Sytuacja prawna i społeczna osób LGBT w Europie

350px|alt=|mały|Związki par tej samej płci w Europie: Sytuacja prawna i społeczna osób LGBT w Europie jest mocno zróżnicowana w całej Europie. Kontakty homoseksualne są obecnie legalne we wszystkich 46 krajach Europy. Pierwszym krajem na kontynencie, który zalegalizował kontakty homoseksualne, była Francja (w 1791 r. – jednocześnie pierwszy kraj na świecie), a ostatnim Cypr (w 2014 r. – Cypr Północny). Polska zalegalizowała kontakty homoseksualne w 1932 roku.

Obecnie w nielicznych krajach europejskich istnieją przepisy prawne bezpośrednio dyskryminujące mniejszości seksualne. W szczególności chodzi o nierówny wiek dopuszczający kontakty seksualne (wyższy dla osób homoseksualnych, a niższy dla heteroseksualnych). W niektórych krajach geje w dalszym ciągu są wykluczeni ze służby wojskowej z powodu swojej orientacji seksualnej.

W Europie najbardziej zaangażowane w obronę i promowanie praw mniejszości seksualnych są Unia Europejska i Rada Europy. Przyjęły one wiele rezolucji dotyczących przestrzegania praw osób homoseksualnych. UE podpisała międzynarodowe porozumienia z krajami Afryki Północnej i kilkoma z Bliskiego Wschodu, zobowiązujące je do przestrzegania praw człowieka, w tym praw osób homoseksualnych (chociaż seks homoseksualny w dalszym ciągu pozostaje tam nielegalny i grozi za niego kilkuletnie więzienie oraz grzywny), podpisała również porozumienia z Arabią Saudyjską, Jemenem i Pakistanem, zobowiązujące te kraje do zniesienia kary śmierci za kontakty homoseksualne.

W Parlamencie Europejskim lewicowe i centrowe frakcje polityczne jak zieloni, socjaliści i komuniści, a także liberałowie oraz niektórzy chrześcijańscy demokraci popierają prawa osób LGBT. Przeciwna jest im natomiast zdecydowana większość chrześcijańskich demokratów.

W 2018 roku stowarzyszenie ILGA Europe przedstawiło w dorocznym raporcie sytuację osób o odmiennej orientacji seksualnej w 49 państwach europejskich. Żaden kraj nie uzyskał maksymalnego wyniku 100%. Czołowe miejsca zajęły w rankingu Malta, Belgia i Norwegia, uzyskując odpowiednio 91,04%, 78,76% i 77,74%. Najniżej ocenianymi państwami były: Azerbejdżan (4,70%), Armenia (7,20%) i Turcja (8,60%)ILGA Europe..

Ochrona prawna przed dyskryminacją Przepisy zakazujące dyskryminacji przez wzgląd na orientację seksualną istnieją w systemach prawnych zdecydowanej większości krajów europejskich, zazwyczaj zawarte w kodeksach karnych i kodeksach pracy. Tylko jedno państwo na kontynencie, Portugalia, posiada taki zakaz wprost sformułowany w konstytucji; podobny zakaz znajduje się w konstytucji szwajcarskiej, która nie wymienia bezpośrednio w katalogu kategorii chronionych orientacji seksualnej, zastępując ją szerokim pojęciem „sposobu życia”.

Unia Europejska chroni mniejszości seksualne przed dyskryminacją w Traktacie amsterdamskim z 1997 roku, a także w Karcie Praw Podstawowych z 2000 roku. Parlament Europejski przyjął również dwie dyrektywy w 2000 roku, zakazujące dyskryminacji przez wzgląd na orientację seksualną, do których ratyfikacji są zobowiązane kraje członkowskie i kandydujące do Unii Europejskiej.

Unia Europejska przyjęła również dyrektywę, na mocy której wszystkie kraje członkowskie zobowiązane są do zagwarantowania prawa azylu przez wzgląd na orientację seksualną jako jedną z kategorii chronionych. Obecnie tylko kilkanaście państw Unii Europejskiej, a także Australia, Kanada, Nowa Zelandia, RPA, USA i Wielka Brytania dają taką możliwość.

Uznanie związków osób tej samej płci W większości krajów europejskich (niemal w całej Europie Zachodniej) związki między osobami tej samej płci już od dawna są prawnie uznawane. Ich uznanie funkcjonuje w trzech typach: Małżeństwa osób tej samej płci – małżeństwa cywilne, których małżonkowie stanowią osoby tej samej płci. W Europie zalegalizowane do tej pory w Holandii (2001)New York Times., Belgii (2003)., Hiszpanii (2005), Norwegii (2009)Gazeta.pl., Szwecji (2009)The Huffington Post., Portugalii (2010)OnTop Magazine., Islandii (2010)Wiadomości 24., Danii (2012)News: Dania małżeństwa osób tej samej płci uchwalone (...), Francji (2013), Wielkiej Brytanii (2014), Luksemburgu (2015), Irlandii (2015), Finlandii (2017), Niemczech (2017), na Malcie (2017), w Austrii (2019), Szwajcarii (2022), Słowenii (2022), Andorze (2023), Estonii (2024), Grecji (2024) i Liechtensteinie (2025). Poza tymi krajami odpowiednie ustawy zostały zaproponowane od 2018 roku w Czechach i we Włoszech. Większość krajów „starej” Unii Europejskiej, a także niektóre w Europie Wschodniej rozważają taką możliwość, chociaż odpowiednie ustawy jeszcze nie powstały bądź nie zostały jeszcze zaproponowane. Rejestrowane związki partnerskie – dają one zazwyczaj ograniczone prawa w stosunku do tych, jakie mają małżeństwa, często wykluczają adopcję dzieci przez takie pary. W niektórych krajach jednakże związki partnerskie przyznają zawierającym je parom wszystkie prawa przysługujące małżeństwom, np. w Wielkiej Brytanii i na Malcie. Nie mają one charakteru małżeństwa, więc są pozbawione ceremonii ślubnej, świadków, wymiany obrączek, publicznych pocałunków itd. Zawieranie takiego związku często sprowadza się do zwykłej jego rejestracji w urzędzie stanu cywilnego. Najczęściej są dostępne także dla par heteroseksualnych. Wszystko to jednak zależy od kraju, w jakim dana forma związku funkcjonuje. Ich różne typy są legalne w kilkunastu krajach: Dania (1989), Szwecja (1995), Islandia (1996), Francja (1999), Niemcy (2001), Finlandia (2002), Portugalia (2001), Luksemburg (2004), Wielka Brytania (2005), Słowenia (2005 oraz 2016), Andora (2005 oraz 2014), Czechy (2006), Szwajcaria (2007), Węgry (2009), Austria (2010), Irlandia (2011), Liechtenstein (2011), Malta (2014), Chorwacja (2014), Cypr (2015), Grecja (2015), Estonia (2016), Włochy (2016), Monako (2020), Czarnogóra (2021) oraz Łotwa (2024). Projekty ustaw legalizujących związki partnerskie zostały zaproponowane w kilku krajach europejskich takich jak Litwa, Polska, Rumunia i Słowacja. W niektórych z tych krajów podobne projekty pojawiały się wielokrotnie, często nie będąc dopuszczonym do głosowania. Wszystkie kraje, w których legalne są małżeństwa jednopłciowe, uznają również związki partnerskie.

Konkubinaty – są to nieformalne związki. Konkubenci otrzymują tylko pewną liczbę praw z tych dostępnych małżeństwom. Ta forma legalizacji związku sprowadza się do jego rejestracji, najczęściej w formie aktu notarialnego bądź w każdym przypadku para zwraca się do sądu. Zalegalizowane w większości krajów Europy Zachodniej, a także na Węgrzech (1996), w Austrii (2003), Chorwacji (2003) oraz na Słowacji (2018). Od 2012 roku w Polsce pary jednopłciowe mają prawo do przejęcia umowy najmu mieszkania lub domu po zmarłym partnerze.

prawo|240px|mały|Status prawny adopcji dzieci przez pary tej samej płci w Europie:

Parlament Europejski przyjął 14 lipca 2005 roku (stosunkiem głosów 360 za, 272 przeciw, 20 się wstrzymało) dyrektywę zobowiązującą wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej do uznawania małżeństw osób tej samej płci, nawet jeśli w danym kraju związki jednopłciowe nie są uznawaneKrok po kroku. dr Hanna Karp – Pełzająca rewolucja..

Adopcja dzieci przez pary jednopłciowe Wiele krajów przyznaje parom jednopłciowym także prawo adopcji dzieci: Szwecja (2003²), Hiszpania (2000¹/2005²), Holandia (2005²), Wielka Brytania (2005²), Belgia (2000¹/2006²), Islandia (2000¹/2006²), Norwegia (2001¹/2009²), Dania (1999¹/2010²), Francja (2013²), Malta (2014²), Andora (2014²), Cypr (2015¹), Irlandia (2015²), Luksemburg (2015²), Austria (2013¹/2016²), Portugalia (2016²), Włochy (2016¹), Finlandia (2009¹/2017²), Niemcy (2005¹/2017²), San Marino (2019¹), Chorwacja (2014¹/2021²), Słowenia (2006¹/2022²), Szwajcaria (2016¹/2022²), Liechtenstein (2021¹/2023²), Estonia (2016¹/2024²), Grecja (2024²) i Czechy (2025¹). Szereg innych państw, a także wiele z wyżej wymienionych, rozważa taką możliwość, w tym także przyznanie prawa do adopcji parom niespokrewnionym z dzieckiem.

¹ – tylko biologiczne dziecko/dzieci partnerki/partnera. ² – bez jakichkolwiek ograniczeń.

Sytuacja prawna osób LGBT w poszczególnych krajach Europy UEKraj Legalizacja kontaktów homoseksualnych¹ Zrównanie wieku² Zakaz dyskryminacji³ Związek osób tej samej płci4 Małżeństwo osób tej samej płci5 Adopcja dzieci6 Prawo azylu Możliwość korekty płci7 Albania 1995 2001 2010 – – – nie nie Andora 1990 2001 2005 2005/2014 2014 – nie Armenia 2003 2003 – – – nie nie Austria 1971 2002 2004/2017 2003/2010 2013/2016 – 2009 Azerbejdżan 2000 2000 – – – – nie nie Belgia 1795 1985 2003 2000 2006 tak 2007/2018 Białoruś 1994 1994 – – – nie tak Bośnia i Hercegowina 2003* 2003 2003 – – – – tak Bułgaria 1968 2002 2004 – – – nie Chorwacja 1977 1998 2003 2003/2014 2014/2021 – 2009 Cypr 2014* 2002 2015 2015 – – – nie Czarnogóra 1977 1977 2010 2021 – – tak Czechy 1961 1990 2009 2001/2006 – – tak 1966 Dania 1933 1976 2004 1986/1989 1999/2010 tak 2014 Estonia 1992 2001 2008 2016 2016/2024 nie1999 Finlandia 1971 1998 1995 2002 2009/2017 – 2002 Francja 1791 1982 2004 1999 2013 tak 2017 Grecja 1952 1987 2014 2015 2024 – 2010 Gruzja 2000 2000 2014 – – – tak Hiszpania 1822 1822 1995 2005 2005 – 2007 Holandia 1811 1971 1992 1979/1998 2005 – tak Irlandia 1993 1993 2004 2011 2015 tak 2015 Islandia 1940 1992 1996 1996 2000/2006 – tak Kazachstan 1998 1998 – – – – – 2003 Kosowo 1970 2006 2004 – – – – – Liechtenstein 1989 2001 2005 2011 2021/2023 – nie Litwa 1993 2004 2008 – – – 2003/2022 Luksemburg 1795 1992 1997 2004 2015 nie 2018 Łotwa 1992 2000 2006 2024 – tak 2005 Macedonia Północna 1996 1996 2020 – – – nie 2021 Malta 1973 1973 2012 2014 2014 – 2015 Mołdawia 1995 2002 2013 – – – 2015 Monako 1793 1793 2005 2020 – – – – Niemcy 1969* 1994* 2006 2001 2005/2017 tak 1981 Norwegia 1972 1972 1981 1991/1993 2001/2009 tak 2000 Polska 1932 1932 2003 - – nie1964 Portugalia 1983 2005 2004 2001 2016 – 2011 Rosja 1993* 1997 – – – nie 1997 Rumunia 1996 2002 2000 – – – nie 1996 San Marino 1864 1864 2008 2012/2019 – 2019 – nie Serbia 1994* 2006 2009 – – nie 2019 Słowacja 1962 1990 2008 2018 – – tak Słowenia 1977 1977 1998 2006 2011/2022 nie tak Szwajcaria 1942 1992 1999 2007 2016/2022 – tak Szwecja 1944 1978 1987 1988/1995 2003 tak 1972 Turcja 1858 1858 – – – – – 1988 Ukraina 1991 1991 2015 – – – 2016 Watykan 1929 1929 – – – – –nie Węgry 1962 2004 2004 1996/2009 – nie nie Wielka Brytania 1982* 2001 2005 1996/2005 2005 tak 2005 Włochy 1890* 1889 2003 2016 – 2016 nie1982UEKraj Legalizacja kontaktów homoseksualnych¹ Zrównanie wieku² Zakaz dyskryminacji³ Związki osób tej samej płci4 Małżeństwa osób tej samej płci5 Adopcja dzieci6 Prawo azylu Możliwość korekty płci7

1 Ostateczna data legalizacji kontaktów homoseksualnych. W niektórych krajach federacyjnych depenalizacja aktów homoseksualnych postępowała nierównomiernie – uwzględniono datę ostatniego regionu, który je zdepenalizował. Obecnie nielegalne są one jedynie w Czeczenii. ² Ostateczna data zrównania wieku osób legalnie dopuszczających się aktów homo- i heteroseksualnych. W niektórych krajach federacyjnych zrównywanie wieku postępowało nierównomiernie – uwzględniono datę ostatniego regionu, który go zrównał. ³ „Całkowity”, tj. w kodeksie karnym, konstytucji bądź innym akcie dającym ogólny zakaz dyskryminacji z powodu orientacji seksualnej we wszystkich dziedzinach życia lub „częściowy”, tj. chroni przed dyskryminacją tylko w wybranych, jednej lub więcej dziedzinach życia, np. miejsce pracy, służba w armii itd., ale nie we wszystkich dziedzinach życia. 4 „Związki partnerskie” przyznające zazwyczaj większość praw z tych, jakie mają małżeństwa osób przeciwnej płci lub „konkubinaty” przyznające zazwyczaj część lub tylko kilka podstawowych praw z tych, jakie mają małżeństwa osób przeciwnej płci.