Zamek w Raciborzu

thumb|Plan sytuacyjny zamku w 1609 roku według W. Sabischa Zamek w Raciborzu – zabytkowy zamek w Raciborzu.

Gród wzmiankowany w Kronice Galla Anonima we wpisie datowanym na rok 1108. Pierwsze partie ceglane powstały prawdopodobnie w połowie XIII wieku.

Historia Przypuszcza się, że pierwsza wzmianka o raciborskim grodzie powstała około 845 roku w nocie zwanej Geografem Bawarskim. Wspomina ona o plemieniu Gołężyców (org. Golensizi) zamieszkującym dorzecze Górnej Odry, które posiadało tam pięć grodów. Na podstawie badań przypuszcza się, że jednym z tych grodów był właśnie Racibórz. Domniemywa się także, że mogło tu być Eburium, legendarna stolica Kwadów. Utwór łaciński Commentarius belli adversum Turcas ad Viennam... autorstwa Wespazjana Kochowskiego, który omawia wyprawę Jana III Sobieskiego pod Wiedeń tak opisuje 24 sierpnia, dzień kiedy król zawitał na raciborskim zamku:

Wespazjan Kochowski wspomina o Raciborzu także w poemacie Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego wydanym w 1684 roku, gdzie w rozdziale XLVII można przeczytać:

F.A. Larisch, niemiecki regionalista sądził, że Klaudiusz Ptolemeusz wspominał o Raciborzu. Wspomina o tym Władysław K. Zieliński w wydanym w 1889 roku opracowaniu Szląsk (pruski) słowem i ołówkiem na podstawie najnowszych źródeł przedstawiony. W publikacji tej można przeczytać:

XI–XII wiek Już około 1000 roku w Raciborzu miała istnieć przygraniczna warownia. Około 1038 roku raciborska warownia przeszła, jak cały Śląsk pod panowanie czeskie. Raciborski gród po raz pierwszy wzmiankowany jest w Kronice Galla Anonima we wpisie datowanym na 1108 rok. Znajdowała się tutaj wtedy przygraniczna twierdza kasztelańska. Według informacji tam zawartych gród należał do Morawian, a rycerze Bolesława Krzywoustego wkroczyli do niego bez walki, pokonując wcześniej morawskich rycerzy którzy wyruszyli z grodu. Racibórz był wtedy bardzo ważnym grodem w systemie obronnym pogranicza polsko-czeskiego, w związku z czym jego powstanie można wiązać z budową twierdz granicznych w czasie konfliktu Piastów i Przemyślidów (XI–XII wiek), a nie z plemieniem Golęszyców.

Od 1108 roku do początku XIV wieku zamek znajdował się pod panowaniem Piastów. Do I połowy XIV wieku rezydował tutaj kasztelan, od końca XIV wieku do 1743 roku była to także siedziba starosty raciborskiego okręgu zamkowego. Od 1172 roku zamek był również siedzibą książęcą. Za czasów panowania Bolesława Krzywoustego warownia zaliczała się do ważnych grodów broniących południową granicę państwa polskiego. Karol Maleczyński powstanie grodu datuje na II połowę X wieku, co uwiarygodniły badania archeologiczne przeprowadzone na dziedzińcu zamkowym. Miejsce to wybrano nieprzypadkowo, bowiem wykorzystane zostało naturalne zakole Odry, które przecięto odnogą rzeki tworząc wyspę, zwaną w późniejszych przekazach wyspą raciborską. Dostać się na nią można było przez groblę, której śladem biegnie dzisiejsza ul. Zamkowa. W 1146 roku na raciborskim zamku rezydował Władysław II Wygnaniec, który został wypędzony przez swoich braci. W 1172 roku Mieszko Laskonogi, niesłusznie nazywany Plątonogim, obrał Racibórz za stolicę swojego księstwa. Wówczas jego brat Bolesław I Wysoki otrzymał Dolny Śląsk i Opole, natomiast Mieszko księstwo raciborskie po ich ojcu, Władysławie Wygnańcu. Za jego rządów przypadł czas świetności raciborskiego grodu. Tak w 1689 roku Fryderyk Lucae, śląski kronikarz wspomina władcę:

XIII–XV wiek Podczas panowania Mieszka Laskonogiego na zamku działała od około 1200 roku mennica wybijająca brakteaty z inskrypcją MILOST (zn. cześć lub uszanowanie). Inskrypcja ta była jednym z pierwszych zabytków języka polskiego na monetach. Jednakże Borys Paszkiewicz twierdzi, że ów brakteat jest monetą dolnośląską, a sam napis MILOST może być pochodzenia czeskiego. Za jego rządów powstała także romańska kaplica zamkowa, która prawdopodobnie była najstarszym miejscem krzewienia wiary chrześcijańskiej na ziemi raciborskiej. W 1201 roku w wyniku śmierci swojego brata i jego syna Jarosława Mieszko zajął Opole, tworząc księstwo opolsko-raciborskie. Racibórz był wówczas siedzibą dworu książęcego na co wskazuje m.in. tytulatura władcy (dux Ratibor, dux Raceburgensis).

W 1211 roku po śmierci Laskonogiego władzę na zamku przejął jego syn Kazimierz, a za jego panowania na znaczeniu zyskało Opole, które stało się stolicą księstwa. Przed 1217 rokiem książę lokował na prawie flamandzkim lewobrzeżną część Raciborza. Po śmierci Kazimierza rządy w księstwie sprawowali regenci, najpierw Henryk Brodaty, a później wdowa po księciu Kazimierzu, księżna Wiola. W 1222 roku znany jest kasztelan raciborski – Stoigniew. Około 1238 roku panem księstwa opolsko-raciborskiego został małoletni Mieszko, który przebywał częściej w Raciborzu na co wskazuje liczba wydanych w tym mieście dokumentów. Źródła wskazują na silne ufortyfikowanie warowni, którą otaczał wał drewniano-ziemny, a dodatkowo od południa Odra i od pozostałych stron jej odnogi. O silnym ufortyfikowaniu grodu świadczy odparcie w styczniu 1241 roku ataku Mongołów. Z tym wydarzeniem związana jest raciborska legenda mówiąca o wodzu mongolskim Tin-fu. Według legendy rzekomy kasztelan, Bartek Lasota wraz z kompanią wojów stawił czoła liczniejszej hordzie tatarskiej. Jeden z wojów ranił mongolskiego wodza śmiertelnie w krtań strzałą wystrzeloną z zamku, właśnie ten fakt przyczynił się do ucieczki oblegających wojsk. Na upamiętnienie tego wydarzenia Mieszko Otyły zlecił wyrzeźbienie w kamieniu głowy mongolskiego wodza, która do II wojny światowej znajdowała się na narożu, w południowo-wschodnim skrzydle zamku, a obecnie znajduje się w raciborskim muzeum. W 1246 roku panem księstwa został książę Władysław, który także częściej przebywał na raciborskim zamku. W 1249 roku raciborski gród oblegały wojska biskupa ołomunieckiego, Brunona z Schauenburga. Był to odwet za wcześniejsze najechanie przez Władysława ziemi opawskiej. Próby zdobycia grodu skończyły się fiaskiem, jednak wojska spaliły miasto, a Władysław musiał zapłacić 3 tysiące grzywien srebra.

Po śmierci księcia Władysława (1281/1282) zamek przypadł jego najmłodszemu synowi Przemysławowi. Za jego czasów zamek został przebudowany i powstało szereg murowanych budowli, m.in. kaplica zamkowa. W latach 1285–1287 w raciborskim grodzie rezydował biskup wrocławski, Tomasz II, który popadł w konflikt z księciem wrocławskim Henrykiem IV Probusem. W 1288 roku biskup wrocławski Tomasz II ufundował przy kaplicy zamkowej kapitułę kolegiacką, która była wyrazem wdzięczności za okazaną gościnność. Wydarzenie to zostało opisane przez Jana Długosza w Rocznikach czyli kronikach sławnego Królestwa Polskiego.

Na przełomie XII i XIII wieku warownia została przebudowana na zamek w stylu gotyckim. Wtedy też drewniana palisada na wałach została zastąpiona murem z basztami. Według badań archeologicznych pierwsze zabudowania ceglane mogą być datowane na II połowę XIII wieku. Około 1290 roku książę Przemysław raciborski zlecił wybudowanie gotyckiej kaplicy, która otrzymała wezwanie św. Tomasza Becketa. Okres świetności zamku przypadł na rządy księcia Przemysława i jego syna Leszka. Budowla była otoczona osadą rybaków, młynarzy i rzemieślników, która stała się zaczątkiem późniejszej gminy Ostróg. W roku 1306, kiedy zmarł książę Przemysław wzmiankowany był na dworze lekarz, magister Jan. Po śmierci księcia Przemysława władcą wydzielonej dzielnicy raciborskiej został Leszek raciborski.

Po śmierci księcia raciborskiego Leszka w 1336 roku zamek przeszedł w ręce Przemyślidów opawskich, a mianowicie Mikołaja II. Stało się tak, gdyż Leszek w 1327 roku złożył hołd lenny Janowi Luksemburczykowi. Ponadto książę z jego małżonką Agnieszką, córką Henryka Wiernego nie mieli potomstwa i to na nich zakończyła się linia Piastów raciborskich. Te czynniki oraz poparcie raciborskiego patrycjatu przyczyniły się do przejęcia księstwa przez Przemyślidów opawskich. Przemyślidzi rezydowali przede wszystkim w Opawie. Po zniesieniu urzędu kasztelana na zamku rezydował dowódca grodowy, określany w źródłach łacińskich jako procurator, flodarius, ewentualnie wlodarius castri Rathiboriensis. Źródła odnotowały dwóch raciborskich dowódców grodowych. Pierwszym był Jeszko, wzmiankowany w roku 1305, a kolejnym Leks lub Leksza, występujący w dokumentach z lat 1317, 1337 i 1343. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy po roku 1343 nastąpiła likwidacja tego urzędu, faktem jednak jest iż więcej dowódcy nie pojawiają się na kartach źródeł. Z kolei od 1383 roku (lub na krótko przed tą datą) na zamku rezydował starosta okręgowy, któremu podlegał raciborski okręg zamkowy. Stanowisko to funkcjonowało do roku 1743. Za rządów Przemyślidów opawskich Racibórz stracił na znaczeniu, a granice księstwa znacznie się skurczyły. W 1416 roku kolegiata została przeniesiona do kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Raciborzu.

XVI wiek Od XVI wieku gród był własnością króla Czech, a następnie rodów szlacheckich. W 1521 roku po śmierci księcia opawsko-raciborskiego Walentyna zwanego Garbatym panowanie na zamku objął książę opolski Jan II Dobry. W 1532 roku po śmierci księcia Jana Dobrego Racibórz przeszedł w ręce króla czeskiego Ferdynanda Habsburga. W tym samym roku wzmiankowane było istnienie browaru przy zamku. Niedługo później znalazł się w rękach margrabiego Jerzego Hohenzollerna jako zastaw na poczet wierzytelności w kwocie 200 tys. guldenów roszczonych wobec praskiego dworu. W latach 1532–1533 odnowił on zniszczone zabudowania zamkowe. Zyski jakie uzyskał z dóbr raciborskich przeznaczył na budowę zamku w Roth pod Norymbergą, który dzisiaj nosi nazwę Ratibor. Margrabia szerzył w tych czasach luteranizm w księstwie raciborskim. Po spłaceniu długu wobec Hohenzollernów zamek wrócił we władanie Habsburgów, którzy oddawali księstwo raciborskie we władanie różnych rodów. Pierwszą właścicielką grodu została Izabela Jagiellonka, córka Zygmunta I Starego i Bony Sforzy. Otrzymała ona od cesarza Ferdynanda I księstwo opolsko-raciborskie po tym jak zrzekła się praw do korony Węgier. W 1556 roku zrzekła się swoich śląskich dóbr i powróciła na Węgry.

Stosunki własnościowe zamku, związane z nimi prawa i przynależne ziemie były bardzo skomplikowane, o czym świadczy fakt, że w latach 1532–1645 księstwo opolsko-raciborskie miało łącznie ośmiu władców. Od 1558 roku księstwo podporządkowano cesarzom, a grodem zarządzały osoby, które otrzymywały go jako zastaw bądź też były tylko jego administratorami. Od 1564 roku Oppersdorfowie otrzymali zamek od cesarza jako zastaw w zamian za pożyczkę 60 000 guldenów na 6 procent rocznie. Księstwo obejmowało wtedy ponad 20 wsi, a starosta rezydujący na zamku miał 3705 talarów dochodu rocznie, przede wszystkim z folwarków znajdujących się na Ocicach i Miedoni. Jedynym obowiązkiem hrabiego było utrzymanie burgrabiego, jego koni, służby zamkowej, w tym kucharzy i piekarzy oraz służbę znajdującą się na folwarkach. W tych czasach ksiądz otrzymywał 8 bochnów chleba oraz 8 kwart piwa. Miasto Racibórz podejmowało starania, aby przejąć dobra zamkowe od hrabiego Oppersdorffa i zaproponowało cesarzowi większą sumę pieniężną. W wyniku kolejnych negocjacji miasto miało mieć w zastawie dobra zamkowe przez kolejne 24 lata. W 1574 roku w mieście wybuchł pożar, który je dotkliwie zniszczył, a to uniemożliwiło wywiązanie się z zobowiązań wobec cesarza. W 1575 roku dobra zamkowe zostały przejęte przez wierzycieli, głównie panów feudalnych. Cesarz w ramach rekompensaty za wpłacone przez miasto pieniądze nadał mu część wsi Studzienna. 22 sierpnia 1587 roku sejm dokonał podwójnej elekcji na polski tron, jednym z wybranych był arcyksiążę Maksymilian Habsburg, który w drodze do Krakowa zatrzymał się i przenocował w raciborskim grodzie. Urbarz z 1595 roku tak opisuje zamek:

Powyższy urbarz wskazuje, że do dóbr zamkowych należało wówczas 26 pobliskich wsi, które były przekazywane do użytku jako zastaw.

XVII wiek thumb|Zamek na początku XVII wieku