Kazimierz Kaczmarczyk (ur. 3 lutego 1878 w Starym Wiśniczu, zm. 6 kwietnia 1966 w Poznaniu) – polski historyk, archiwista, wydawca źródeł, profesor Uniwersytetu Poznańskiego, członek PAU.
Życiorys Był synem Jakuba (chłopa małorolnego) i Marianny z Liszków. Pierwsze nauki pobierał w latach 1885–1889 w szkole ludowej w Starym Wiśniczu. Następnie do 1891 uczęszczał do szkoły elementarnej w Wiśniczu Nowym. Uczył się w gimnazjum w Bochni (1891–1896). W czasie nauki gimnazjalnej należał do organizacji patriotycznej „Przebudzenie” w Bochni. Po relegowaniu za czytanie niegalnego czaspisma, w 1896 przeniósł się do gimnazjum w podkrakowskim Podgórzu. Po ukończeniu szkoły i zdaniu w 1899 matury został powołany do armii austro-węgierskiej jako tzw. jednoroczny ochotnik. Od 1 października 1899 do 30 września 1900 służył w 4 Dolnoaustriackim Pułku Piechoty Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżackiego. W latach 1900–1904 studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1906 został członkiem Towarzystwa Historycznego we Lwowie. W 1909 obronił (przygotowaną pod kierunkiem Stanisława Krzyżanowskiego) pracę doktorską pt. Rozwój terytorialny i historyczny kolonizacji na prawie niemieckim w Polsce i wpływ jej na zmianę ciężarów ludności (pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego), która w 1911 została wydrukowana pod zmienionym tytułem: Ciężary ludności wiejskiej i miejskiej na prawie niemieckim w Polsce XIII i XIV wieku. Jeszcze w czasie studiów praktykował w Archiwum Akt Dawnych Miasta Krakowa, od 1904 był tamże asystentem, w latach 1910–1918 adiunktem, 1918–1919 archiwariuszem. Później pracował jako archiwista w Archiwum Skarbowym w Warszawie (1919–1920), a od 1920 był związany z Archiwum Państwowym w Poznaniu; był jego wicedyrektorem (1920–1925), dyrektorem (1925–1939, 1945–1953), kustoszem (od 1953).
Po wybuchu I wojny światowej od 1 sierpnia 1914 do 20 września 1914 służył w 16. Powiatowej Komendzie Uzupełnień Obrony Krajowej w Krakowie, a od 15 lipca 1915 do 30 października 1918 w Cesarsko-Królewskim Oddziale Policji Wojskowej w Krakowie. 1 września 1915 otrzymał awans na porucznika, a 14 maja 1918 na kapitana. Od 1 listopada 1918 pełnił służbę w Wojsku Polskim w stopniu kapitana piechoty przy Komendzie Policji Wojskowej w Krakowie, 28 lutego 1919 został zdemobilizowany i z dniem 1 marca przeniesiony do rezerwy. 1 kwietnia 1919 rozpoczął pracę w Archiwum Skarbowym w Warszawie na stanowisku p.o. archiwisty.
W latach 1922–1931 był kolejno zastępcą kierownika i kierownikiem Komisji ds. Likwidacyjnych Niemieckich w Poznaniu. Uczestniczył w rokowaniach archiwistycznych w Berlinie (1925) i Wiedniu (1930–1932), a po II wojnie światowej w akcji rewindykacyjnej materiałów archiwalnych, wywiezionych przez hitlerowców do Czechosłowacji.
W 1929 został powołany na członka korespondenta Polskiej Akademii Umiejętności, od 1948 brał udział w pracach Komisji Etnograficznej PAU. Należał także do Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa (w latach 1914–1920 sekretarz, od 1937 członek honorowy), Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1920 członek zwyczajny, w latach 1945–1947 wiceprzewodniczący), Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania (w latach 1923–1939 członek zarządu). Był zaprzyjaźniony z Franciszkiem Bujakiem.
W czasie okupacji hitlerowskiej więziony w Poznaniu i Ostrowcu Świętokrzyskim (1939–1940), później pracował jako archiwariusz w Archiwum Państwowym Miasta Krakowa i Województwa Krakowskiego (1940–1945). Uchwałą Centralnej Komisji Kwalifikacyjnej dla Pracowników Nauki z 27 czerwca 1957 otrzymał tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego Uniwersytetu Poznańskiego (nominacja nastąpiła w dniu 6 lipca 1957).
Jego zainteresowania naukowe obejmowały archiwistykę oraz historię prawa polskiego XIII i XIV wieku. Był jednym z współtwórców nowoczesnej archiwistyki polskiej. Prowadził prace inwentaryzacyjne dokumentów i ksiąg starego Krakowa, skatalogował rękopisy klasztoru Bożego Ciała w Krakowie, kościoła paulinów na Skałce oraz kapituły krakowskiej. Założył lub unowocześnił archiwa miejskie w Poznaniu, Bydgoszczy, Toruniu, Łodzi. Przygotował do wydania m.in. Libris iuris civilis cracoviensis 1399–1506 (1913, z indeksami), Katalog Archiwum Opactwa Cystersów w Mogile (1919, z Gerardem Kowalskim), Acta consularia posnaniensia 1454–1506 (1925–1948, 3 tomy), Najstarszą księgę ławniczą toruńską, 1363–1428 (1936), Kodeks dyplomatyczny klasztoru Jasnogórskiego (1929, z Janem Nepomucenem Fijałkiem), Księgę ziemską poznańską, 1400–1407 (1960); wydawał również teksty podań ludowych z okolic Wiśnicza.
Był dwukrotnie żonaty. 4 lutego 1904 ożenił się z Matyldą Mijal (1875–1907), z którą miał córkę Marylę (1904–1966). 27 sierpnia 1910 ożenił się z Władysławą Anielą Antoniną Nikolay (ur. 1887), z którą miał troje dzieci: Zdzisława, Zofię (ur. 1914) i Wisława (ur. 1920).
Został pochowany na Cmentarzu Junikowo w Poznaniu (pole 8 kwatera 6-2-6).
Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (14 maja 1957) Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)M.P. z 1929 r. nr 274, poz. 630 „za zasługi na polu nauki i służby archiwalnej”. Złoty Krzyż Zasługi (dwukrotnie: 11 lipca 1948, 10 lipca 1951 „w związku 50-leciem pracy archiwalnej i naukowej”.) Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955) Srebrny Medal za Długoletnią Służbę (11 listopada 1938) Brązowy Medal za Długoletnią Służbę (31 maja 1938) Krzyż Komandorski Orderu Zasługi dla Republiki Austrii (5 grudnia 1936)
Niektóre publikacje Proces o czarostwo w roku 1688 i 1680 (1901) Zarys dziejów Archiwum Miasta Krakowa (1913) Działalność niemieckiego zarządu archiwalnego w Warszawie w latach 1915–1918 (1923) Malarze poznańscy w XV wieku i ich cech (1924) Przegląd literatury poświęconej dziejom Wielkopolski (1925) Nasze archiwa w latach 1901–1925 (1926) Literatura archiwalna odrodzonej Polski (1928) Lokacja starej Łodzi na prawie niemieckiem w roku 1387 (1928) Włosi w Poznaniu na przełomie XV na XVI wiek (1928) Potrzeby naszych archiwów (1929) Liber scabinorum veteris civitatis thoruniensis, Toruń 1936
Przypisy
Bibliografia Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 2: K–P, Wrocław 1984. Kazimierz Kaczmarczyk (1878–1966). Archiwista i historyk, w oprac. dr. Jarosława Matysiaka, Archiwum Państwowe w Poznaniu, 2021.
Linki zewnętrzne Archeion
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Absolwenci Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Miłośników Miasta Poznania Kategoria:Ludzie związani z Bochnią Kategoria:Odznaczeni Brązowym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Srebrnym Medalem za Długoletnią Służbę (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi (1944–1989) Kategoria:Pochowani na Cmentarzu na Junikowie Kategoria:Polscy archiwiści Kategoria:Urodzeni w 1878 Kategoria:Urzędnicy administracji archiwów państwowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Więźniowie niemieckich władz okupacyjnych w dystrykcie radomskim Generalnego Gubernatorstwa Kategoria:Więźniowie niemieckich władz okupacyjnych w Okręgu Rzeszy Kraj Warty Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Zmarli w 1966