Niewspółmierność interteoretyczna (niewspółmierność teoretyczna – ang. intertheoretical/theoretical incommensurability) – relacja jaka zachodzi między dwiema bardzo ogólnymi (nieinstancjalnymi) teoriami naukowymi (np. mechaniką Newtona i mechaniką Einsteina). Najogólniej rzecz biorąc polega ona na tym, że niektóre, rywalizujące ze sobą lub po sobie następujące teorie naukowe są ze sobą niezgodne, bo np. dotyczą częściowo tylko tego samego zakresu zjawisk, lub posługują się odmiennymi metodami badawczymi, czy innymi standardami oceny tego, co jest w danym momencie uznawane za naukę, albo mówią o różnych przedmiotach za pomocą tych samych słów (np. w astronomiach Ptolemeusza i Kopernika ta sama nazwa „planeta” – gr. „wędrowiec” – odnosiła się do różnych przedmiotów. U Ptolemeusza były nią: Słońce, Księżyc, Wenus, Mars, Jowisz, Saturn, zaś u Kopernika Słońce stało się gwiazdą, Księżyc satelitą, a Ziemia planetą.) Pojęcie to stosowane jest również w odniesieniu do teorii filozoficznych.
Termin ten trudny jest do równościowego zdefiniowania. Aby oddać jego znaczenia należy wprowadzić kilka dodatkowych informacji:
Termin „niewspółmierność” zapożyczony jest z matematyki. Mówi się tam, że przekątna kwadratu jest niewspółmierna z bokiem tego kwadratu albo, że niewspółmierna jest długość okręgu z jego promieniem (co znaczy, że nie istnieje taka jednostka długości, przy pomocy której można by zmierzyć obie te długości bezpośrednio i dokładnie). Żadna jednostka długości nie mieści się w nich bez reszty, całkowitą ilość razy – a zatem nie mają one wspólnej miary. Nie należy jednak rozumieć tego tak, że są one nieporównywalne – można je bowiem mierzyć i porównywać z każdą zadaną dokładnością. Termin „niewspółmierność” używany jest metaforycznie w odniesieniu do teorii naukowych. Badania nad problemem niewspółmierności rozpoczynają się w Polsce. Jako pierwszy terminu „niewspółmierność” w odniesieniu do teorii naukowych użył Ludwik Fleck. Tezę o niewspółmierności (nie używając jednak tego określenia) głoszą w latach '30 XX w. Kazimierz Ajdukiewicz i Benjamin Lee Whorf. Współcześnie w Polsce badania nad interteoretyczną niewspółmiernością prowadzone są głównie przez Kazimierza JodkowskiegoSerwis Filozoficzny „Nauka a Religia”.. Termin „teoretyczna niewspółmierność” zyskuje popularność głównie dzięki pismom Paula Karla Feyerabenda, Thomasa Samuela Kuhna i Stephena Toulmina, a każdy z nich pojmuje go nieco odmiennie.
Przedstawione niżej informacje unaoczniają złożoność problematyki teoretycznej niewspółmierności.
Niewspółmierność – informacje ogólne Problem teoretycznej niewspółmierności znajduje szczególne rozwinięcie w literaturze anglojęzycznej w pismach Kuhna i Feyerabenda. Są to stanowiska najbardziej znane i najbardziej dyskutowane.
Obiegowa interpretacja tezy o niewspółmierności W odniesieniu do pism Kuhna i Feyerabenda istnieje tzw. obiegowa interpretacja tezy o niewspółmierności. (Por. Jodkowski, Teza o niewspółmierności..., s.6). W jej ramach mówi się, że obydwaj filozofowie głosili, iż w trakcie teoretycznej zmiany mamy do czynienia z taką zmianą języka, że uniemożliwia ona rzetelne porozumiewanie się uczonych. Brak wspólnego języka pociąga za sobą niemożliwość wykazania wad i zalet analizowanych teorii. W tym przypadku teza o niewspółmierności miałaby oznaczać całkowitą nieporównywalność lub nieprzetłumaczalność języków alternatywnych teorii. W odniesieniu do koncepcji Kuhna obiegową interpretację charakteryzują dwa twierdzenia: (a) Kuhn mówiąc o niewspółmierności miał na myśli niewspółmierność językową, (b) konsekwencją językowej niewspółmierności jest nieciągłość rozwoju nauki o charakterze skrajnym i absolutnym. Zwycięstwo jednej teorii nad drugą podczas rewolucji naukowej nie są konsekwencją racjonalnych argumentów, ponieważ alternatywne języki alternatywnych teorii uniemożliwiają racjonalną argumentację. Zwycięstwo teorii jest konsekwencją tzw. przyczyn naturalnych, czyli śmierci oponentów oraz irracjonalnej propagandy zachęcającej uczonych do dokonania skoku wiary od jednej teorii do drugiej. Nie można zatem mówić o pojęciu postępu dokonującym się drogą rewolucji, ponieważ nie do przyjęcia jest jakakolwiek korespondencja pomiędzy starą a nową teorią, gdyż w trakcie rewolucji przerywana jest ciągłość rozwoju nauki, spowodowana brakiem ponadparadygmatycznych kryteriów (brakiem wspólnego języka). (Por. Jodkowski, Wspólnoty uczonych..., s.314-315)
Pięć płaszczyzn niewspółmierności w pismach Kuhna i Feyerabenda W pismach Kuhna i Feyerabenda Jodkowski wyróżnia pięć płaszczyzn, na których pojawia się problem niewspółmierności: (1) zmienność ilościowa konsekwencji empirycznych, (2) zmienność obserwacyjna, (3) zmienność językowa, (4) zmienność metodologiczna (problemów naukowych i kryteriów ocen), (5) zmienność ontologicznaJodkowski, Teza o..., s. 8–34..
(1) O zmienności ilościowej konsekwencji empirycznych mówi jedynie Feyerabend stwierdzając, że niewspółmierne teorie różnią się w kwestii wartości liczbowych empirycznych konsekwencji jakie z nich wynikają. Twierdzenie to obowiązuje dla każdej pary kolejno po sobie następujących alternatywnych teorii. Podstawą jego prawomocności, na której opiera się Feyerabend jest różnica w wyjaśnieniu przez Galileusza i Newtona swobodnego spadku ciał. Zmienność przyspieszenia swobodnie spadających ciał, o której mówi Newton pozostaje w sprzeczności z rozstrzygnięciami Galileusza, w ramach których przyspieszenie jest stałe. Zmiana przyspieszenia na krótkich odcinkach jest niewykrywalna nawet przy pomocy bardzo czułych instrumentów – rozbieżności pomiędzy tymi alternatywnymi teoriami mieszczą się zatem w granicach błędów pomiaru. Jednakże na dostatecznie długich odcinkach spadku (których ani Galileusz ani Newton nie byli w stanie poddać analizie) wyniki osiągane przy pomocy owych teorii będą już rozbieżne (o czym wiemy, ponieważ nasze techniki pomiarowe są dokładniejsze).
(2) Idea zmienności obserwacyjnej zakłada, że uczeni będący zwolennikami odmiennych teorii odmiennie będą postrzegali świat – przy radykalnie odmiennych obserwacjach mamy do czynienia z niewspółmiernymi teoriami. Przy zmianie przekonań może wystąpić nawet radykalna zmiana obserwacyjna analogiczna do zmiany widzenia postaci w gestaltyzmie.(Por. Jodkowski, Wspólnoty…, s. 330–331) Zarówno Kuhn, jak i Feyerabend silnie podkreślają teoretyczny charakter obserwacji. Stwierdzają wręcz, że uczeni akceptujący alternatywne teorie, żyją w alternatywnych światach obserwacyjnych. Feyerabend utrzymuje, że przyjęcie określonych teorii naukowych powoduje określony sposób widzenia świata, co z kolei pociąga za sobą wpływ na nasze ogólne przekonania i oczekiwania. Konsekwencją uteoretyzowania wyników doświadczenia jest ich niemożliwość weryfikacji niezależnie od teorii, co podważa wszystkie tradycyjne ujęcia tego problemu, w ramach których alternatywne teorie mają być osądzane za pomocą twierdzeń formułowanych w języku obserwacyjnym.
W ramach koncepcji Feyerabenda teorie alternatywne mogą nie podzielać żadnego jednostkowego zdania obserwacyjnego. Każda teoria posiadać ma swoje własne doświadczenia, które nie krzyżują się zakresowo. Swój radykalizm w tej kwestii tłumaczy występowaniem tzw. nastawień mentalnych, czyli faktu, że nasza aparatura postrzeżeniowa wytwarzać może obrazy, które trudno jest porównywać przy bezpośrednim postrzeganiu obrazu. Porównanie takie zachodzić może dopiero w pamięci.
Dla Kuhna również obserwacja naukowa nie jest jedynie zdobywaniem danych, które później poddaje się teoretycznej obróbce. Nie istnieją żadne jednoznaczne dane, neutralne doświadczenia, które można różnorodnie interpretować na gruncie teorii. Zmiana leży już na poziomie danych, a nie dopiero na poziomie ich interpretacji. Żadne zdanie empiryczne nie jest nieobalalne, a zatem jego prawdziwość uzależniona jest od innych zdań funkcjonujących w ramach danej teorii, innymi słowy mówiąc, wszystkie empiryczne pojęcia mają charakter teoretyczny. Świat uczonego jest dla Kuhna wypadkową dwóch światów: obiektywnie istniejącego (nazywanego przez niego „otoczeniem”) oraz świata nauki. Paradygmat jest dla niego zasadą organizującą doświadczenie do tego stopnia, że wraz ze zmianą paradygmatu zmianie ulega świat uczonego.
(3) Problem zmienności językowej, czyli zagadnienie zmiany znaczeń terminów naukowych występujący przy przechodzeniu od jednej teorii do drugiej jest najczęściej dyskutowaną kwestią kuhnowskiej i feyerabendowskiej tezy o interteoretycznej niewspółmierności. Istotę problemu Kuhn przedstawił następująco: ... przy przechodzeniu od jednej teorii do następnej słowa w subtelny sposób zmieniają swoje znaczenie bądź warunki stosowalności. Chociaż większości tych samych znaków używa się przed i po rewolucji – np. siła, masa, pierwiastek, związek, komórka – to zmieniły się nieco sposoby wiązania niektórych z nich z przyrodą. Mówimy więc, że sukcesywne teorie są niewspółmierne. (Kuhn, Reflections…, s 266-267) Celem ewentualnego porównania takich dwóch sukcesywnych teorii można by wprowadzić jakiś neutralny język, na który ich twierdzenia byłyby przekładalne bez zniekształcania ich treści lub przy założeniu, że twierdzenia dawnej teorii byłyby całkowicie przekładalne na język nowej teorii. Tak zdaniem Kuhna, jak i Feyerabenda, żadna z obydwu procedur nie jest możliwa do przeprowadzenia, ponieważ zakładać by musiała jakąś postać dwujęzykowego modelu nauki, w ramach którego podział pozalogicznych terminów naukowych na obserwacyjne i teoretyczne mógłby być przeprowadzony zgodnie z jakimś niearbitralnym kryterium. Obydwaj filozofowie posługują się tu przykładem przejścia od teorii Newtona do teorii Einsteina. W oparciu o kontekstualną teorię znaczenia, argumentuje Feyerabend, że odzwierciedlona w różnicy fundamentalnych zasad oraz w znaczeniach zdań obserwacyjnych, różnica pomiędzy alternatywnymi teoriami może być tak duża, iż twierdzenia jednej teorii nie dają się wyrazić przy pomocy terminologii stosowanej przez drugą teorię. Nie oznacza to wcale, że obowiązuje to dla każdej pary alternatywnych teorii. Niewspółmierność dotyczy jedynie teorii o dużym stopniu uniwersalności (nie są nimi, w jego opinii astronomie Ptolemeusza i Kopernika). Zmiany znaczeń powstają wtedy, gdy podstawowe reguły teorii ulegają zmianom, co ma miejsce w dwóch przypadkach: (a) gdy wszystkie pojęcia poprzedniej teorii mają w świetle nowej teorii zerową ekstensję, oraz (b) gdy reguły nowej teorii w nowy sposób ujmują klasy przedmiotów lub zdarzeńPor. Jodkowski, Teza…, s. 25–26.).
(4) Zmienność metodologiczna (problemów naukowych i kryteriów ocen) powstała w wyniku zmiany paradygmatu pociąga za sobą znaczną trudność w komunikacji międzyparadygmatycznej. To, co dla zwolenników jednego paradygmatu zasługuje na szczególną uwagę, dla ich oponentów może być obojętne lub pozbawione wartości. Zmienność problemów naukowych powoduje trudności przy wyborze pomiędzy alternatywnymi teoriami. Brak owej zmienności znacznie upraszczałby problem – o wyborze paradygmatu decydowałyby takie kryteria jak proponował Popper, czyli np. który rozwiązuje więcej problemów, dokładniej rozwiązuje problem, jest lepiej potwierdzony, w wyższym stopniu falsyfikowalny, sprawdzalny itd. Jednakże nowy paradygmat w znacznej mierze rozwiązuje inne problemy, unieważniając naukowy status pewnej ilości problemów poprzedniego paradygmatu, co pociąga za sobą potrzebę wartościowania obu zbiorów problemów odpowiadających obu paradygmatom. Spory naukowe przypominają raczej uprawianie propagandy, niż poszukiwanie prawdy. Zdaniem Kuhna o wyniku dyskusji naukowej przesądza raczej uznanie autorytetu jednej ze stron, a nie jej racjonalnych argumentów. Kuhn w tej perspektywie ocenia autorytet pozytywnie, Feyerabend zaś negatywnie.