Jest to artykuł o charakterze zbiorczym, przedstawiający listę zamków i twierdz, występujących w stworzonej przez J.R.R. Tolkiena mitologii Śródziemia. Hasła przedstawione są w kolejności według czasu powstania lub alfabetycznej, kiedy data wzniesienia nie jest jasna.

Fortece wzniesione przed Erami Słońca Utumno Była to pierwsza siedziba Morgotha zbudowana na dalekiej północy Ardy i zarazem pierwsza twierdza w historii Ardy. Opisuje ją Silmarillion.

Utumno zostało wydrążone (była to bowiem podziemna forteca), gdy Valarowie formowali Ardę. Nie wiedzieli o jego powstaniu, ponieważ na daleką północ docierało niewiele światła Latarni. Z Udûnu Morgoth jako pierwszy odkrył przebudzenie się elfów, których torturami i upadlaniem przekształcał w orków. Gdy Valarowie dowiedzieli się o tym, wyruszyli przeciw Morgothowi i Udûn został zniszczony po długim oblężeniu.

Określenie Udûn było rzadziej używaną, sindarińską wersją nazwy Utumno. We Władcy Pierścieni pojawia się tylko raz, podczas walki Gandalfa z Balrogiem na moście w Khazad-dûm.

Zobacz też: Udûn w Mordorze

Angband Występuje w Silmarillionie. Druga siedziba Morgotha, wzniesiona po zniszczeniu Latarni Valarów jako twierdza chroniąca Udûn. Znajdował się na północnym zachodzie Śródziemia, na północ od Beleriandu w Górach Żelaznych, około 150 staj od Menegroth. Kiedy Valarowie wyruszyli pokonać Morgotha, zaatakowali, zdobyli i zniszczyli Angband, jednak spiesząc się pozostawili jego lochy nietknięte, gdzie przebywało wielu sługusów Morgotha, w tym Balrogowie.

Po swoim powrocie do Śródziemia Morgoth wzniósł nad nim trzy skalne wieżyce Thangorodrimu. Broniły go armie orków, wilkołaków, smoki oraz Balrogowie.

Po Dagor Aglareb połączone siły elfów, a później też ludzi oblegały Angband przez 395 lat, jednak bitwa Dagor Bragollach złamała oblężenie.

W Angbandzie Morgoth został pokonany dwa razy, mimo że twierdzę atakowano wielokrotnie. Za pierwszym razem Lúthien uśpiła go, by Beren mógł odzyskać jeden z Silmarilów. Później Valarowie pokonali Morgotha w Wojnie Gniewu i wyrzucili go w Pustkę.

Nazwa tej twierdzy w sindarinie znaczy dosłownie Żelazo-więzienieRobert Foster, op. cit., ss. 21–22..

Belegost Belegost był jedną z dwóch wielkich podziemnych siedzib krasnoludów w górach Ered Luin na granicy Beleriandu, zlokalizowaną na północ od góry Dolmed.

Tamtejsi krasnoludowie przybywali do Beleriandu od drugiego wieku uwięzienia Melkora przez Valarów. Byli raczej bardziej przyjaźnie nastawieni do elfów niż ich pobratymcy z Nogrodu. Pomagali królowie Thingolowi w budowie jego siedziby Menegroth. Później handlowali z elfami i dostarczali im potrzebnego uzbrojenia. To właśnie kowale z Belegostu wynaleźli kolczugę i osiągnęli wielkie mistrzostwo w jej wytwarzaniu. Tamtejsi krasnoludowie brali udział w pierwszej bitwie o Beleriand. Po przybyciu Noldorów do Śródziemia zawarli z nimi sojusz, głównie z obawy przed Morgothem. Pomagali też Finrodowi w budowie Nargothrondu i wraz z mistrzami z Nogrodu wykonali dla niego Nauglamír. Często w Belegoście bywał Eöl z Nan Elmoth i jego syn Maeglin. Obaj uczyli się tam obróbki metalu.

Krasnoludowie z Belegostu przyłączyli się do Ligi Maedhrosa i wykuwali dla sojuszników broń. Bardzo dzielnie walczyli w bitwie Nirnaeth Arnoediad (473 rok Pierwszej Ery)Daty dotyczące Pierwszej Ery podane są za hipotetyczną chronologią tej ery autorstwa Roberta Fostera (Encyklopedia Śródziemia) opracowaną tylko na podstawie Silmarillionu. i okryli się wielką sławą, tak jak ich władca Azaghâl. W 505 roku odmówili udzielenia wsparcia pobratymcom z Nogrodu, którzy szykowali się do zaatakowania Doriath. Próbowali też odwieść ich od tego zamiaru, ale nie udało im się to. Belegost, podobnie jak Nogrod, uległ zniszczeniu po zatopieniu Beleriandu w wyniku Wojny Gniewu i jego mieszkańcy (około 40 roku Drugiej Ery) powędrowali do Khazad-dûm.

Gród ten nazywano też Mickleburgiem. Nazwa Belegost pochodzi z języka sindarin i znaczy w tej mowie Wielka twierdza (lub Potężna twierdza; to samo znaczenie ma nazwa Mickleburg). Jest to przekład nazwy Gabilgathol, miana Belegostu w języku khuzdul.

Khazad-dûm

To miasto było najstarszą i największą z krasnoludzkich siedzib w Śródziemiu. Znane z ekranizacji Władcy Pierścieni pod sindarińską nazwą Moria.

Menegroth Nogrod Nogrod (z sin. dosł. Siedziba wydrążona w skale, khu. Tumunzahar) to miasto krasnoludów położone w Górach Błękitnych, na południe od góry Dolmed, istniejące w Pierwszej Erze.

Tamtejsi krasnoludowie przybywali do Beleriandu od drugiego wieku uwięzienia Melkora przez Valarów. Mimo utrzymywania kontaktów z elfami, byli raczej mniej przyjaźnie do nich nastawieni niż ich pobratymcy z Belegostu. Brali udział w Pierwszej bitwie o Beleriand.

Po przybyciu Noldorów do Śródziemia zawarli z nimi sojusz, głównie z obawy przed Morgothem. Pomagali też Finrodowi w budowie Nargothrondu i wraz z mistrzami z Belegostu wykonali dla niego Nauglamír. Często w Nogrodzie bywał Eöl i jego syn Maeglin. Obaj uczyli się tam obróbki metalu, bowiem właśnie stamtąd pochodzili mistrzowie płatnerstwa – Gamil Zirak i Telchar.

Krasnoludowie z Nogrodu przyłączyli się do Ligi Maedhrosa i wykuwali dla sojuszników broń. Walczyli w bitwie Nirnaeth Arnoediad (473 rok Pierwszej Ery)Daty dotyczące Pierwszej Ery podane są za hipotetyczną chronologią tej ery autorstwa Roberta Fostera (Encyklopedia Śródziemia) opracowaną tylko na podstawie Silmarillionu.. W 505 roku król Thingol polecił tamtejszym mistrzom, przebywającym wtedy w Menegroth, osadzenie Silmarila Fëanora w Nauglamírze. Ci zaś wykonawszy to dzieło zagarnęli je i zabili monarchę; w drodze do domu zostali w większości zabiciQuenta Silmarillion, rozdział 22 w przekładzie Marii Skibniewskiej.. Dwaj zabójcy Thingola przeżyli i udało im się dotrzeć do Nogrodu. Podburzyli swoich pobratymców, którzy postanowili się zemścić. Zebrawszy swe siły (mieszkańcy Belegostu odmówili im pomocy) zaatakowali Doriath. Zdobyli i złupili Menegroth – pośród łupów znajdował się Nauglamír. Gdy wracali do Nogrodu, zostali zaatakowani przy Sarn Athrad przez Berena i Nandorów. Ponoć żaden krasnoludzki wojownik nie przeżył tej batalii.

Nogrod, podobnie jak Belegost, uległ zniszczeniu po zatopieniu Beleriandu w wyniku Wojny Gniewu i jego mieszkańcy (około 40 roku Drugiej Ery) powędrowali do Khazad-dûm.

Gród ten nazywano też mianem Hollowbold. Pierwotnie nazwa sindarińska brzmiała Novrod, ale uległa zmianie pod wpływem słowa naug (sin. krasnolud). Jest to przekład nazwy Tumunzahar.

Twierdze Pierwszej Ery Barad Eithel Pojawia się w Silmarillionie. Była to potężna twierdza elfów, położona w Beleriandzie opodal Eithel Sirion, na wschodnim krańcu gór Ered WethrinPołożenie warowni na mapie Beleriandu patrz: . Zbudowali ją Ñoldorowie po swoim powrocie do Śródziemia. Był to największy zamek Fingolfina i Fingona. Strzegła Hithlumu i umożliwiała Ñoldorom atakowanie Angbandu przez Ard-galen.

Położona w strategicznym punkcie była miejscem wielu bitew i oblężeń. Oparła się atakowi wojsk Morgotha, zarówno podczas Dagor Bragollach (wtedy to poległ tam Hador Lórindol), jak i w 462 roku, kiedy to zginął syna Hadora, Galdor Smukły. Przed Nirnaeth Arnoediad zebrał tam swoją wielką armię Fingon. Po tej klęsce forteca została zajęta bądź zburzona przez orków.

Jej nazwa znaczy w sindarinie Wieża źródłaRobert Foster, op. cit., s. 37.. Bardzo często warownię nazywano też Eithel Sirion (sind. Źródła Sirionu), od nazwy miejsca gdzie ją zbudowano.

Minas Tirith

Była położona na Tol Sirion w Beleriandzie. Zbudowana została przez króla Finroda Felagunda, po jego przybyciu do Śródziemia. Miała na celu obronę Przełomu Sirionu i całego zachodniego Beleriandu przed wojskami Morgotha. Monarcha mieszkał tam do czasu, gdy przeniósł się do Nargothrondu. Wtedy powierzył Minas Tirith pieczy Orodretha. Po Dagor Bragollach twierdza oparła się kolejnym atakom orków.

Dopiero w 457 roku zdobył ją Sauron, korzystając ze swej czarnoksięskiej mocy. Osiedlił się tam i (...) przemienił Minas Tirith w wieżę strażniczą Morgotha, w bastion zła i grozy (...). Odtąd żaden człowiek ani elf nie mógł przedostać się przez Przełom Sirionu. Ci, którzy tego próbowali, ginęli albo trafiali do lochów twierdzy Saurona. Orkowie zaś mogli śmiało zapuszczać się w głąb Beleriandu. Podczas wyprawy po Silmaril Beren i Finrod wraz z dwunastoma towarzyszami zostali uwięzieni w Minas Tirith. Wkrótce jednak Sauron został pokonany przez Lúthien z pomocą Huana, i Lúthien zaklęciem zburzyła mury twierdzy oraz uwolniła więźniów. Niestety nim nadeszła pomoc, Finrod zginął w lochach, broniąc Berena przed wilkołakiem. Nigdy potem Minas Tirith nie zostało odbudowane.

Nazwa Minas Tirith pochodzi z sindarinu i znaczy w tej mowie Wieża straży, Wieża czatRobert Foster, op. cit., s. 184..

Nargothrond Była to forteca założona w Beleriandzie przez Finroda. Do jej budowy Finrod zatrudnił krasnoludów z Gór Błękitnych, których opłacał skarbami zabranymi z Tirionu, kiedy to opuszczał Aman. Królestwo Finroda, biorące nazwę od głównej fortecy, położone było między Teiglinem a Narogiem. Po tym, jak Finrod wyruszył w podróż z Berenem, Nargothrondem rządził Orodreth.

Gród Finroda, podobnie jak Gondolin, był ukryty przed Morgothem. Elfowie z Nargothrondu mieli w zwyczaju walczyć z wrogiem skrycie, używając podstępu zamiast stawać do otwartej walki.

Tak było aż do przybycia Túrina. Ostatecznie zbudowany został wielki most na Narogu tuż przed Drzwiami Felagunda, aby w razie potrzeby wojska mogły się szybko przemieszczać. Nargothrond zmienił styl walki na bardziej otwarty i Morgoth poznał jego położenie. Orkowie przybyli do fortecy pod dowództwem ojca smoków, Glaurunga, weszli przez most zbudowany za radą Túrina i pokonali nielicznych obrońców (główne siły były poza grodem). Wzięto wtedy do niewoli wielu elfów, a Glaurung zagnieździł się w jaskiniach Nargothrondu i przywłaszczył sobie skarby Finroda.

Po zabiciu smoka skarby łącznie z Nauglamírem trafiły do DoriathuRobert Foster, op. cit., s. 193..

Gondolin

Twierdze Drugiej Ery Barad-dûr Wzniesiona w Mordorze po ostatecznym upadku Morgotha jako siedziba drugiego Władcy Ciemności, Saurona. Znana z Władcy Pierścieni.

Dunharrow Była to górska twierdza wzniesiona w okresie panowania Saurona w Śródziemiu. Wzięła swoją nazwę od miejsca położenia. Mieściła się we wschodniej części Ered Nimrais na terenie Calenardhonu. Do położonej wysoko wśród gór niecki, wzdłuż stromego urwiska, prowadziła zygzakowata ścieżka.

W jej pobliżu znajdowało się Harrowdale oraz Ścieżka Umarłych. Po upadku Númenoru była wykorzystywana przez Gondor, a od 2510 roku Trzeciej Ery przez Rohirrimów. Opisuje ją Władca Pierścieni, gdyż w czasie Wojny o Pierścień znalazła się na szlaku wędrówki Aragorna, Legolasa i Gimliego wraz z Szarą DrużynąRobert Foster, op. cit., s. 85..

Morannon thumb|Matěj Čadil, Morannon, the Black Gate of Mordor Była to jedna z twierdz Saurona. Pojawia się w Dwóch wieżach i Powrocie króla, kolejnych częściach Władcy Pierścieni. Pewne informacje na jej temat można znaleźć w Dodatkach do trzeciego tomu tej powieści oraz w Niedokończonych opowieściach. Morannon jest zaznaczony i podpisany na mapach Śródziemia dołączonych do powieści Plan Czarnej Bramy i okolic, patrz także : K.W. Fonstad, op. cit., s. 140..

W angielskim oryginale – Black Gate (nazwa Morannon nie jest tłumaczona) Przekład Marii Skibniewskiej – Czarna Brama, Czarne Wrota Przekład Jerzego Łozińskiego – Czarna Brama Przekład Marii i Cezarego Frąców – Czarna Brama

Chroniła głównego, północnego wejścia do Mordoru. Był to wielki kamienny mur, który zamykał przełęcz Cirith Gorgor, pomiędzy górami Ephel Dúath a Ered Lithui. Znajdowała się w nim jedna, odlana z żelaza brama i kilka mniejszych furt. U podnóża gór wokół Morannonu wydrążone były liczne lochy i tunele, w których kryli się orkowie.