thumb|210px|Katedra w Turku Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii (, ) – Kościół luterański, będący narodowym Kościołem Finlandii.
Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii jest największą wspólnotą religijną działającą w kraju. W 2022 roku jego członkami było 65,2% obywateliBelonging to a religious community by age and sex, 2000-2022 Statistics Finland. Licząc 3,6 miliona członków, jest jednym z największych kościołów luterańskich na świecie. Jego głową jest arcybiskup Turku, obecnie Tapio Luoma, który 1 marca 2018 roku zastąpił poprzedniego arcybiskupa Kari Mäkinena.
Pozycja w fińskim społeczeństwie Kościół luterański ma status religii państwowej razem z Fińskim Kościołem Prawosławnym. Fińskie społeczeństwo przechodzi jednak proces laicyzacji, wskutek czego liczba wiernych kościoła zmniejsza się, jednakże nadal przynależy do niego znaczna większość mieszkańców kraju, pełni on ważną rolę w uroczystościach państwowych i ma prawo do pobierania podatku od swoich członków. Chęć uniknięcia płacenia podatku kościelnego pozostaje jedną z głównych przyczyn odchodzenia wiernych od kościołaInternet Deconstructing State Church in Finland.
W ostatnim czasie wzrasta liczba osób opuszczających Kościół. W 2010 roku 83 097 członków odeszło od kościoła, co jest w dużej mierze spowodowane przez telewizyjną dyskusję z 12 października 2010 o prawach homoseksualistów, kiedy zarówno zdania świeckich, jak i duchownych na temat zmian w prawie były podzieloneHelsingin Sanomat – International Edition: Up to 18,000 leave Lutheran Church over statements on gay current affairs programmeHelsinki Times – Wallin blames Räsänen for church's PR disasterHuffpost Religion: 30,000 Leave Church in Finland over Gay Rights -- A lesson in homophobia. Fińska minister odpowiedzialna za sprawy kościelne, Päivi Räsänen, przyjęła stanowisko przeciwko homoseksualizmowi i prawom osób LGBT w związku z kwestią odchodzenia z kościoła członków, którzy mają bardziej umiarkowane poglądy na ten temat.
Oprócz uroczystości religijnych, parafie luterańskie w Finlandii włączają się w organizację zajęć niereligijnych. Podobnie jak w innych krajach skandynawskich, wiele osób uczęszcza do kościoła sporadycznie lub okazjonalnie, na śluby czy uroczystości Bożego Narodzenia.
W 2019 roku Kościół udzielił poparcia „Paradzie dumy” – corocznemu marszowi fińskich środowisk LGBT+, co spotkało się z krytyką byłej minister spraw wewnętrznych Päivi Räsänen.
Historia thumb|210px|Kamienny kościół w Hollola z lat 1495–1510 thumb|210px|Pieczęć diecezji Turku z XVI i XVII wieku Część Kościoła Szwecji Reformacja w Szwecji została zapoczątkowana przez króla Gustawa Wazę, który chciał skonfiskować majątek kościelny. Ostatecznie reformacja dokonana została w latach dwudziestych XVII wieku. W Finlandii, która znajdowała się wtedy pod szwedzkim zwierzchnictwem, zamek biskupi Kuusisto oraz większość majątku klasztorów została odebrana na rzecz państwa. Pierwszym biskupem Turku podczas trwania reformacji został Martinus Johannis Skytte, który zachował większość form katolickich w diecezjach, które były częścią niezależnego Kościoła Szwecji. Po jego śmierci, diecezja Turku została podzielona na mniejsze – Turku i Viipuri, które później zostały przekształcone w diecezję Tampere.
Reformy doktrynalne wewnątrz kościoła nastąpiły po objęciu kierownictwa przez Mikaela Agricolę, który studiował na uniwersytecie w Wittenberdze. Przetłumaczył Nowy Testament i dużą część Starego Testamentu na język fiński, ponadto napisał wiele tekstów liturgicznych w duchu reformacyjnym, jednak pozostawił wiele cech katolickich, takich jak obchody świąt takich jak Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny, Podwyższenia Krzyża Świętego, czy stosowanie mitry. Nawet obrazy i figury katolickich świętych pozostawiono w kościołach, lecz nie były już one czczoneJukka Paarma: Seurakunnallista elämää Maskun Hemmingin aikana. Agricola był pierwszym biskupem Turku, który był żonaty.
Ostatecznie reformacja Kościoła Szwecji została zakończona w drugiej połowie XVI wieku. Kolejne lata uznawane są za czas luterańskiej ortodoksji. Członkostwo w kościele było obowiązkowe, tak samo jak cotygodniowe uczestnictwo w nabożeństwach. Brak przynależności do kościoła państwowego karany był śmiercią, a nieuczęszczanie na nabożeństwa – grzywną. W Karelii prześladowana była ludność prawosławna, która w dużym stopniu emigrowała do Rosji. Rozpoczęto również edukację wiernych. Każdy członek kościoła był zobowiązany znać podstawy dogmatów wiary chrześcijańskiej. Aby do tego doprowadzić, rozpoczęto edukację dzieci w czytaniu oraz religii. Również kształcenie kapłanów zostało ulepszone razem z ufundowaniem Królewskiej Akademii Turku.
Na początku XVIII wieku, w wyniku III wojny północnej, Rosja rozpoczęła okupację Finlandii. Naprawa zniszczeń wojennych zajęła kilkadziesiąt lat. W części kraju zajętej przez Rosjan, Kościół nadal prowadził działalność, teraz pod panowaniem Rosji. Zarówno w Szwecji, jak i w Finlandii, duży wpływ na Kościół miały idee Oświecenia, które doprowadziły do jego sekularyzacji. Wystawny tryb życia duchowieństwa wzbudzał niezadowolenie społeczne, wyrażane w popularnych ruchach odnowySuomen Kirkkohistoria.
Niezależny Kościół państwowy thumb|210px|Katedra w Helsinkach, budowana w latach 1832–1852 Ewangelicko-Luterański Kościół pozostaje następcą Kościoła Szwecji na terenach, które zostały włączone do Wielkiego Księstwa Finlandii, będącego częścią Imperium Rosyjskiego. Od tego czasu dzieli miano kościoła państwowego razem z Fińskim Kościołem Prawosławnym. W 1869 roku nowa Ustawa Kościelna została przyjęta przez Lantdag. Oddzielała ona instytucje państwa i kościoła, tworząc dla niego nowe ciało ustawodawcze w postaci Synodu, który miał mieć wyłączne prawo do proponowania zmian w Ustawie Kościelnej, a propozycje te powinny być przekazywane do rozpatrzenie przez Lantdag i rosyjskiego cara. Rok wcześniej, parafie luterańskie zostały oddzielone od gmin i otrzymały własne organy administracyjne oraz finansowe. Kościół uznał rozdział od państwa, ponieważ dzięki temu uzyskiwał większą niezależność. W 1889 roku uchwalono kolejną ustawę, pozwalającą na swobodne działanie w kraju innych kościołów. Luteranie otrzymali prawo do opuszczenia ich kościoła i przejścia na inną religię, natomiast od 1920 roku umożliwiono odejście od kościoła państwowego bez zmiany religii na innąSuomen uskonnonvapauden historia.
XIX wiek przyniósł kilka ruchów odrodzenia w kościele, z których cztery (Rukoilevaisuus, Herännäisyys, Evankelisuus, Laestadianism) były szczególnie widoczne. Napotkały się one z dużym oporem biskupów oraz warstw wykształconych, stały się jednak popularne w środowiskach wiejskich. W fińskiej histografii uważane są za część ruchów społecznych spowodowanych przez jego modernizacjęKansan- ja herätysliikkeet tutkimuskohteina.
Pod koniec XIX wieku Kościół zaczął stawać w opozycji do liberalizmu. To stanowisko było szczególnie krytykowane przez ludność robotniczą. Kościół stawiał czoła również nowym wspólnotom religijnym, takim jak baptyzm czy metodyzm. Reakcją kościoła luterańskiego było zezwolenie na działanie ruchów odrodzeniowych w jego łonie oraz rozpoczęcie działalności dla młodzieży, jak choćby szkoły niedzielne czy stowarzyszenia chrześcijańskie. Luteranizm miał duży wpływ na fiński nacjonalizm. Najważniejszy z jego filozofów, Johan Wilhelm Snellman, uważał tę religię za ważną część fińskiej tożsamości narodowej, chociaż był krytycznie nastawiony do Kościoła jako organizacjiMonumentti monumentista.
Rozdział Kościoła od państwa thumb|210px|Fiński kapelan wojskowy udziela Eucharystii żołnierzom podczas wojny zimowej Na początku XX wieku Lantdag został zastąpiony przez jednoizbowy parlament wybierany w powszechnych wyborach. Zmiana Ustawy Kościelnej w 1908 roku uwolniła wiernych od obowiązku przyjmowania Sakramentu Ołtarza przynajmniej raz w roku. Skutkiem tego było zmniejszenie się liczby uczestniczących w obrzędach, co stało się sprawą osobistego wyboru.
Uzyskanie niepodległości przez Finlandię zostało poprzedzone przez wojnę domową w kraju. Kościół Luterański poparł siły Białych, gdyż Czerwoni zaangażowani byli w antyklerykalizm i dopuszczali się nawet mordowania księży. W nowej konstytucji z 1919 roku określono prawo do pozostawania bezwyznaniowym oraz wolności religijnej. W 1923 roku prawa te zostały potwierdzone przez Ustawę o Wolności Religijnej. Chociaż gwarantowała prawo każdego Fina do odejścia z Kościoła i tym samym niepłacenia podatku kościelnego, większość ludności pozostała jego członkami, niezależnie od poglądów politycznych.
Podczas II wojny światowej Kościół pozostawał ważną częścią polityki nacjonalizmu. Jednak Kościół zaangażowany był w prace społeczne, więc utrzymywał bliższe kontakty z ruchem robotniczym. Po zakończeniu wojny, kapłani dalej prowadzili pracę duszpasterską w fabrykach i innych miejscach bliskich zwykłym mieszkańcom kraju. Pojawiły się nowe formy działalności kościelnej, a pozycja świeckich została w nim wzmocniona. Tak zwany piąty ruch odrodzenia powstał w wyniku doświadczeń czasów wojny. Kadencja dwóch arcybiskupów, byłych kapelanów wojskowych, Marttiedo Simojokiego i Mikko Juvy objęła okres 20 lat.
W latach 60. XX wieku Kościół napotkał silny opór ze strony radykalnej lewicy. Uznawano, że jest to staromodny model twierdzy reakcji, krytykowano zwłaszcza podstawy systemu Kościoła państwowego. Proces pisarza Hannu Salamy o bluźnierstwo stał się cause célèbre dla tego stanowiska. Pisarz został skazany na trzy miesiące więzienia w zawieszeniu, a następnie ułaskawiony przez prezydenta Urho KekkonenaSalama oikeuden edessä. Kolejną krytykowaną sprawą był zakaz organizowania publicznych zabaw tanecznych oraz wyświetlania filmów w soboty przed niektórymi niedzielami. Zakaz zniesiony został w 1968 roku.
Kościół odpowiedział na tę sytuację przez modernizację. W latach 70. rozpoczęto prace nad nowym fińskim tłumaczeniem Biblii i śpiewnika, który zawierał wiele nowoczesnych pieśni i został wprowadzony w 1986 roku, tłumaczenie Biblii zostało zatwierdzone w 1992 rokuRaamatun lukijalle. W 1986 roku Synod pozostawał otwarty na kwestię kapłaństwa kobiet. Zmiana ta napotkała silny sprzeciw i jest uważana za kontrowersyjnąNaispappeus Suomessa.
Nauka thumb|210px|Ceremonia ślubna w Kiuruvesi thumb|210px|Nabożeństwo w dniu przesilenia letniego Ewangelicko-Luterański Kościół Finlandii uważa się za członka jedynego, świętego, powszechnego i apostolskiego kościoła. Doktrynalnie odwołuje się do nauk Marcina Lutra. Jest członkiem Światowej Federacji Luterańskiej oraz Wspólnoty Porvoo. Wiara kościoła przedstawione są przez trzy wyznania wiary: Apostolskie wyznanie wiary, Nicejskie wyznanie wiary oraz Atanazjańskie wyznanie wiary, a także Księgę zgodySuomen ev.lut kirkon tunnustuskirjatKirkkolaki (1054/1993) 1:1§.
W większości kwestii uznawanych za kontrowersyjne, Kościół prezentuje neutralne stanowisko. Nie jest zwolennikiem kreacjonizmu, lecz głosi, że:
Bóg jest stworzycielem wszystkiego, swoim Słowem utworzył cały świat. Nauka bada tajemnicę genezy świata, jak również ewolucji przyrody i ludzi. Ufa wierze, że u wszystkich jest twórcza wola Boża i miłość do stworzenia.
Przyjmuje bez zastrzeżeń doktrynę o dziewiczym poczęciu oraz zmartwychwstaniu. Kościół zezwala na pracę jego członków w charakterze personelu wojskowego lub sędziów, uważając te zawody za ważne dla społeczeństwa. Jego relacja co do seksualności jest niejasna. Potępia seks przedmałżeński, jednak w stosunku do seksu małżeńskiego stwierdza jedynie, że:
Seksualność odłączona od miłości i odpowiedzialności zniewala ludzi, przynosząc szkody dla siebie i innych.