Chrzanów – miasto w Polsce, położone w województwie małopolskim, w powiecie chrzanowskim, siedziba władz powiatu chrzanowskiego i gminy miejsko-wiejskiej Chrzanów.

Chrzanów uzyskał lokację miejską około 1350 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 24–25..

Według danych GUS miasto zamieszkuje osób (stan na 30 czerwca 2024). Chrzanów jest największym miastem w województwie małopolskim na terytorium gminy miejsko-wiejskiej.

Położenie Miasto położone jest nad rzeką Chechło (lewym dopływem Wisły). Chrzanów leży na utworach Garbu Tenczyńskiego i Rowu Krzeszowickiego – południowej części Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. Niewielka zachodnia część gminy znajduje się w granicach Wyżyny Śląskiej Pagórów Jaworznickich.

Chrzanów zaliczany jest do Krakowskiego Okręgu Przemysłowego. Według niektórych badaczy związanych z katowickim ośrodkiem naukowym (pogląd ten znalazł się w jednym z raportów programu ESPON) – Chrzanów leży na wschodnich peryferiach konurbacji górnośląskiej oraz w centralnej części Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego, który w przeszłości nazywano także Zachodniokrakowskim Okręgiem Przemysłowym, Zachodnio-Krakowskim Kompleksem Przemysłowym lub Zagłębiem Krakowskim.

Chrzanów leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej. Hipoteza jakoby Chrzanów w XII w. był częścią Księstwa Raciborskiego nie ma podstaw historycznych. Miasto było integralną częścią Wielkiego Księstwa Krakowskiego (w ramach Królestwa Galicji i Lodomerii) od 1846 do 1918 r. Po odzyskaniu niepodległości, w okresie od 1920 do 1939 oraz w latach 1945–1975 Chrzanów wchodził w skład województwa krakowskiego, a w latach 1975–1998 należał do województwa katowickiego. Od 1999 r. jest miastem powiatowym w województwie małopolskim.

Środowisko naturalne Chrzanów jest położony na niewielkim grzbiecie jurajskim łączącym się Garbem Tenczyńskim z pozostałą częścią Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i jednocześnie oddziela od siebie niecki: chrzanowsko-dulowską (część Rowu Krzeszowickiego zwana także Rowem Chrzanowskim) i chrzanowską zachodnią. Grzbiet przecina dolina Chechła.

Budowa geologiczna okolic Chrzanowa wyróżnia się występowaniem rud cynku i ołowiu, wapieni, dolomitów, margli, piasków, glin i iłów. Miasto okalają bory sosnowe i buczyny karpackie. Tereny na północ, wschód i południe są podmokłe. Na brzegach potoku Chechło występują zbiorowiska leśne o charakterze olsu, a miejscami lasu łęgowego. W lasach i na łąkach spotkać można między innymi sarny, jelenie, daniele, dziki, łosie, bobry i wydryzielonosiec.pl..

Chrzanów znajduje się w strefie klimatu przejściowego. Średnia temperatura roczna wynosi ok. . Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, najchłodniejszym – styczeń. Roczna suma opadów wynosi około 730 mm, największe opady występują od maja do sierpnia. Niemal połowa wiatrów wieje od zachodu.

Podział administracyjny

Miasto Chrzanów dzieli się administracyjnie na dziesięć jednostek pomocniczych: thumb|left|Osiedla w Chrzanowie alt=Park w Kościelcu – Chrzanów|mały|Park w Kościelcu Borowiec Kąty Kościelec Osiedle Młodości (potocznie: Południe) Osiedle Niepodległości (potocznie: Trzebińska) Osiedle Północ-Tysiąclecie Osiedle Rospontowa Stara Huta Stella Osiedle Śródmieście

Kąty, Stara Huta, Borowiec i Kościelec stanowią typowo willowe części miasta, w pozostałych osiedlach dominuje budownictwo wielorodzinne. W gminie Chrzanów poza wymienionymi jednostkami funkcjonuje także sześć sołectw: Balin, Luszowice, Okradziejówka, Płaza, Pogorzyce i Źrebce.

Historia Przynależność polityczno-administracyjna thumb|Położenie Chrzanowa w Wolnym Mieście Krakowie (1815–1846)

Właściciele Chrzanowa Oprócz swoich początków, gdy był królewską kasztelanią, Chrzanów do roku 1939 pozostawał własnością prywatną. Ponad 220 lat należał do rodziny Ligęzów (ok. 1395-1617). Przez długie lata był też własnością Loewenfeldów (1869-1939) i Ossolińskich (1731-1798)Janina Stoksik, Właściciele Chrzanowa od początku XVII do 1. poł. XIX wieku i ich stosunk do miasta, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 113–152, Zbigniew Wojas, Chrzanów średniowieczny i nowożytny do połowy XVII w., [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta i regionu do roku 1939, Chrzanów 1998, s. 61–110.. Osobą, która najdłużej posiadała dobra chrzanowskie, była Teresa ze Stadnickich Ossolińska (1718-1776; od roku 1731 we współwłasności z mężem, Józefem Kantym Ossolińskim).

# właściciel od do lat wobec poprzednika okoliczności objęcia 1 Jan Ligęza (starszy)Wojas 1998, s. 61–62. Rok objęcia nieznany. Niektóre źródła przyjmują 1370, zob. Wojas 1998, s. 61–62, ale pierwsza pewna wzmianka pochodzi z roku 1397, Mariusz Lubczyński, Początki rodziny Ligęzów herbu Półkozic, [w:] Roczniki Historyczne LXV (1999), s. 43. 1397 1419 22 – nieznane 2 Jan Ligęza (młodszy)Miał dwóch synów, którzy zginęli w wyprawach wojennych. Zmarł bezpotomnie, zapisując majątek siostrom i bratankowi, Wojas 1998, s. 62. 1419 1458 39 syn odziedziczył 3 współrządy LigęzówWspółrządy Doroty Fredro z domu Ligęza, Elżbiety Bielczowskiej z domu Ligęza, Małgorzaty Ligęza (nie wyszła za mąż) oraz Stanisława Ligęzy, syna Stanisława, który z kolei był bratem Jana Ligęzy młodszego, Wojas 1998, s. 61, 63. 1458 1467 9 siostry i bratanek odziedziczyli 4 Stanisław LigęzaWojas 1998, s. 63. 1467 1490 23 bratanek spłacił krewnych 5 współrządy LigęzówWspółrządy synów Stanisława, tj. Mikołaja, Feliksa i Piotra Ligęzów, Wojas 1998, s. 63. 1490 1500 10 synowie odziedziczyli 6 Piotr LigęzaWojas 1998, s. 61, 63. 1500 1549 49 syn spłacił braci 7 Zygmunt LigęzaWojas 1998, s. 61. 1549 1558 9 bratanek odziedziczył 8 Mikołaj Ligęza 1558 1603 45 brat odziedziczył 9 Mikołaj Spytek LigęzaJego dziad Mikołaj miał dwóch synów; młodszy z nich i ojciec Mikołaja Spytka zmarł przed rokiem 1603. Mikołaj Spytek odziedziczył swoją część w wieku 8. lat; zarząd sprawował jego stryj (brat ojca) Mikołaj Spytek starszy, który na żądanie bratanka przekazał mu zarządzenie majątkiem w roku 1610. Odtąd majątek był systematycznie zadłużany u wuja młodocianego właściciela. Niewykluczone, że matka Mikołaja Spytka, Anna Ligęzina z domu Dembińska, celowo stymulowała ten proces, Stoksik 1998 s. 114–117. 1603 1617 14 wnuk odziedziczył 10 Andrzej DembińskiDo roku 1640 władzę w majątku de facto sprawowała dożywotniczka, Anna z Dembińskich Ligęzina, a brat nie ingerował w ten proces. Sam zarządzał majątkiem po śmierci siostry w roku 1640, Stoksik 119-122. 1617 1649 32 wuj (brat matki) otrzymał jako spłatę długów 11 Katarzyna KomorowskaCórka Anny Konstancji Komorowskiej z domu Dembińskiej, córki Andrzeja Dembińskiego i żony Aleksandra Komorowskiego. Ten ostatni znalazł się w ostrym sporze z teściem, którego pojmał i oślepił, a następnie zbiegł na banicję., mąż Piotr GrudzińskiW latach 1649–1653., Teodor LackiW latach 1661–1674. 1649 1674 25 wnuczka odziedziczyła 12 Konstancja Komorowska, mąż Jan WielopolskiKonstancja była córką Krzysztofa Komorowskiego, który był z kolei synem Mikołaja Komorowskiego, stryja (brata ojca) Katarzyny Komorowskiej. Otrzymała testamentalnie część spadku po Katarzynie, ale nie jest jasne, czy również dobra chrzanowskie; być może wraz z mężem przejęli klucz chrzanowski w sposób wątpliwy, Stoksik 1998, s. 126–128. 1674 1679 5 córka kuzyna przejęli wraz z innymi majątkami 13 Aleksandra Stadnicka, mąż Jan F. StadnickiAleksandra była córką Andrzeja S. Stadnickiego, który z kolei był synem Marianny Dembińskiej, wujenki (siostry matki) Katarzyny Komorowskiej. Małżeństwo uznało się za jej prawowiwych spadkobierców i wystąpiło przeciw Wielopolskim na drogę sądową. Historyk przypuszcza, że między Wielopolskimi a Stadnickim doszło do ugody, Stoksik 1998, s. 127–133. 1679 1713 34 dalsze związki przejęli na mocy ugody pozasądowej z Wielopolskimi 14 Kazimierz StadnickiStoksik 1998, s. 133. 1713 1718 5 syn odziedziczył 15 Teresa Stadnicka (od 1731) mąż Józef Kanty OssolińskiPo przedwczesnej śmierci ojca odziedziczyła majątek w wieku 1 roku. Początkowo dobrami zarządzała jej matka i siostra ojca (wraz ze swoim mężem). W roku 1713 jako czternastolatka poślubiła Ossolińskiego, który odtąd de facto sprawował władzę w majątku, Stoksik 1998, s. 135. 1718 1776 58 córka odziedziczyła 16 Józef Kanty OssolińskiPo śmierci żony w roku 1776 władał majątkiem samodzielnie, Stoksik 1998, s. 135–139. 1776 1780 4 mąż odziedziczył 17 Józef Salezy OssolińskiBardzo aktywny jako właściciel, znacznie zadłużył majątek i doczekał się wielu procesów, Stoksi 1998, s. 139–146. 1780 1789 9 syn odziedziczył 18 Józef Tymoteusz OssolińskiPrzejął ogromnie zadłużony majątek jako pięciolatek, zarządzała nim siostra ojca z mężem Potockim, ale ostatecznie dobra jako beznadziejnie zadłużone zostały przejęte przez sąd, Stoksik 1998, s. 146–148. 1789 1798 9 syn odziedziczył 19 sądowy zarząd powierniczyForum Nobilium, czyli sąd szlachecki w Krakowie przejął majątek i wystawił go na sprzedaż, jednak przez 6 lat nie mógł on znaleźć nabywcy, Stoksik 1998, s. 148. 1798 1804 6 – przejęte jako zadłużona masa spadkowa 20 Albert Kazimierz WettinKupił majątek na przetargu, ale nie administrował nim, tylko oddawał w dzierżawy. Podjął próbę zamiany dóbr na Brzeszcze, położone bliżej jego dóbr cieszyńskich, Stoksik 1998, s. 149–151. 1804 1822 8 – kupił na aukcji sądowej 21 Karol Ludwik HabsburgFormalnie posiadał majątek od kwietnia do lipca 1822, kiedy sfinalizowano prowadzone już przez jego poprzednika negocjacje o zamianie majątków. 1822 1822 1 przybrany syn odziedziczył 22 Jan MieroszewskiWraz z żoną Wiktorią Klose, pierwsi właściciele spoza szlachty, pochodzenia mieszczańskiego. 1822 1856 34 – zamienił z Karolem Habsburgiem 23 spółka Loewenfeld/Silbergleit/KunickiWrocławska spółka, której udziałowcami byli po 1/3 Emanuel Loewenfeld, Wilhelm Silbergleit i Szymon Kunicki, Anna Sadło-Ostafin, Loewenfeldowie, [w:] serwis Muzea Małopolska 2020. 1856 1869 13 – odkupili 24 Emanuel LoewenfeldSpółkę Loewenfelda, Silbergleita i Kunickiego rozwiązano, przy czym ten pierwszy spłacił dwu ostatnich. 1869 1881 12 – spłacił współudziałowców 25 współrządy LoewenfeldówPo śmierci Emanuela dobra należały do wdowy Róży oraz synów Williama, Adolfa i Henryka. 1881 1885 4 żona i synowie odziedziczyli 26 Henryk LoewenfeldJeszcze przed śmiercią matki spłacił ją i braci oraz przejął cały majątek, choć w praktyce oddał znaczną część zarządu bratu Adolfowi, Sadło-Ostafin 2020. 1885 1931 46 syn i brat spłacił matkę i braci 27 Adolf LoewenfeldPrzejął majątek po śmierci brata. Wyjechał do Szwajcarii w końcu lat 30. i tam zmarł, Sadło-Ostafin 2020. 1931 1939 8 brat odziedziczył

Do 1944 r. thumb|Kościół parafialny pw. św. Mikołaja z XIV w. thumb|Dom z Chrzanowa z 1804 r. (obecnie w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym) Chrzanów jest miastem o średniowiecznym rodowodzie. Pierwsze wzmianki o istnieniu kasztelanii na granicy Śląska i Małopolski pochodzą z 1178 r., nie natrafiono jednak w źródłach pisanych ani archeologicznych na ślady grodu, który był jej głównym ośrodkiem. Według innych źródeł kasztelania chrzanowska powstała pomiędzy 1228 a 1243 r. Ostatnia wzmianka źródłowa o istnieniu takiej kasztelanii pochodzi z 1287 r. (1228 Chranow, 1258 Chranov, 1326 Crenovia (w spisie świętopietrza parafii dekanatu Oświęcim diecezji krakowskiej), 1343 Chrenovia, 1344 Chrzanovia, 1345 Chrzanow). Prawa miejskie Chrzanów uzyskał w XIV w. (niektóre źródła podają 1393 r., opierając się na wzmiance sądowej z tego roku o sprzedaży wójtostwa chrzanowskiego). Pierwszy zapis w najstarszej zachowanej księdze miejskiej pochodzi z 1408 roku. Chrzanów otrzymał również królewski przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim (1500 r.).

W 1595 roku miasto położone było w powiecie proszowskim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 111..