Związek Strzelecki – polska paramilitarna organizacja społeczno-wychowawcza powstała w 1910 we Lwowie i działająca do 1914, będąca podstawą budowania struktur wojskowych Legionów Polskich. Następnie nazwę tę nosiła organizacja paramilitarna w okresie 1919–1939. Do tradycji Związku nawiązują niektóre istniejące obecnie organizacje paramilitarne.

Historia mały|Manewry Związku Strzeleckiego, Zakopane, sierpień 1913. Na czele oddziału Mieczysław Ryś-Trojanowski mały|Znak oficerski „Parasol” mały|Odznaka Pamiątkowa Związku Strzeleckiego

Okres 1910–1914

W 1910 z inicjatywy nielegalnego Związku Walki Czynnej, aby umożliwić działania pozwalające na budowę szerszej organizacji militarnej, utworzone zostały legalne organizacje o charakterze paramilitarnym: Związek Strzelecki we Lwowie, oraz Towarzystwo „Strzelec” w Krakowie. Podstawą prawną była ustawa o stowarzyszeniach oraz rozporządzenie Ministerstwa Obrony Krajowej z 1909 o „popieraniu strzelectwa dobrowolnego”. Nazwa „Związek Strzelecki” jest dosłownym tłumaczeniem określenia „Schützen-Verein” użytym w rozporządzeniu.

Początkowo Związkiem kierował Wydział Związku Strzeleckiego w składzie: Władysław Sikorski (prezes), Medard Downarowicz, Hoser, Mieczysław Konopacki, Aleksander Litwinowicz, Kazimierz Sosnkowski, Ostrowski, Gustaw Daniłowski, Rysiewicz, Hipolit Śliwiński. Faktycznie kierownictwo sprawował Wydział ZWC.

Od 1912 roku Związek Walki Czynnej przekształcił się faktycznie w centralizację organizacji strzeleckich. Miejsce Wydziału zajęła Komenda Główna Związków Strzeleckich z siedzibą we Lwowie na czele z komendantem Józefem Piłsudskim i szefem sztabu Kazimierzem Sosnkowskim.

Komendzie Głównej podlegały Komendy Okręgowe: w Krakowie (Galicja Zachodnia), Rzeszowie (Galicja Środkowa) i Lwowie (Galicja Wschodnia) oraz Komenda Królestwa Polskiego i Komenda Zagraniczna. Organizacje strzeleckie działające w zaborze pruskim i Królestwie Polskim pozostawały w konspiracji. W Galicji Związek Strzelecki organizował szkoły podoficerskie i oficerskie, mógł korzystać ze strzelnic wojskowych, odbywać ćwiczenia oraz kupować broń i amunicję. Jego członkami byli przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, kierunków i partii politycznych (z wyjątkiem Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy i Stronnictwa Polityki Realnej).

Szczególną rolę w rozbudowie organizacji odegrali studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego. W maju 1913 roku zlikwidowano Komendę Główną, jej funkcję przejął Wydział Wojskowy Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, której komendantem wojskowym został Józef Piłsudski Związek Strzelecki.

W chwili wybuchu I wojny światowej Związek Strzelecki liczył 6449 przeszkolonych strzelców, w tym: okręg krakowski – 3682 strzelców; okręg lwowski – 1131 strzelców; okręg zagraniczny – 362 strzelców.

W tym czasie odrębna organizacja: Polskie Drużyny Strzeleckie liczyła ponad 4000 przeszkolonych „drużyniaków”. Członkowie Związku Strzeleckiego i Polskich Drużyn Strzeleckich stanowili podstawę kadry walczących u boku monarchii austro-węgierskiej Legionów Polskich oraz konspiracyjnej Polskiej Organizacji Wojskowej. Głównymi działaczami byli: Józef Piłsudski, Kazimierz Sosnkowski, Edward Śmigły-Rydz, Władysław Sikorski, Marian Kukiel, Walery Sławek, Julian Stachiewicz, Aleksander Prystor, Kordian Józef Zamorski, Włodzimierz Tetmajer.

Organy prasowe: „Strzelec”, „Bellona Polska” i „Przegląd Wojskowy”.

Okres 1919–1939

27 listopada 1919 minister spraw wewnętrznych Stanisław Wojciechowski, w porozumieniu z Ministerstwem Spraw Wojskowych, zatwierdził Statut Towarzystwa pod nazwą „Związek Strzelecki” z siedzibą w Warszawie. Zadaniem towarzystwa było „rozbudzanie i hartowanie w członkach ducha narodowego, karności, dzielności moralnej i fizycznej oraz szerzenie wiedzy wojskowej”.

Nawiązywał do tradycji Związku Strzeleckiego z lat 1910–1914. Zrzeszał pozaszkolną, przedpoborową młodzież, głównie wiejską i rzemieślniczą. Prowadził działalność w zakresie wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Podlegał Ministerstwu Spraw Wojskowych. Należał do Polskich Związków Sportowych. Ściśle związany z obozem Józefa Piłsudskiego. Terytorialna struktura organizacyjna Związku Strzeleckiego odpowiadała wojskowo-administracyjnemu podziałowi państwa.

Związek podzielony był na 3000 oddziałów w 141 obwodach należących do 15 okręgów. Prowadzono w jego ramach działalność oświatową, tj. kursy podstawowe, kursy instruktorskie, pogadanki, odczyty, biblioteki i czytelnie. W 1928 istniało 70 chórów, 20 orkiestr, 16 domów ludowych z boiskami i 237 świetlic należących do związkuDr. Władysław Żyła, Oświata pozaszkolna..

Okres 1939–1940 W 1939 roku ZS liczył około 500 tysięcy członków, którzy w czasie kampanii wrześniowej 1939 wykonywali zadania zlecone przez władze wojskowe.

We wrześniu 1939 w Krakowie w oparciu o przedwojenne struktury Strzelca utworzono Organizację Orła Białego. Organizacja prowadziła działalność dywersyjną, wywiad i akcje propagandowe, wymierzone przeciwko okupantom. W czerwcu 1940 roku podporządkowała się Związkowi Walki Zbrojnej.

Organem prasowym organizacji były „Nakazy Dnia”.

Współczesność mały|Orzełek ZS „Strzelec” OSW stosowany na podstawie umowy z MON mały|Jednostka Strzelecka 4018 Gdańsk ze Związku Strzeleckiego „Strzelec” Organizacji Społeczno-Wychowawczej podczas obchodów Narodowego Święta Niepodległości w Gdyni Obecnie istnieje kilka organizacji odwołujących się do tradycji przedwojennego Związku Strzeleckiego. Dla zjednoczenia ruchu strzeleckiego utworzono Federację Związków i Drużyn Strzeleckich z komendantem Maciejem Wechmannem, rezultatem której jest połączenie się dwóch z wiodących Związków: Związku Strzeleckiego „Strzelec” i Związku Strzeleckiego „Strzelec” Równość – Wolność – Niepodległość w jedną organizację – Związek Strzelecki „Strzelec”.

15 lipca 2009 roku dwie organizacje strzeleckie Związek Strzelecki i Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza podpisały deklarację zjednoczeniową. Od marca 2015 roku największe organizacje strzeleckie współtworzą Federację Organizacji Proobronnych pod patronatem MON.

Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza

W 1991 roku powstający Związek Strzelecki „Strzelec” Organizacja Społeczno-Wychowawcza określił się wówczas jako patriotyczne stowarzyszenie młodzieży polskiej, będącej kontynuatorem istniejącego w okresie międzywojennym Związku Strzeleckiego „Strzelec”, którego Komendantem Głównym był Józef Piłsudski.

Obecnie ZS „Strzelec” OSW współpracuje ściśle z Ministerstwem Obrony Narodowej (w szczególności z Biurem Inicjatyw Obronnych) i jest w Polsce jedną z największych pozarządowych organizacji paramilitarnych o proobronnym charakterze.

Organizacja ta z uwagi na sytuację w sąsiedniej Ukrainie oraz potencjalne zagrożenie regularnym, konwencjonalnym konfliktem zbrojnym, jako jedna z pierwszych w kraju podjęła inicjatywę tworzenia przy współpracy z samorządami obywatelskich i zarazem ochotniczych pododdziałów obrony narodowej (w skr. S.P.O.N.).

Związek Strzelecki „Strzelec” Józefa Piłsudskiego mały|Oznaka Związku Strzeleckiego „Strzelec” Józefa Piłsudskiego w wersji na mundur polowy Związek Strzelecki „Strzelec” Józefa Piłsudskiego powstał w 2013 roku. Tworzące go dziś Jednostki Strzeleckie należały do różnych Związków Strzeleckich funkcjonujących w Polsce. Związek Strzelecki „Strzelec” Józefa Piłsudskiego jest organizacją ogólnopolską z siedzibą w Rzeszowie, zarejestrowaną w Krajowym Rejestrze Sądowym pod numerem 0000483809.

Na dzień 26 listopada 2024 struktury Związku przedstawiają się następująco: Sztab Komendy Głównej: Kompania Wsparcia Sz KG; Kompania Akademicka Sz KG. Województwo Małopolskie: Jednostka Strzelecka 2059 im. płk. A. Hałacińskiego w Brzesku; Jednostka Strzelecka 2077 w Krakowie; Jednostka Strzelecka 2083 im. gen. Mariana Kukiela w Dąbrowie Tarnowskiej; Jednostka Strzelecka 2092 im. Żołnierzy Niezłomnych w Tarnowie; Jednostka Strzelecka 4115 im. Rtm. Witolda Pileckiego w Myślenicach; Krakowska Drużyna Orląt im. Antosia Petrykiewicza. Województwo Podkarpackie: Jednostka Strzelecka 1910 im. gen. Józefa Kwaciszewskiego w Krośnie; Jednostka Strzelecka 1914 im. ppor. Jakuba Darochy w Sokołowie Małopolskim; Jednostka Strzelecka 1938 im. mjr. Adama Kowalskiego w Boguchwale; Jednostka Strzelecka 1980 w Ropczycach; Jednostka Strzelecka 2009 im. gen. bryg. Andrzeja Galicy w Przemyślu; Jednostka Strzelecka 2017 im. Tadeusza Munnicha w Dębicy; Jednostka Strzelecka 2020 im. kpt. Zygmunta Patryna „Słowik” w Strzyżowie; Jednostka Strzelecka 2021 im. płk. Leopolda Lisa – Kuli w Rzeszowie; Jednostka Strzelecka 2025 im. ppor. Zbigniewa Zielińskiego w Jarosławiu; Jednostka Strzelecka 2027 im. gen. bryg. Aleksandra Litwinowicza w Stalowej Woli; Jednostka Strzelecka 2033 im. gen. bryg. Józefa Kustronia w Lubaczowie; Jednostka Strzelecka 2035 im. ppłk. Tadeusza Wyrwy – Furgalskiego w Leżajsku; Jednostka Strzelecka 2043 w Nowej Dębie; Jednostka Strzelecka 2049 im. 1 Kompanii Kadrowej w Będziemyślu; Jednostka Strzelecka 2051 im. mjr Władysława Rudolfa Wilka w Sędziszowie Małopolskim; Jednostka Strzelecka 2091 im. gen. broni Józefa Hallera w Trzcinicy; Jednostka Strzelecka 2093 im. gen. broni Władysława Sikorskiego w Mielcu; Jednostka Strzelecka 2094 w Kołaczycach; Jednostka Strzelecka 2096 w Nisku; Samodzielny Pluton im. Strzelców Budziwojskich w Budziwoju. Województwo Dolnośląskie: Jednostka Strzelecka 2015 im. Sycowskiego Batalionu Armii Krajowej „Giewont” w Sycowie; Jednostka Strzelecka 3003 im. Orląt Lwowskich w Trzebnicy. Województwo Kujawsko-Pomorskie: Jednostka Strzelecka 1909 im. gen. bryg. Elżbiety Zawackiej w Toruniu; Jednostka Strzelecka 2073 w Nakle nad Notecią, Jednostka Strzelecka 1937 im. mjr. dr. Stanisława Dobrzańskiego w Świeciu. Województwo Lubelskie: Jednostka Strzelecka 0302 w Lublinie; Jednostka Strzelecka 0303 w Białej Podlaskiej; Jednostka Strzelecka 0301 w Chełmie. mały|Jednostka Strzelecka 1031 Piotrków Trybunalski ze Związku Strzeleckiego „Strzelec” Józefa Piłsudskiego podczas obchodów Święta Narodowego Trzeciego Maja w Piotrkowie Trybunalskim Województwo Łódzkie: Jednostka Strzelecka 1001 im. gen. dyw. Janusza Głuchowskiego w Bełchatowie; Jednostka Strzelecka 1031 im. Obrońców Lwowa w Piotrkowie Trybunalskim; Jednostka Strzelecka 2036 im. Oddziału Partyzanckiego AK „Błysk” w Paradyżu; Jednostka Strzelecka 4040 im. płk. Ignacego Boernera w Zduńskiej Woli; Centralne Archiwum Strzeleckie. Województwo Mazowieckie: Jednostka Strzelecka 1006 w Płońsku; Jednostka Strzelecka 1533 im. por. Ludwika Tulińskiego w Ząbkach; Jednostka Strzelecka 1548 im. Żołnierzy AK IV Rejon Fromczyn w Karczewie; Jednostka Strzelecka 1728 w Raszynie; Jednostka Strzelecka 1863 im. Płk Francesco Nullo w Warszawie; Jednostka Strzelecka 1920 im. Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Warszawie; Jednostka Strzelecka 1944 w Warszawie; Jednostka Strzelecka 1939 im. kpt. Stanisława Brykalskiego w Wołominie; Jednostka Strzelecka 5001 im. Dywizjonu Huzarów Śmierci w Warszawie. Województwo Opolskie: Jednostka Strzelecka 3060 w Brzegu; Jednostka Strzelecka 3064 im. Jana Surzyckiego w Kędzierzynie-Koźlu. Województwo Warmińsko-Mazurskie: Jednostka Strzelecka 1030 im. Rotmistrza Witolda Pileckiego w Bielicach. Województwo Wielkopolskie: Jednostka Strzelecka 2016 w Kępnie; Jednostka Strzelecka 4057 w Koninie; Jednostka Strzelecka 4144 w Kaliszu, Jednostka Strzelecka 4127 im. Powstańców Wielkopolskich w Poznaniu. Zagranica: Samodzielna Jednostka Strzelecka im. kpt. Bolesława Zajączkowskiego we Lwowie (Ukraina); Samodzielny Pluton w Limerick (Irlandia).

Komendantem Głównym Związku jest bryg. ZS Marek Matuła.

Związek Strzelecki „Strzelec”