Szpital przy ul. Grunwaldzkiej w Poznaniu – szpital specjalistyczny działający w budynku dawnego Hotelu Polonia w Poznaniu. Najpierw funkcjonował jako okręgowy, a następnie rejonowy szpital wojskowy. W latach 1945–2011 podlegał Ministerstwu Obrony Narodowej jako 111 Szpital Wojskowy w Poznaniu. Od 2012 roku w strukturach Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu, początkowo jako samodzielny Specjalistyczny Szpital Kliniczny, a obecnie jako część Szpitala Klinicznego im. Heliodora Święcickiego.
Lazaret Luftwaffe Budynek Hotelu Polonia zaczął być wykorzystywany w celach szpitalnych podczas drugiej wojny światowej. Okupacyjne władze niemieckie zmieniły go wówczas w Lazaret LuftwaffeAndrzejewski Zdzisław, Poznańskie Szpitalnictwo Wojskowe w latach 1945–2000, praca doktorska pod kierunkiem naukowym prof. nadzw. dr hab. Janusza Karwata, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wydział Historyczny, Instytut Historii 2011. Miało to związek z umiejscowieniem w Poznaniu dowództwa Luftgau-Kommando II (II Okręgu Lotniczego). Umieszczono wówczas, zgodnie z I konwencją genewską, na dachu budynku czerwony krzyż, co miało zapewnić ochronę przed ewentualnymi nalotami. Lazaretem podczas bitwy o Poznań kierował dr Kremer. Budynek szpitala został zdobyty przez żołnierzy radzieckich z 83 pułku gwardyjskiego piechoty. Pomimo działań, złożonego głównie z żandarmów, Brennkommmando dowodzonego przez oberleutnanta Branda, którego zadaniem było podpalenie budynków wzdłuż dzisiejszej ul. Grunwaldzkiej, co miało na celu utrudnić natarcie oddziałom czerwonoarmistów, budynek ocalał. W końcowym okresie bitwy szpital stał się głównym punktem opatrunkowym armii radzieckiej. Szpital przekazano pod jurysdykcję Wojsku Polskiemu w kwietniu 1945 roku.
Szpital Okręgowy nr 5 Szpital formalnie powołano przy Poznańskim Okręgu Wojskowym w dniu 1 marca 1945 (Okręg utworzono rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 0208/org z dnia 22 sierpnia 1945, zaś szpital rozkazem z 5 marca 1945 roku). Już w lutym 1945 roku komendant Polowego Rozdzielczego Szpitala Ewakuacyjnego nr 4478, mjr Nisser, który był wówczas przyporządkowany 1 Armii WP, wyznaczył 10 osób z personelu swojej jednostki, aby zorganizowały do 1 kwietnia 1945 stacjonarny Szpital Okręgowy nr 5, który miał docelowo liczyć 600 łóżek. Skład grupy zawarto w rozkazie dziennym SO nr 5 nr 1 z 26 marca 1945. Dowódcą grupy został oficer polityczny mjr Jurij Bredichin, zaś personel sanitarny stanowili: Kamila Burda, Halina Dengler, Janina Górska, Michał Frąckowiak, Franciszek Buczyński, Kazimierz Włoszczak, oraz niewymienieni z imion Podlaska, Rutkowska, Krzyżanowski (imiona ich nie są wymienione w rozkazie). Ponadto do organizowanego szpitala przydzielono dwóch wojskowych lekarzy: Anatola Marczenko i Mariana Abrama. Wiadomo jednak, że grupa rozpoczęła działanie już 1 marca 1945. W związku z poważnym uszkodzeniem podczas walk przedwojennego szpitala wojskowego przy Wałach Jana III (dziś ul. Kościuszki) postanowiono o umieszczeniu jednostki w zaadaptowanym już na cele szpitalne dawnym budynku Hotelu Polonia. Teren o powierzchni ponad 3 ha, należący wówczas do Skarbu Państwa obejmował budynek główny z 1927 roku o powierzchni 12148 m² (grunt pod budynkiem to 7359,73 m²). W obrębie parceli przy ul. Grunwaldzkiej 16/18 znalazło się także 10267 m² podwórza gospodarczego oraz 8540 m² terenów zielonych. Pierwszych rannych przyjęto do szpitala 6 kwietnia 1945 roku.
Szef Departamentu Wojskowej Służby Zdrowia w dniu 17 kwietnia 1945 wydał rozkaz, w wyniku którego w dniu następnym obowiązki komendanta Szpitala Okręgowego nr 5 przejął przedwojenny komendant okręgowego szpitala w Poznaniu, a podczas kampanii wrześniowej Szef Sanitarny Armii Poznań, płk prof. dr n. med. Teofil Kucharski Rozkazem Dziennym Nr 24 z dnia 18.IV. 1945 r. W pierwszym dniu działania personel szpitala liczył 161 osób, mających pod opieką 209 pacjentów. Część medyczna szpitala składała się z: dwóch oddziałów chirurgicznych na 120 łóżek oraz ambulatorium, trzech oddziałów wewnętrznych na 150 łóżek z ambulatorium i pomocą domową, oddziału skórno-wenerycznego na 50 łóżek oraz ambulatorium, oddziału usznego na 30 łóżek z ambulatorium, oddziału ocznego na 30 łóżek z ambulatorium, oddziału nerwowego na 40 łóżek z ambulatorium, oddziału zakaźnego na 60 łóżek z ambulatorium, oddziału akuszeryjno-ginekologicznego na 50 łóżek z ambulatorium, oddziału dziecięcego na 40 łóżek z ambulatorium, izby przyjęć, gabinetu dentystycznego z ambulatorium oraz laboratorium techników dentystycznych, gabinetu rentgenologicznego, gabinetu fizjoterapeutycznego, laboratorium okręgowego, laboratorium anatomo-patologicznego, apteki. Skład szpitala uzupełniali: komendant z zastępcą ds. polityczno-wychowawczych, sekcja administracyjno-lekarska składająca się z zastępcy ds. leczniczych, lekarza specjalisty gimnastyki leczniczej, lekarza sanitarnego oraz sekcji polityczno-wychowawcza ze świetlicą, kwatermistrzostwo, rejestratura, kuchnia, pralnia, pluton gospodarczy, kolumna transportowa: 7 samochodów osobowych, ciężarowych i sanitarnych, 3 wozy parokonne i 6 koni taborowych. Ogółem w szpitalu pracowało 237 żołnierzy, w tym 194 żołnierzy kontraktowych.
W ostatnich dniach wojny do szpitala ewakuowano rannych z linii frontu. W związku z tym utworzono dodatkowy, trzeci oddział chirurgiczny zajmując w tym celu oddział skórno-weneryczny. Pacjenci dermatologiczni zostali natomiast umiejscowieni w filii szpitala w Złotnikach, a następnie w Puszczykowie i Puszczykówku.
W dniu 13 grudnia 1945 roku odszedł na własną prośbę komendant szpitala płk prof. Teofil Kucharski, zaś jego obowiązki przejęła pochodząca z ZSRR ppłk Anna Ziemiec (powróciła tam w 1950 roku).
Szpital Okręgowy nr 3 W związku ze zmianami okręgów wojskowych, w 1946 roku szpital przemianowano na Szpital Okręgowy nr 3. W październiku 1947 ppłk Ziemiec na stanowisku komendanta szpitala zastąpił ppłk Jan Kryska. W tym czasie stopniowo remontowano budynek, usprawniając pracę istniejących oddziałów oraz ambulatoriów zgrupowanych w poliklinikę. Zmieniał się też stopniowo przekrój pacjentów. Rannych w działaniach wojennych oraz chorych na zapalenia płuc i inne choroby typowe dla żołnierzy podczas walki, zaczęli zastępować chorzy z dolegliwościami związanymi z powojennym głodem, migracją ludności i zniszczeniem infrastruktury sanitarnej kraju – gruźlicą, durem plamistym i brzusznym oraz malarią. Braki w zaopatrzeniu, nie tylko w antybiotyki, ale i tak podstawowy sprzęt jak aparat EKG (szpital go nie posiadał jeszcze w 1948 roku), spowodowały wysoką śmiertelność, zwłaszcza wśród noworodków z oddziału położniczego. Sytuacja poprawiła się dopiero w latach 50.
W związku ze stopniowym przechodzeniem na etaty pokojowe i zmianą przekroju pacjentów, zmieniła się też struktura organizacyjna szpitala, która w 1948 przedstawiała się następująco: dwa oddziały terapeutyczne – 100 łóżek, oddział chirurgiczny – 70 łóżek, oddział skórno-weneryczny – 50 łóżek, oddział uszny – 30 łóżek, oddział oczny – 30 łóżek, oddział nerwowy – 30 łóżek, oddział zakaźny – 30 łóżek, oddział dziecięcy – 20 łóżek, oddział położniczo-ginekologiczny – 40 łóżek, gabinet dentystyczny, gabinet rentgenologiczny, gabinet fizjoterapeutyczny, Okręgowe Laboratorium Sanitarno-Higieniczne, pracownia kliniczna, laboratorium anatomo-patologiczne, apteka, kuchnia, pralnia, pluton gospodarczy.
W tym czasie w szpitalu służyło 71 oficerów, 9 podoficerów zawodowych i 12 szeregowców, a także 235 cywilnych pracowników kontraktowych. Kolumnę transportową stanowiły dwa 1,5-tonowe samochody ciężarowe, dwa samochody sanitarne, samochód osobowy oraz wóz dwukonny. Ponadto na stanie szpitala znajdowała się broń: 65 pistoletów i 5 karabinów.
Władze szpitala starały się w tym czasie jeszcze o wydzielenie pododdziału gruźliczego, jednak starania te nie przyniosły efektów.
111 Wojskowy Szpital Rejonowy W latach 1949–1956 W lipcu 1949 roku szpital wojskowy w Poznaniu przemianowano na 111 Wojskowy Szpital Rejonowy. Miało to związek z reorganizacją i zmniejszeniem liczby Okręgów Wojskowych. Szpital znalazł się w Śląskim Okręgu Wojskowym. W kwietniu 1950 roku odszedł ze służby płk Kryska, zaś jego następcą został ppłk Michał Białokoz, który pełnił tę funkcję do listopada 1951 roku. Jego odwołanie miało związek z negatywną oceną jego osoby przez przełożonych. Ich zdaniem wprowadzał on w szpitalu cywilne zwyczaje, co wpływało na rozluźnienie atmosfery. Ponadto jako praktykujący katolik wpływał „ujemnie na kształtowanie oblicza politycznego jednostki”. W dniu 5 listopada 1951 roku nowym komendantem został ppłk Michał Szereszewski (neé Eidelheit).
W roku 1950 szpitalne laboratorium przekształcono w pracownię kliniczną, w której stopniowo tworzono nowoczesne działy: biochemiczny, bakteriologiczny oraz immunologiczny.
W 1955 roku do szpitala trafił pierwszy anestezjolog, przydzielony do oddziału chirurgicznego. Dzięki temu wprowadzono do użytku w placówce nowoczesne dotchawicze znieczulenie ogólne.
Począwszy od 1953 roku kierownictwo szpitala zaczęło zgłaszać konieczność powstania nowego budynku dla polikliniki wraz z gabinetami fizyko- i fizjoterapii oraz pododdziałami ortopedycznym i urologicznym. Postulowano także wybudować kostnicę oraz budynek zakładu anatomo-patologicznego, a także garaże dla samochodów sanitarnych. Jednak w 1956, ze względu na problemy finansowe kraju oraz rozformowanie części jednostek, przydzielono szpitalowi budynek koszarów pruskiego 6 pułku grenadierów przy ul. Szylinga, zwolnionego wówczas przez 10 Wielkopolski Pułk KBW oraz Centrum Wyszkolenia Służb Tyłów. Przeniesiono tam poliklinikę, magazyny oraz administrację. Dzięki temu można było powiększyć liczbę łóżek szpitalnych w głównym budynku przy Grunwaldzkiej do 600. w końcu 1954 roku wyremontowano hydrofornię, co usprawniło doprowadzanie wody do najwyższego, V piętra budynku szpitala. W zwolnionych pomieszczeniach powstała też sala gimnastyczna. Rok później zmieniono lokalizację gabinetów okulistycznego i dermatologicznego w budynku przy ul. Szylinga, zaś przy Grunwaldzkiej poszerzono izbę przyjęć, zradiofonizowano szpital, przebudowano instalację elektryczną dodając między innymi agregat prądotwórczy mogący zapewnić ⅓ mocy potrzebnej do normalnego funkcjonowania placówki i budując osobny ceglany budynek transformatora. Postawiono także garaże dla kolumny transportowej.
W 1956 zakończono remont piątego piętra. Przeniesiono wówczas mieszkające tam dotąd pielęgniarki do internatu, zaś uzyskane pomieszczenia zajęła administracja, kwatermistrzostwo i sekcja polityczna. Wszystkie te zmiany sprawiły, że możliwe było powiększenie ambulatorium pediatrycznego, co pozwoliło wyłączyć ruch dzieci z głównego ruchu chorych w budynku polikliniki. Powiększono także oddział chirurgiczny, tworząc w jego ramach pododdział chirurgii ogólnej, pododdział ortopedii i pododdział urologii oraz gabinet urologiczny, a także drugą salę opatrunkową. Powstała też tlenownia zaopatrująca początkowo pododdział noworodkowy, a następnie także oddział chirurgii, laryngologii oraz pododdział położniczy w tlen.