thumb|Dom rodzinny w Bohain-en-Vermandois w 2013 thumb|Muzeum Matisse’a w Le Cateau-Cambrésis thumb|Grób Matisse’a i jego żony na cmentarzu Cimiez w Nicei Henri Matisse (wym. []; ur. 31 grudnia 1869 w Le Cateau-Cambrésis, zm. 3 listopada 1954 w Nicei) – francuski malarz. Uznawany za najsłynniejszego fowistę.
Życiorys Henri-Émile-Benoît Matisse urodził się 31 grudnia 1869 roku w Le Cateau-Cambrésis w północnej Francji. Ojciec Émile Hippolyte prowadził sklep z nasionami, matka Anna Héloïse sprzedawała w nim barwniki do tkanin. Wychowywał się w pobliskim Bohain-en-Vermandois, miejscowości słynącej z produkcji wysokiej jakości tkanin, co później miało znaczenie dla jego zamiłowania do wzorów, ornamentu i dekoracyjności. Początkowo studiował prawo w Paryżu, następnie pracował jako urzędnik w kancelarii adwokackiej w Saint-Quentin, zanim zdecydował się poświęcić sztuce. Decydujący zwrot nastąpił około 1890, kiedy podczas rekonwalescencji po zapaleniu wyrostka robaczkowego zaczął malować, a doświadczenie to skłoniło go do porzucenia kariery prawniczej.
Pierwszym udokumentowanym nauczycielem malarstwa był dla Matisse’a , który uczył go w bezpłatnej szkole rysunku École Quentin de La Tour w Saint-Quentin. Po przyjeździe do Paryża w 1891 Matisse uczył się w Académie Julian u malarzy i przedstawiciela akademizmu Williama Bouguereau. Następnie związał się ze szkołą École des Beaux-Arts i pracownią symbolisty Gustave’a Moreau, którego uznawał za szczególnie ważnego przewodnika w swoim rozwoju artystycznym. W Paryżu uczęszczał również do pracowni Eugène’a Carrière’a, gdzie kształcił się poza oficjalnym nurtem szkoły akademickiej. Rzeźby uczył się krótko u rzeźbiarza Antoine’a Bourdelle’a. Doświadczenia z modelowaniem gliny i późniejszej rzeźby pozostawały ważne dla jego malarstwa. Jego najwcześniejsze obrazy wyrastały z akademizmu i dziewiętnastowiecznego realizmu, a ich ciemna tonacja i sposób modelunku form zdradzały wpływ tradycyjnego kształcenia. W okresie studiów Matisse intensywnie kopiował dzieła dawnych mistrzów w Luwrze, jednocześnie poznając współczesne kierunki rozwijające się wówczas we Francji, między innymi impresjonizm i neoimpresjonizm. W latach 1890. jego malarstwo stopniowo przechodziło od akademizmu ku impresjonizmowi, czego przejawem było rozjaśnianie palety i większe zainteresowanie światłem oraz malarstwem pejzażowym.
W 1898 Matisse spędził kilka miesięcy w Ajaccio na Korsyce, gdzie intensywnie malował pejzaże i eksperymentował z jaśniejszą paletą.
Około 1904 Matisse zainteresował się neoimpresjonizmem, zwłaszcza techniką dywizjonizmu, pod wpływem Paula Signaca i Henriego Edmonda Crossa, których poznał podczas pobytów na Lazurowym Wybrzeżu. W rezultacie powstał między innymi obraz Przepych, spokój, rozkosz z 1904, uznawany za najważniejsze dzieło jego fazy neoimpresjonistycznej i etap prowadzący bezpośrednio do fowizmu. Latem 1905 roku w Collioure, gdzie pracował wspólnie z André Derainem, Matisse radykalnie uprościł formę i podporządkował ją intensywnym, często nienaturalnym barwom. Właśnie te doświadczenia doprowadziły do narodzin fowizmu, nazwanego tak po słynnym komentarzu paryskiego krytyka Louisa Vauxcellesa po Salonie Jesiennym () w 1905. Do najważniejszych obrazów fowistycznych Matisse’a należą: Kobieta w kapeluszu, Portret z zieloną smugą, Radość życia oraz Błękitny akt. Fowizm był jednak stosunkowo krótkim etapem jego twórczości, po którym Matisse rozwijał własny język modernistyczny, coraz bardziej oparty na płaskiej plamie barwnej, dekoracyjności, uproszczeniu formy i rytmie linii.
Od 1909 mieszkał i pracował w Issy-les-Moulineaux pod Paryżem, gdzie powstały między innymi Taniec, Czerwona pracownia oraz znaczna część jego rzeźbiarskich eksperymentów. W latach 1906–1913 artysta odbywał podróże do Algierii, Maroka i Hiszpanii. Sztuka islamu, obca ornamentyka i egzotyczne tkaniny odcisnęły silne piętno na jego kompozycjach. W listopadzie 1911 odwiedził jednego ze swoich mecenasów Siergieja Szczukina w Moskwie, gdzie poznał rosyjskie ikony.
W grudniu 1917 Matisse po raz pierwszy przyjechał do Nicei, która stała się jego najważniejszym miejscem zamieszkania i pracy aż do śmierci, poza latami II wojny światowej, spędzonymi częściowo w Vence. Twórczość związana z Niceą, obejmująca pełne światła wnętrza, martwe natury, akty i przede wszystkim „odaliski”, określana jest zwykle jako jego „okres nicejski” i zajmuje ważne miejsce w dojrzałym dorobku malarza. W 1938 Matisse zamieszkał w apartamencie w dawnym hotelu Régina w dzielnicy , gdzie stworzył dużą pracownię odpowiednią do coraz bardziej monumentalnych projektów. W czerwcu 1943 roku, z powodu zagrożenia niemiecką okupacją, przeniósł się do Vence, do willi Le Rêve, gdzie pracował między innymi nad projektem dla sióstr dominikanek. Kaplica w Vence, zrealizowana w latach 1948–1951, była przedsięwzięciem totalnym obejmującym architekturę wnętrza, malowidła, rysunki Drogi Krzyżowej, witraże, meble oraz szaty liturgiczne i przez Matisse’a była traktowana jako ukoronowanie jego kariery.
W późnych latach, po pogorszeniu stanu zdrowia i ograniczeniu możliwości pracy przy sztaludze, Matisse rozwinął technikę kolażu. W 1951 namalował swój ostatni obraz. Asystenci malowali arkusze papieru gwaszem, artysta wycinał z nich kształty, a przy dużych realizacjach kierował ich rozmieszczaniem na ścianie. Sam określał tę metodę jako „rysowanie nożyczkami” (). W ten sposób powstawały precyzyjnie zaplanowane kompozycje (Smutek króla i Murzynka w 1952, Ślimak w 1953).
Matisse był artystą wszechstronnym, który poza malarstwem uprawiał rysunek, grafikę, rzeźbę, ilustrację książkową, projektowanie tkanin i sztukę dekoracyjną, a jego twórczość wywarła wpływ na sztukę XX wieku. Malarz zmarł 3 listopada 1954 roku w Nicei.
Do najważniejszych muzealnych kolekcji posiadających dzieła Matisse’a należą między innymi: Musée national d’art moderne – Centre Pompidou w Paryżu, Musée Matisse w Nicei, Musée Matisse w Le Cateau-Cambrésis, Museum of Modern Art w Nowym Jorku, Metropolitan Museum of Art, National Gallery of Art w Waszyngtonie, Tate Modern w Londynie, San Francisco Museum of Modern Art oraz Art Institute of Chicago.
Życie prywatne thumb|Matisse’owie w 1898 W 1892, jeszcze jako student sztuki w Paryżu, Henri Matisse związał się z Caroline Joblaud (ok. 1873–1959), nazywaną także Camille, młodą sprzedawczynią i modelką. W 1894 Matisse i Joblaud mieszkali w małym mieszkaniu przy quai Saint-Michel w Paryżu, gdzie 31 sierpnia urodziła się ich córka . Po rozstaniu z Joblaud Matisse oficjalnie uznał Margueritę w lutym 1897. 8 stycznia 1898 malarz poślubił w Paryżu Amélie Parayre. W 1898 małżonkowie spędzili kilka miesięcy w Tuluzie i na Korsyce. 10 stycznia 1899 w Tuluzie urodził się ich syn , a jesienią tego samego roku Amélie przyjęła Margueritę i zaczęła wychowywać jak własną córkę. 13 czerwca 1900 w Bohain urodził się drugi syn Matisse’ów .
W 1908 Matisse przeniósł się w Paryżu z quai Saint-Michel na boulevard des Invalides, a jesienią 1909 rodzina zamieszkała w dużym domu w podparyskim Issy-les-Moulineaux. W 1911 w willi w Issy-les-Moulineaux Matisse namalował Rodzinę malarza, ukazując Amélie oraz troje swoich dzieci: Jeana, Pierre’a i Margueritę. W 1918 Matisse przedłużał pobyt w Nicei. W latach 1920–1927 z rodziną Matisse’ów pozostawała blisko związana młoda modelka Henriette Darricarrère, którą Amélie traktowała jak córkę.
W 1921 Matisse uczynił mieszkanie przy 1, place Charles-Félix w Nicei trwałą bazą swego życia i pracy. W marcu 1939 Amélie opuściła Niceę i wróciła do Paryża razem z Margueritą, a wiosną 1940 orzeczono formalną separację małżonków. W późniejszych latach Matisse pozostał w Nicei, współpracując z Lidiją Dielektorską, swoją sekretarką i asystentką.
Po poważnej chorobie i operacji jelit w 1941, a następnie okresie rekonwalescencji, od września 1942 Matisse’em opiekowała się Monique Bourgeois (1921–2005), młoda pielęgniarka, która została także jego modelką i bliską powierniczką. W 1944 wstąpiła do zakonu dominikanek jako siostra Jacques-Marie, a kilka lat później jej związek z Matisse’em doprowadził do powstania słynnej Kaplicy Różańcowej w Vence.
W czerwcu 1943, w obawie przed bombardowaniami Nicei, Matisse przeniósł się do willi Le Rêve w Vence, gdzie mieszkał z Dielektorską, gospodynią Josette oraz dwiema zmieniającymi się pielęgniarkami.
Dzieła Akt leżący z draperią (1923–24), 38 × 61 cm, Musée de l’Orangerie, Paryż Akt siedzący na ornamentowym tle (1925–26), 130 × 98 cm, Centre Georges Pompidou, Paryż Akt siedzący z tamburynem (1926), 74,3 × 55,7 cm, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork Algierka (1909), 81 × 65 cm, Centre Georges Pompidou, Paryż Autoportret (1906), 55 × 46 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga Autoportret (1918), 65 × 54 cm, Musée Matisse, Le Cateau-Cambrésis Błękitny akt (1907), 92,1 cm × 140,3 cm, Baltimore Museum of Art Czerwona pracownia (1911), 180 × 220 cm, Museum of Modern Art, Nowy Jork Czerwony pokój lub Harmonia czerwieni (1908–09), 180 × 246 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Czytająca dziewczyna (1905–06), 75 × 60 cm, Museum of Modern Art, Nowy Jork Czytająca kobieta (1895), 61,5 × 48 cm, Musée Matisse, Le Cateau-Cambrésis Dachy Collioure (1905), 59,5 × 73 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Drzewo (1898), 18 × 22 cm, Musée des Beaux-Arts, Bordeaux Hiszpanka, harmonia w błękicie (1923), 47 × 28 cm, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork Kobieta w błękicie (1937), 92,7 × 73,6 cm, Museum of Art, Filadelfia Kobieta w kapeluszu (1905), 80,6 × 59.7 cm, San Francisco Museum of Modern Art Luksus I (1907), 210 × 138 cm, Musée national d'Art moderne, Paryż Luksus II (1908), 209,5 × 139 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga Młody marynarz II (1906), 101 × 83 cm, Metropolitan Museum of Art Murzynka (1952, kolaż), 453,9 × 623,3 cm, National Gallery of Art, Waszyngton Muzyka (1910), 260 × 389 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Nasturcje z „Tańcem II” (1912), 190,5 × 114,5 cm, Muzeum Puszkina, Moskwa Niebieskie okno (1913), 130,8 × 90,5 cm, Museum of Modern Art, Nowy Jork Nimfa i Satyr (1909), 89 × 117 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Odaliska z uniesionymi ramionami (1923), 65 × 50 cm, National Gallery of Art, Waszyngton Otwarte okno, Collioure (1905), 55,3 × 46 cm, National Gallery of Art, Waszyngton Pani Matisse. Portret z zieloną smugą (1905), 40,5 × 32,5 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga Portret Andrégo Deraina (1905), 39 × 29 cm, Tate Modern, Londyn Przepych, spokój, rozkosz (1904), 98 × 118 cm, Musée d’Orsay, Paryż Radość życia (1905–1906), 174 × 238 cm, The Barnes Foundation, Merion Rodzina artysty (1910), 143 × 194 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Rozmowa (1908–1912), 177 × 217 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Różowa pracownia (wiosna 1911), 182 × 222 cm, Muzeum Puszkina, Moskwa Różowy akt (1935), 66 × 93 cm, Museum of Art, Baltimore Rumuńska bluzka (1940), 92 × 73 cm, Musée national d’Art moderne Smutek króla (1952), 292 × 386 cm, Centre Georges Pompidou, Paryż Ślimak (1953), 286 × 287 cm, Tate Britain, Londyn Taniec (1909–1910), 260 × 390 cm, Ermitaż, Sankt Petersburg Taniec z Merion (1932–1933), ok. 350 × 1300 cm, Barnes Foundation, Filadelfia Ulica w Arcueil (1899), 22 × 27 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga Widok Collioure (1907), 92 × 65,7 cm, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork Wielkie czerwone wnętrze (1948), 146 × 97 cm, Centre Georges Pompidou, Paryż Wnętrze z bakłażanami (1911), 212 × 246 cm, Musée de Grenoble Złote rybki (1911), 147 × 98 cm, Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie Le Serf (1900–1903, rzeźba), wys. ok. 90 cm
Bibliografia
Encyklopedia ekspresjonizmu, Warszawa: WAiF ; Wydaw. Nauk. PWN, 1996, ; Andrzej Dulewicz, Encyklopedia sztuki francuskiej, Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN; WAiF 1997, Henri Matisse, Poznań: Oxford Educational, 2008 (Wielka Kolekcja Sławnych Malarzy ; 25). Jean Leymarie, Fowizm, Warszawa: WAiF, 1993.