Kopalnia Węgla Kamiennego „Wujek” – kopalnia węgla kamiennego w Katowicach, nadana w 1842 roku i po uruchomieniu w 1899 roku prowadząca wydobycie w latach 1900–2021, położona na terenie Brynowa. Siedziba zakładu znajduje się przy ulicy W. Pola 65 w Katowicach, w granicach dzielnicy Załęska Hałda-Brynów część zachodnia.
Kopalnia „Oheim” w momencie powstania była największym tego typu zakładem na Górnym Śląsku. Od 1905 roku właścicielem kopalni były Zakłady Hohenloego. W 1922 roku przemianowano ją na „Wujek”. 16 grudnia 1981 roku doszło na terenie kopalni do pacyfikacji strajku, w wyniku którego zginęło 9 górników. 1 stycznia 2021 roku połączono ją z kopalnią „Murcki-Staszic”, powołując Kopalnię Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”. 1 kwietnia 2026 roku Ruch „Wujek” został wyłączony i przekazany do oddziału KWK w Likwidacji.
Historia Lata 1842–1922 Początki kopalni „Wujek” (pierwotnie „Oheim”) w Brynowie (późniejsza część Katowic) sięgają lat 30. XIX wieku. 10 sierpnia 1837 roku został złożony wniosek o nadanie pola górniczego dla kopalni „Oheim”, które zostało nadane 28 kwietnia 1842 roku i zatwierdzone 25 maja tego samego roku. Pole należało początkowo do Alberta von Salawy i Franza von Wincklera. W 1851 roku udziały pierwszego z nich kupili Eduard i Gustav Kramstowie, a w 1884 roku przeszły one na własność Gwarectwa von Kramsta. Na polu górniczym „Oheim” przez dłuższy czas nie uruchamiano zakładu.
lewo|mały|Parowa maszyna wyciągowa przy szybie „Lechia” (pierwotnie „Hohenlohe”) z 1904 roku
W 1895 roku powołano Gwarectwo Oheim, w którym większość udziałów należała do księcia zu Hohenlohe-Öhringen. 2 sierpnia 1897 roku Franz Hubert von Tiele-Winckler odstąpił księciu zu Hohenlohe-Öhringen zakłady górnicze węgla kamiennego, udziały w zakładach i prawa do nadań górniczych. Nowy właściciel polecił, by przystąpić do opracowania planu pierwszych urządzeń, szybów poszukiwawczych, szybów wydobywczych oraz budynków dla prowizorycznych wież wyciągowych.
Pierwsze prace projektowe kopalni rozpoczęto jeszcze w 1897 rok, a na stanowisko kierownika ruchu nowej kopalni powołano Maksymiliana Adolpha, sztygara kopalni „Hohenlohe” w Wełnowcu (obecnie część Katowic). Kopalnia została uruchomiona w 1899 roku, a pierwszych pracowników przyjęto do pracy 1 października tego samego roku. Również w październiku przystąpiono do drążenia pierwszego szybu, któremu nadano nazwę „Hohenlohe” (późniejsza „Lechia”), a nieco później rozpoczęto drążenie szybu „Kramsta” (późniejszy „Krakus”). Jeszcze w tym samym roku na własność Gwarectwa Oheim przeszła kopalnia „Beate” („Beata”).
mały|Kotłownia kopalni „Wujek” (po 1922)
Szyb „Hohenlohe” zagłębiony został początkowo do głębokości 65 m, skąd już w 1900 roku zaczęto eksploatację węgla kamiennego. Eksploatowano go wówczas wraz z kopalniami i polami górniczymi: „Albert”, „Beate”, „Victor”, „Praeservativ”, „Bonin”, „Beate I” i „Kleine Helene”. W momencie powstania kopalnia „Oheim” była największym i jednym z najnowocześniejszych tego typu zakładów na Górnym Śląsku.
Drugi szyb, „Kramsta”, zaczęto głębić w 1900 roku. W kwietniu 1902 roku kopalnia zyskała bocznicę kolejową z Ligoty. W latach 1902–1904 oddano do użytku najważniejsze urządzenia, budynki przemysłowe i administracyjne kopalni. W 1904 roku zainstalowano w szybie „Hohenlohe” parową maszynę wyciągową produkcji Maschinen-Anstalt z Wrocławia. Przy tym szybie powstała także sortownia wyposażoną w urządzenia o wydajności 150 ton na godzinę. W 1905 roku na terenie dawnej kopalni „Beate” zaczęto drążyć szyb wentylacyjny.
lewo|mały|Kopalniany dworzec kolejowy (po 1922)
W 1905 roku spółka Zakłady Hohenlohego przejęły 501 z 1000 kuksów gwarectwa, a w 1908 roku nabyły resztę.
Celem zagospodarowania drobnych frakcji węgla kamiennego, przy kopalni „Oheim” uruchomiono brykietownię. W sierpniu 1910 roku dostarczyła ona na rynek 320 ton brykietu, a do końca tego samego roku wyprodukowano go 4,5 tys. ton. W latach 1912–1913 rozbudowano kopalniany dworzec kolejowy, a w 1914 roku ukończono kotłownię.
Do wybuchu I wojny światowej szyb „Hohenlohe” pogłębiono do 370 m, a szyb „Kramsta” do 641 m. Pierwszy z nich obsługiwała parowa maszyna wyciągowa, a drugi dwie elektryczne. W czasie samej wojny zarząd kopalni starał się utrzymywać przedwojenny poziom wydobycia, co było zadaniem trudnym, gdyż niektórych górników powołano do wojska. W kopalni zatrudniono większą liczbę kobiet i pracowników młodocianych, którzy w 1915 roku stanowili 20% załogi kopalni „Oheim”. W 1915 roku pracę rozpoczęła pierwsza grupa jeńców wojennych. W 1916 roku obok szybu „Kramsta” powstała nowa sortownia. W 1919 roku wprowadzono na kopalni ośmiogodzinny dzień pracy.
Lata 1922–1945 mały|Elektryczna maszyna wydobywcza w maszynowni szybu „Krakus” (po 1922)
W 1922 roku część Górnego Śląska wraz z terenami kopalni „Oheim” została włączona do odrodzonego państwa polskiego, a sam zakład przemianowano na „Wujek”. W 1924 roku tereny gminy Brynów wraz z kopalnią „Wujek” zostały przyłączone do Katowic, będąc największym tego typu zakładem w powiększonych wówczas granicach miasta. W kolejnym roku dyrektorem kopalni został inż. Kazimierz Suszyński, pierwszy Polak na tym stanowisku.
W latach międzywojennych kopalnia dalej była własnością Zakładów Hohenlohego. W tym czasie jej obszar eksploatacyjny wynosił 1 033 m². Odstąpiła natomiast 15% akcji mającemu powstać polsko-francuskiemu holdingowi w zamian za zwolnienie z uchwalonej przez Sejm RP daniny majątkowej.
Wielki kryzys lat 1929–1933 miał dla kopalni „Wujek” względnie łagodny przebieg, a była ona jednym z najbardziej rentowych przedsiębiorstw Zakładów Hohenlohego. Wydobycie spadło z poziomu 1,3 mln do 0,8 mln ton rocznie, wprowadzono liczne tzw. świętówki (dni przymusowo wolne od pracy), a duża część górników pracowała w systemie turnusowym. W okolicy kopalni pojawiły się biedaszyby. Dopiero w latach 1936–1939 polepszyła się sytuacja przemysłu ciężkiego do tego stopnia, że w kopalni „Wujek” przekroczono produkcję najlepszych lat przedkryzysowych.
mały|lewo|Przewóz podziemny lokomotywami elektrycznymi w kopalni „Wujek” (po 1922)
W latach 1932–1934 pogłębiono szyb „Hohenlohe” do głębokości 629 m i oddano nowy poziom wydobywczy. W 1936 roku przemianowano szyb „Hohenlohe” na „Lechia”, a „Kramsta” na „Krakus”. W związku rozpoczęciem eksploatacji nowych pokładów z zastosowaniem podsadzki, w latach 1936–1938 powstała linia kolei piaskowej o długości 8 km, łącząca kopalnię „Wujek” z piaskownią w lasach koło Panewnik – w ciągu doby kopalnia otrzymywała do 3 tys. m³ piasku.
W 1936 roku ciężkie warunki materialne górników, doprowadziły do wybuchu strajku w kopalni „Wujek”. Okupacja kopalni rozpoczęła się 28 listopada. Pierwsza i druga zmiana nie wyjechała na powierzchnię a trzecia (której nie pozwolono zjechać pod ziemię) rozpoczęła okupację kopalni na powierzchni. Na czele komitetu strajkowego stanęli socjaliści, członkowie Związków Zawodowych, komuniści (w tym były wówczas pracownik kopalni Paweł Bluszcz) i bezpartyjni. Ponieważ dyrekcja kopalni nie spełniała postulatów górniczych rozpoczęto strajk głodowy. Żony górników protestujące przed kopalnią i przed urzędem wojewódzkim zostały rozpędzone przez funkcjonariuszy policji. Jednak 4 grudnia pomimo interwencji policji brama została wyważona i tłum kobiet wtargnął na teren kopalni. To przesądziło o tym, że górnikom zmniejszono normy i przyznano podwyżki.
W czasie II wojny światowej zwolniono, wywieziono do III Rzeszy bądź aresztowano część polskich pracowników kopalni. Sam zaś zakład został przejęty przez Haupttreuhandstelle Ost, a na podstawie umów zawartych z Zakładami Hohenlohego w grudniu 1939 roku i listopadzie 1940 roku jego majątek został przekazany w zarząd komisarycznemu państwowemu koncernowi Reichswerke Hermann Göring. Koncern ten utworzył przedsiębiorstwo filialne pn. Górnośląski Zarząd Kopalń i Zakładów Rzeszy Hermann Göring z siedzibą w Katowicach, który 13 stycznia 1941 roku nabył kopalnię „Oheim” na własność. W kopalni w okresie niemieckiej okupacji pracowali także jeńcy sowieccy – w 1942 roku było ich 600, a w kolejnych latach ich liczba ta rosła.
Pod koniec okupacji w styczniu 1945 roku Niemcy planowali wysadzić szyb wyciągowy, a następnie zatopić całą kopalnię „Oheim”. Załodze udało się temu zapobiec. Niemieckie kierownictwo opuściło kopalnię 23 stycznia tego samego roku.
Lata 1945–2005 mały|Wieża wyciągowa szybu „Lechia” (2014)
5 lutego 1945 roku wznowiono działalność kopalni „Wujek”, uzyskując tego dnia 150 ton węgla kamiennego. Od 29 stycznia tego samego roku kopalnia podlegała bezpośrednio Centralnemu Zarządowi Przemysłu Węglowego w Katowicach. Administratorem zakładu, pełniącym także obowiązki dyrektora, został Józef Matyjasik. 29 lutego tego samego roku zakład stał się częścią Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego.
W 1951 roku oddano do użytku łaźnię na 1,2 tys. miejsc. W 1955 roku pracę rozpoczął pierwszy kombajn ścianowy Donbas. Na początku lat 60. XX wieku przebudowano i rozbudowano zespół wentylacyjny. Nieco później zmodernizowano szyb „Lechia”, montując nad nim nową wieżę wyciągową z urządzeniem elektrycznym w nowej maszynowni. W latach 70. XX wieku uruchomiono nowe płuczki, łaźnię, warsztaty i budynki administracyjne.
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku został wprowadzony na terenie Polski stan wojenny. Nazajutrz w Katowicach zastrajkowały załogi kilku zakładów pracy, w tym i kopalni „Wujek”. Podczas pacyfikacji kopalni 16 grudnia 1981 roku w wyniku użycia ostrej amunicji przez oddziały Zmotoryzowanych Obwodów Milicji Obywatelskiej zginęło 7 górników, a dwóch następnych zmarło kilka dni później w szpitalu. Do szpitali z ranami postrzałowymi, złamaniami i innymi obrażeniami trafiło kolejnych ponad 40 protestujących osób.
lewo|mały|Mural „Pamiętamy”, upamiętniający ofiary pacyfikacji strajku w kopalni „Wujek” 16 grudnia 1981 roku, na ścianie budynku przy ulicy W. Pola 36 w Katowicach (2018)
Po pacyfikacji strajku miejsce śmierci górników zostało otoczone kultem. Już w dniu pacyfikacji, 16 grudnia 1981 roku w wyłomie powstałym w murze po wdarciu się na teren zakładu czołgu zostawiono krzyż, który został zniszczony w nocy z 27 na 28 stycznia 1982 roku. W każdą rocznicę tragicznych wydarzeń organizowano skromne obchody, które rozpędzała Milicja Obywatelska. 7 listopada 1989 roku zarejestrowano oficjalnie Komitet Budowy Pomnika ku Czci Górników KWK „Wujek”. Monument został poświęcony 14 grudnia 1991 roku przez nuncjusza apostolskiego w Polsce abpa Józefa Kowalczyka. O pacyfikacji kopalni „Wujek” opowiada film z 1994 roku w reżyserii Kazimierza Kutza pn. Śmierć jak kromka chleba.
W 1990 roku kopalnia „Wujek” stała się samodzielnym przedsiębiorstwem państwowym, a pierwszym dyrektorem zakładu wybranym w konkursie został Marian Filipek. Rozpoczęto wówczas realizację programu naprawczego, obejmującego redukcję zadłużenia, kontrolę kosztów czy organicznie działalności pozaprodukcyjnej.
mały|Pomnik poległych górników kopalni „Wujek”; na drugim planie kotłownia (2013)
1 marca 1993 roku kopalnia „Wujek” została przekształcona w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, której akcje 2 lipca 1993 roku stały się własnością Katowickiego Holdingu Węglowego.
W latach 2001–2004 wykonano kolejne inwestycje. Unowocześniono stację geofizyki, a stacja ratownictwa uzyskała nowoczesny sprzęt do wykrywania zagrożeń pożarowych. Zakupiono m.in. nowe kolejki spągowe czy hydrauliczne urządzenia przeładunkowe. Zlikwidowano także zbiornik przy ulicy Dziewięciu z Wujka w Katowicach oraz wyremontowano ośrodek zdrowia.
Przekształcenie i likwidacja kopalni (od 2005)