Michaił Piotrowicz Arcybaszew, ros. Михаил Петрович Арцыбашев (ur. 5 listopada 1878 w chutorze Dobrosławiwka, ujezdu ochtyrskiego w guberni charkowskiej, zm. 3 marca 1927 w Warszawie) – rosyjski pisarz, dramaturg i publicysta, od strony polskiej matki prawnuk Tadeusza Kościuszki. Od 1923 przebywał na emigracji w Polsce.

Życie i twórczość Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Wcześnie stracił matkę, w dzieciństwie wiele chorował (m.in. na gruźlicę), co wpłynęło zapewne na próbę samobójstwa w wieku 16 lat. Od 1895 pracował jako kancelista w urzędzie ziemskim. W latach 1897–1898 uczył się w Szkole Malarstwa i Rysunku w Charkowie. W 1898 przeprowadził się do Petersburga, gdzie próbował wstąpić na Akademię Sztuk Pięknych, ale bez powodzenia, gdyż nie miał ukończonego gimnazjum. Pozostał w mieście, zarabiając na życie rysowaniem karykatur do bulwarowej prasy i pisaniem krótkich opowiadań satyrycznych. Uprawiał też hazard.

W 1901 miał swój debiut literacki. Napisał opowiadanie pt. Pasza Tumanow, przesiąknięte ideami głoszonymi przez Lwa Tołstoja. W kolejnych opowiadaniach (m.in. Подпрапорщик Гололобов, Кровь, Смерть Ланде) również zaznaczył się silny wpływ późnej twórczości Lwa Tołstoja. Pod wpływem wystąpień rewolucyjnych z 1905 w twórczości Arcybaszewa pojawiły się wątki katastroficzne – człowiek jest w zamyśle pisarza jednocześnie twórcą historii i jej ofiarą (m.in. opowiadania pt. На белом снегу, Кровавое пятно, Мужик и барин, В деревне, powieść pt. Человеческая волна).

W 1907 wydał pierwszą większą powieść pt. Sanin. Powieść ta wywołała żarliwe polemiki – przeciwnicy zarzucali jej aspołeczność, nieobyczajność, nadmierny hedonizm, bulwarowość, a wręcz oskarżali o „pornografię”. Zarzuty te, z dzisiejszego punktu widzenia mało zrozumiałe, odzwierciedlają nastroje społeczeństwa rosyjskiego początków XX wieku. Chodziło głównie o konflikt indywiduum i społeczeństwa – główny bohater ma prawo do podporządkowania sobie interesów społecznych w imię „wyższych” interesów osobistych. Podobne kontrowersje wzbudzały atakujące tradycyjną moralność i stosunki społeczne sztuki teatralne Arcybaszewa.

Po 1910 opracował on koncepcję „eklezjaztyzmu”, czyli syntezy idei biblijnej Księgi Koheleta z ideami Fryderyka Nietzschego, Arthura Schopenhauera, Karla Roberta Eduarda von Hartmanna i Henriego Bergsona. Według Arcybaszewa cel życiowy człowieka jest pozorny; życie – cykl cierpień, kończy się „czarną dziurą”, czyli niebytem. Znalazło to odbicie w jego artykułach publikowanych w czasopismach rosyjskich. Koncepcja „eklezjaztyzmu” uwidoczniła się w powieści pt. У последней черты.

Szczytowym osiągnięciem literackim tego okresu była powieść pt. Женщина, стоящая посреди, opublikowana w 1915. Stanowiła ona gorzko ironiczne pożegnanie z jednym z ulubionych „motywów” literatury rosyjskiej XIX w. – „turgieniewowskim” dziewczęciem. Pisarz jak gdyby powrócił w niej do pierwocin swojej twórczości literackiej, tj. potwierdzenia najwyższego moralnego prawa wszechświata.

mały|Grób Arcybaszewa w Warszawie (2023) Okres I wojny światowej i rewolucję bolszewicką z 1917 Arcybaszew uznał za katastrofę. Latem 1923 opuścił Rosję sowiecką i wyjechał do Warszawy, gdzie mieszkał aż do śmierci. Na emigrację wybrał Polskę, gdyż jego matka była pochodzenia polskiego. W okresie warszawskim zajmował się publicystyką, w której m.in. pisał o kulisach rewolucji w Rosji. Pisał artykuły do gazety „За свободу!”, które zostały zebrane w książce pt. Записки писателя. Pośmiertnie wyszła jego kolejna powieść pt. Черемуха.

Pochowany został na cmentarzu prawosławnym na warszawskiej Woli.

Dzieła wydane po polsku 1908 – Nowele, przeł. Wanda Bruner i Władysław Wróblewski 1909 – Śmierć Landego, przeł. Wacława Kiślańska 1914 – Życie a śmierć, przeł. anonim (M.Ś.) 1920 – Sanin, przeł. Stanisław Lack 1927 – Robotnik Szewyrew, przeł. Wacław Kietlicz-Wojnacki 1930 (około) – Miljony, przeł. Julian Tuwim

Przypisy

Bibliografia M.P. Lepiochin, A.W. Czancew, Арцыбашев Михаил Петрович, [w:] Русские писатели 1800–1917. Биографический словарь, t. 1: А-G, 1992 Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. Биобиблиографический словарь, t. 1, 2005

Linki zewnętrzne Biografia Michaiła P. Arcybaszewa

Krótka biografia Michaiła P. Arcybaszewa Twórczość Michaiła P. Arcybaszewa Dzieła Michaiła Arcybaszewa w bibliotece Polona

Kategoria:Naturaliści (pisarze) Kategoria:Pochowani na cmentarzu prawosławnym na Woli Kategoria:Pisarze rosyjskojęzyczni Kategoria:Pisarze związani z Charkowem Kategoria:Pisarze związani z Petersburgiem Kategoria:Pisarze związani z Warszawą Kategoria:Rosyjscy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Rosyjscy emigranci w II Rzeczypospolitej Kategoria:Rosyjscy prozaicy XIX wieku Kategoria:Rosyjscy prozaicy XX wieku Kategoria:Rosyjscy publicyści Kategoria:Rosyjscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Urodzeni w 1878 Kategoria:Zmarli w 1927