thumb|Matthias Stomer, obraz Niedowiarstwo św. Tomasza Tomasz Apostoł (, , ) – postać biblijna, jeden z 12 apostołów Chrystusa, męczennik chrześcijański, święty Kościoła katolickiego, anglikańskiego, luterańskiego, ormiańskiego, koptyjskiego, syryjskiego i prawosławnego. Święty ten wymieniany jest w Modlitwie Eucharystycznej (Communicantes) Kanonu rzymskiego.
Życiorys W Nowym Testamencie Występuje we wszystkich czterech Ewangeliach kanonicznych i w Dziejach Apostolskich, jednak w Ewangeliach synoptycznych wymieniany jest tylko podczas powołania apostołów. Większość informacji o nim podaje Ewangelia Jana, gdzie pojawia się czterokrotnie. Nowy Testament przypisuje mu grecki pseudonim didymos, co oznacza „bliźniak”. Bywa też nazywany Judą-Tomaszem, przez co błędnie utożsamiano go z Judą Tadeuszem.
Tomasz deklaruje chęć podróży do Jerozolimy razem z Jezusem, a podczas ostatniej wieczerzy pytał Nauczyciela jaką drogą mają podążać apostołowie. Po Zmartwychwstaniu Chrystusa powiedział, że uwierzy w to dopiero w momencie, w którym sam będzie mógł dotknąć jego ran. Gdy tego dokonał, uznał Jezusa za prawdziwego Boga, co skomentował później papież Grzegorz I, mówiąc że „więcej pomogła do wiary niewiara Tomasza niźli wiara uczniów wierzących”. W Nowym Testamencie pojawia się jeszcze raz, wraz z uczniami i Chrystusem nad jeziorem Genezaret.
W źródłach pozabiblijnych thumb|Męczeństwo Św. Tomasza – Peter Paul Rubens, 1636–1638 Według Orygenesa i Euzebiusza z Cezarei Tomasz udał się następnie do Królestwa Partów. III-wieczne Dzieje Tomasza opisują jego podróż na półwysep Indyjski, gdzie miał nauczać w północno-zachodniej części, graniczącej z Kuszanami. Miał zbudować tak pałac dla króla Indo-Partów Gundafora, a następnie dokonywać cudów. Następnie miał działać na dworze króla Mazdajosa, którego żonę nakłonił na wstrzemięźliwość, za co został skazany na śmierć. Jest to jedyne z apokryficznych Dziejów Apostolskich, zachowane w całości.
Późniejsze tradycje (VII wiek) przypisują mu działalność na wybrzeżu Malabarskim i śmierć męczeńską w Madras 3 lipca 67 albo 72 roku, a jego ciało zostało pochowane w Mylapore.
Oprócz Dziejów, istnieje także koptyjska Ewangelia Tomasza, ze zbiorów biblioteki z Nadż Hammadi, opisująca cuda Jezusa jako dziecka oraz Apokalipsa Tomasza, która zawiera objawienia Jezusa rzekomo przekazane apostołowi.
Kult Dzień obchodów Kościół rzymskokatolicki: Nadzwyczajna Forma Rytu Rzymskiego: 21 grudnia, święto 2 klasy, Zwyczajna Forma Rytu Rzymskiego: 3 lipca, święto.
Przeniesienie relikwii wspominane jest 9 maja.
W Kościołach mariawickich wspomnienie św. Tomasza Apostoła obchodzone jest 21 grudnia.
W Kościele anglikańskim obchody przypadają 3 lipca lub 21 grudnia razem z luterańskim Kościołem.
Cerkiew prawosławna wspomina apostoła Tomasza przede wszystkim w 1. niedzielę po święcie Zmartwychwstania Pańskiego, oraz: 6/19 października, tj. 19 października według kalendarza gregoriańskiego, 20 czerwca/3 lipca, tj. 3 lipca (przeniesienie relikwii), 30 czerwca/13 lipca, tj. 13 lipca (Sobór dwunastu apostołów).
Kościoły Wschodu, z uwagi na liturgię według kalendarza juliańskiego, wspominają św. Tomasza: Kościół ormiański: 3/16 lipca, tj. 16 lipca, również Kościół syryjski, 22 sierpnia/4 września, tj. 4 września, 6/19 października, tj. 19 października (odkrycie szczątków), Kościół koptyjski – 21 maja według obowiązującego kalendarza gregoriańskiego.
Patronat Święty Tomasz uważany jest za patrona Indii i Portugalii, architektów, budowniczych, cieśli, geodetów, kamieniarzy, murarzy, stolarzy, małżeństw i teologów.
Jest adresatem modlitw wiernych w chwilach zwątpień.
Ikonografia W ikonografii do wczesnego średniowiecza na Zachodzie i do XVIII wieku na Wschodzie apostoł przedstawiany był wyłącznie jako młodzieniec bez zarostu, odziany w tunikę i płaszcz, z sandałami na nogach. Później zaczął pojawiać się jako starszy mężczyzna z brodą. Wyobrażany jest zawsze z księgą lub zwojem. Często pojawiającym się motywem jest wątek „niewiernego” Tomasza, gdy dotyka palcami ran na ciele Zmartwychwstałego.
W sztuce zachodniej atrybutami są: kątownica lub pion architekta (nawiązanie do jego legendarnej działalności jako budowniczego, który miał wznieść pałac niebieski dla indyjskiego króla), kielich, miecz, serce, włócznia (którą go przeszyto).
Tomasz w malarstwie thumb|Św. Tomasz Apostoł w herbie Zamościa Tomasz Apostoł jest postacią bardzo popularną w malarstwie. Jest przedstawiany z węgielnicą w ręku jako budowniczy, lub ekierką albo kątownicą budowniczego pałacu Gundafora. Niekiedy bywa malowany z mieczem i lancą jako narzędziami jego męczeńskiej śmierci. Jego zarost jest krótki, suknia biało-zielona, płaszcz jasnoniebieski. Do XIII wieku jego ikonografia była w zasadzie niezróżnicowana. Z powodu jego żywiołowości jest przedstawiany jako człowiek młody, co zresztą zaleca podręcznik malarstwa ikonowego z Athosu. Dość często jest przedstawiany wraz z innymi apostołami w scenach zbiorowych. Najczęściej wykorzystywano scenę przedstawiającą jego nieufność, którą można zobaczyć na mozaikach z VI wieku w Sant’Apollinare Nuovo w Rawennie.
Grecki pisarz Angelos Terzakis poświęcił mu sztukę Tomasz o dwóch duszach (Θωμάς ο δίψυχος, 1962).
Zobacz też
kult świętych modlitwa za wstawiennictwem świętego święci i błogosławieni Kościoła katolickiego święci prawosławni święty Tomasz – inne postaci święte o tym imieniu
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Apostołowie Kategoria:Męczennicy wczesnochrześcijańscy Kategoria:Święci prawosławni Kategoria:Starożytni Żydzi Kategoria:Postacie Nowego Testamentu Kategoria:Święci koptyjscy Kategoria:Zmarli w I wieku Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami państw