacja po powstaniu styczniowym Po powstaniu styczniowym, ze względu na represje rosyjskich władz zaborczych, w Królestwie Polskim zniesiono wiele dekanatów, w tym występujące na omawianym obszarze: kłodawski, strykowski i zgierski z archidiecezji warszawskiej oraz lutomierskiIstniejący od połowy wieku XVIII, wydzielony wtedy z dekanatu uniejowskiego., szadkowski, tuszyński i uniejowski z diecezji kujawsko-kaliskiej. Choć, w ramach reorganizacji kościelnej administracji, powstało też wtedy kilka nowych dekanatów, jak np. łódzki w archidiecezji warszawskiej i m.in. łaski w diecezji kujawsko-kaliskiej, zarządzanie bardzo licznymi w parafie dekanatami stało się od tej pory niezmiernie skomplikowanym.
Administratura apostolska w Łodzi biskupa kujawsko-kaliskiego Podczas I wojny światowej, z końcem 1914 niemiecko-rosyjski front przedzielił archidiecezję warszawską na dwie części. Obszar Łodzi znalazł się wtedy pod niemiecką okupacją. Kontakt Łodzi z zajmowaną przez Rosjan Warszawą stał się bardzo trudny. Dlatego też ustanowiono administratora apostolskiego dla okupowanej przez niemieckie wojska zachodniej części warszawskiej archidiecezji. Został nim biskup kujawsko-kaliski Stanisław Zdzitowiecki. Ponadto arcybiskup warszawski Aleksander Kakowski dekretem z 20 lutego 1915 dla zachodniej części archidiecezji powołał wikariat generalny z siedzibą w Łodzi, obejmujący dekanaty: łódzki, łęczycki i brzeziński. Wikariat ten stał się zalążkiem do powstania przyszłej diecezji łódzkiejKs. Kazimierz Gabryel: Powstanie Diecezji Łódzkiej, s. 86..
Zmiany w latach 1917 i 1918 Odzyskanie przez Polskę niepodległości umożliwiło usprawnienie kościelnej administracji. Dla obszarów, które niedługo potem znalazły się w diecezji łódzkiej, powołano nowe dekanaty. W archidiecezji warszawskiej były to: łódzki miejski i łódzki zamiejski (utworzone w miejsce jednego dekanatu łódzkiego) oraz dekanat kłodawski (odnowiony z ośmiu parafii z dekanatu łęczyckiego i dwóch z kutnowskiegoParafie Dzierzbice i Rdutów nie włączone zostały potem jednak do diecezji łódzkiej.). Natomiast w diecezji kujawsko-kaliskiej dla prezentowanych tu terenów w tym czasie stworzono dekanaty: bełchatowski (wydzielony z dekanatu piotrkowskiego), pabianicki i widawski (złożone z parafii wcześniej należących do dekanatu łaskiego). Dodatkowo przywrócono dekanaty tuszyński (wyłączony z dekanatu piotrkowskiego) i uniejowski (wyodrębniony z dekanatu tureckiego).
Najstarsze kościoły na ziemi łódzkiej W ciągu tysiącletniej historii chrześcijaństwa w PolsceDo roku 1966., na terenie diecezji łódzkiejBiorąc po uwagę wszystkie obszary, który kiedykolwiek znajdowały się w tej diecezji. wybudowane zostało ponad 430 kościołówDiecezja łódzka. Struktura terytorialno-administracyjna i duchowieństwo, s. 147..
Pierwszym kościołem, wzniesionym na analizowanym terenie, była świątynia pw. Najświętszej Maryi Panny i św. Aleksego w Tumie założona prawdopodobnie z fundacji Bolesława Chrobrego, przy udziale św. Wojciecha w 997. Powstało przy niej ponoć pierwsze na ziemiach polskich opactwo benedyktynów. Zakonnicy przebywali tam przez blisko 100 latDiecezja łódzka..., op. cit., s. 237.. W 1140 mury klasztoru zostały rozebrane.
W XI wieku z inicjatywy ks. Piotra Morawiaka powstał drewniany kościół w PiotrkowieDiecezja łódzka..., op. cit., s. 318.. Wkrótce jednak uległ spaleniu.
Według tradycji w 1085 Władysław Herman ufundował kościół w KłodawieKrótki rys historyczny parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Kłodawie..
W 1108 benedyktyni pojawili się w Jeżowie, gdzie otrzymali niewielki drewniany kościółek, fundowany przez Bolesława Krzywoustego. W jego miejscu z inicjatywy Piotra Włostowica zbudowany został kościół pw. św. Andrzeja. Prawdopodobnie powstał on przed 1141.
Przed 1123 powstał kościół Podwyższenia Świętego Krzyża w Brzezinach, przy którym w 1139 erygowano parafięDiecezja łódzka..., op. cit., s. 162..
W latach 1141–1160 w miejscu zburzonego kościoła w Tumie powstała kolegiata łęczyckaDiecezja łódzka..., op. cit., s. 238..
Prawdopodobnie przed 1145 w Górze Świętej Małgorzaty zbudowano klasztorną kaplicę Matki BożejDiecezja łódzka..., op. cit., s. 216..
Przed 1148 wystawiono (prawdopodobnie z fundacji kasztelańskiej) drewniany kościół parafialny w WolborzuDiecezja łódzka..., op. cit., s. 332..
Prawdopodobnie w I połowie XII wieku w Piotrkowie wzniesiono drewnianą świątynię pw. św. Stanisława Biskupa z fundacji Piotra Włostowica.
W 1171 powstał drewniany kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Parznie z fundacji arcybiskupa Jana Gryfity. Przetrwał do 1464, gdy został rozebranyDiecezja łódzka..., op. cit., s. 158..
Przed 1184 w Sulejowie powstał drewniany kościół parafialny pw. św. Floriana z inicjatywy cystersów, których opactwo, znajdujące się po drugiej stronie Pilicy, istniało od 1176Diecezja łódzka..., op. cit., s. 327..
W wieku XII powstał kościół pw. św. Idziego w Bałdrzychowie, przy którym potem Bogumił z Dobrowa erygował parafięDiecezja łódzka..., op. cit., s. 335.. Wieś ta została podarowana opactwu cystersów z Sulejowa.
W XII w. z fundacji książąt płockich wzniesiono drewniany kościół pw. św. Wawrzyńca w Pabianicach, przy którym Bogumił z Dobrowa powołał parafięDiecezja łódzka..., op. cit., s. 306..
Rozwój sieci parafialnej w Łodzi do 1918Opracowanie dotyczy obszaru miasta w obecnych granicach administracyjnych. Pierwszy kościół w Łodzi powstał prawdopodobnie na przełomie lat 1364–1374, a najstarsza wzmianka o miejscowej parafii pw. Najświętszej Maryi Panny pochodzi z 1424, gdy Łódź była już miastem. Wcześniej obszar wsi Łódź przynależał do powstałej jeszcze przed wiekiem XIV parafii św. Doroty w Mileszkach (obecnie stanowiących łódzkie osiedle). W 1438, w sąsiadujących z Mileszkami Stokach, miejscowy dziedzic Sieciech za zgodą władz kościelnych ufundował świątynię, która stała się filią parafii mileszkowskiejDiecezja łódzka..., op. cit., s. 280.. Drugi kościół filialny w tej parafii powstał w 1492 w pobliskich Chojnach z inicjatywy właściciela wsiJan Szymczak: Erekcja kościoła w podłódzkich Chojnach w 1492 r.. W 1511 roku, też staraniem proboszcza z Mileszek, znajdujący się we wsi Stoki kościół filialny przeniesiono do siedziby parafii na miejscu poprzedniej, mocno już zniszczonej świątyniJan Szymczak, Przejęcie Chojen, Mileszek i Bedonia przez Romiszewskich ze Stoków w 1511 r..
Pod koniec XVI w. do parafii łódzkiej, poza samym miastem, należały nadto ówczesne wsie: Bałuty, Brus, Doły, LipinkiW XVII w. wieś opustoszała; położona była wobec współczesnych ulic: na północ od ul. Telefonicznej, wschód od al. Palki i południe od ul. Brzezińskiej., Radogoszcz, Rogi, Rokicie, Stara Łódź, Widzew i WólkaW rejonie południowej części dzisiejszej ul. Wólczańskiej.. Natomiast przynależność kościelna innych wsi z tego okresu, których obszar obecnie znajduje się w granicach administracyjnych Łodzi, była następującaŁódź. Dzieje miasta. t. 1, Do 1918 r., s. 66.: KałyPołożone wobec współczesnych ulic: na północ od ul. Aleksandrowskiej i wschód od ul. Szczecińskiej., Łagiewniki i ModrzewW rejonie obecnej ul. Żółwiowej. – parafia św. Katarzyny w Zgierzu MoskuleTeren późniejszej osady Wilanów, położonej w rejonie ul. Okólnej, na wschód od ul. Strykowskiej. – parafia św. Jana ChrzcicielaParafia powstała w 1430. w Dobrej Chojny Duże, Chojny Małe, Stoki, Wola Mieczkowa (późniejsza Sikawa) i Wola StokowskaPrawdopodobnie późniejsze Budy Stokowskie. – parafia św. Doroty w Mileszkach Chachuła MłynRejon dzisiejszych ulic Dubois i Polarnej., Chocianowice, Retkinia i Ruda Pabianicka – parafia św. Mateusza w Pabianicach.
W 1676 w Łagiewnikach powstała niewielka drewniana kaplica. Niedługo potem w to miejsce (uchodzące wówczas za cudowne, do którego coraz liczniej ściągały pielgrzymki) sprowadzono franciszkanów. Murowany kościół i klasztor zakonnicy postawili już w latach 20. XVIII w. Jednak, na skutek braku zgody parafii zgierskiej, łagiewnicka świątynia rangę kościoła parafialnego zyskała dopiero w 1902.