bezramki|upright=2|prawo Monety epoki napoleońskiej – monety bite dla ziem byłej I Rzeczypospolitej, w okresie od pokoju w Tylży, do wprowadzenia w 1815 r. postanowień kongresu wiedeńskiego.
Monety Księstwa Warszawskiego (1810–1814) Francja, Prusy i Rosja podpisały 9 lipca 1807 r. traktat w Tylży, na mocy którego powołano Księstwo Warszawskie pod berłem Fryderyka Augusta króla saskiego, jako księcia warszawskiego. Po III rozbiorze Polski na terenach, które weszły w skład Księstwa Warszawskiego w obiegu funkcjonowały monety pruskie, rosyjskie i austriackie, z dużą przewagą tych pierwszych. Aż do 1810 r. Księstwo Warszawskie nie posiadało własnego pieniądza. Podatki ściągano w monetach różnych państw, co stwarzało w praktyce poważne kłopoty wobec konieczności ustalania wzajemnej relacji tych monet i ich realnej wartości. Komisja Rządząca Księstwa Warszawskiego, porządkując istniejący stan rzeczy, z konieczności uchwaliła 22 czerwca 1807 r. uznanie monety pruskiej za pieniądz obowiązujący urzędowo.
W marcu 1809 r. został złożony w sejmie projekt przewidujący wprowadzenie w Księstwie konwencyjnej stopy monetarnej, stosowanej w Saksonii i innych krajach niemieckich, z wyjątkiem Prus. Projekt ten jednakże nie został uchwalony. Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu zaproponowała uchwałę z 22 czerwca 1809 r., według której z grzywny kolońskiej czystego srebra należało wybijać 14 talarów 6-złotowych, tj. 84 złote. Ostatecznie 9 czerwca 1810 r. podpisano ustawę precyzującą zasady nowego systemu pieniężnego.
Przegrana kampania napoleońska, odwrót Wielkiej Armii, upadek rządów Księstwa, powołanie do życia 14 marca 1813 r. uzależnionej od zwycięzców Rady Najwyższej Tymczasowej spowodowały zamknięcie ksiąg menniczych Księstwa Warszawskiego. Jednak jeszcze w 1813 r., w wyniku decyzji Rady Najwyższej Tymczasowej, powrócono do bicia monet stemplami Księstwa. Zaprzestano bicia dukatów, talarów bito niewiele, wznowiono emisję dwuzłotówek, w dużych ilościach bito złotówki, zwiększono ilości monet miedzianych. Monety były bite również w roku 1815, nawet po decyzjach kongresu wiedeńskiego i po formalnej likwidacji Księstwa Warszawskiego. W 1815 r., wobec braku decyzji władz carskich co do zasad nowego systemu pieniężnego w nowo tworzącym się Królestwie Kongresowym, władze skarbowe zleciły bicie monet stemplami Księstwa Warszawskiego z datą 1814.
System monetarny W ustawie z dnia 9 czerwca 1810 r. szczegółowe parametry systemu monetarnego zostały zdefiniowane jak w tabeli poniżej: Parametry systemu monetarnego Złoto Srebro Bilon Miedźdukat (talar) Równowartość w złotych polskich – złp186211/31/61/101/301/60 Próba0,98260,71870,62500,53810,19440,1944ndndnd Z grzywny kolońskiej (Au, Ag, bilon) lub funta kolońskiego (Cu) czystego kruszcu – sztuk68,183714,16643,258741482854,545163,636327,272 Z grzywny kolońskiej stopu – sztuk6710,18222927,0312546,520880,5161ndndnd Masa czystego kruszcu – gramy3,42914416,5043715,4060552,6874930,5647620,282381ndndnd Masa całkowita – gramy3,489722,9626038,6496895,0259612,9044951,4522478,5732,8581,429 Złotych polskich z grzywny kolońskiej (Au, Ag, bilon) albo funta kolońskiego (Cu) czystego kruszcu – złp1227,38586,5871381385,145,145,14 Równowartość dukata – sztuki13918541081805401080 Ratio do złota Podobnie jak w czasach stanisławowskich, monety srebrne i złote odnoszono do grzywny kolońskiej (233,812 grama), a monety miedziane do funta kolońskiego (467,624 grama).
Porównując system monetarny Księstwa Warszawskiego z ostatnim systemem Rzeczypospolitej Obojga Narodów z roku 1794 można stwierdzić, że: zrezygnowano z monet złotych wartości półtora i trzech dukatów, pozostawiając jedynie pojedyncze dukaty – uproszczono w ten sposób układ monet złotych i powrócono do tradycji dawnych polskich systemów monetarnych, wartość realna nowego dukata księstwa niczym nie odbiegała od typów bitych po kolejnych reformach czasów stanisławowskich z lat: 1766, 1787 i 1794, zarówno pod względem próby, jak i masy, przy ustalaniu relacji złota do srebra przyjęto stosunek 1 : 14,44 (w systemie z roku 1794 wynosił on 1 : 14,52) – oznaczało to niewielkie podwyższenie wartości srebra w stosunku do złota, co miało naprawić błąd zbyt niskiej relacji z czerwca 1794 r., w przypadku monet srebrnych, układ jednostek nie uległ zmianie w stosunku do 1794 r., tj. składał się z talarów (sześciozłotowych), dwuzłotówek (⅓ talara) oraz złotówek (1/6 talara), układ monet bilonowych został zmodyfikowany – zamiast 6- i 10-groszowych, wprowadzono 5- i 10-groszówki, obniżając przy tym wydatnie zawartość srebra w tych monetach, co w odniesieniu do 10-groszówki oznaczało spadek z 0,92 do 0,56 g czystego kruszcu, układ monet miedzianych pozostawał bez zmiany, przy pewnym zmniejszeniu ich masy, jednak ostatecznie zrezygnowano z bicia szelągów.
Złote dukaty miały podwójny kurs – w obiegu wartość ich wynosiła 18 złotych, natomiast wpłacane do kas publicznych liczono po 16 złotych 15 groszy (16½ złotego).
Charakterystyka monet
Dukat awers: popiersie obnażone, włosy długie z tyłu głowy wstęgą przewiązane; w około napis rozdzielony popiersiem: „FRID(ericus). AUG(ustus). REX. SAX(oniae). DUX VARSOV.”, rewers: tarcza ukoronowana, owalna, dwupolowa, której jedną połowę zajmuje herb Saksonii a drugą orzeł, po bokach korony rozdzielony rok 1812., a po bokach tarczy dwie gałęzie palmowe, których końce schodząc się pod tarczą, przedzielają litery I.B. Jakuba Benika, intendenta mennicy w Warszawie; w około napis: „AUREUS NUMMUS DUCAT(us). VARSOV.”, rant: skośnie karbowany, bity z datą: 1812, 1813, Talar awers: popiersie obnażone, włosy długie z tyłu głowy wstęgą przewiązane; wokoło napis rozdzielony popiersiem: „FRID(ericus). AUG(ustus). REX. SAX(oniae). DUX VARSOV.”, rewers: tarcza herbowa, jak na poprzedzającym, lecz po bokach korony rozdzielony rok 1811., a pod tarczą napis: „TALAR”, rant: listkowany (z ornamentem), bity z datą: 1811, 1812, 1814, Dwuzłotówka awers: popiersie obnażone, włosy długie z tyłu głowy wstęgą przewiązane, w około napis przedzielony popiersiem: „FRID(ericus). AUG(ustus). REX. SAX(oniae). DUX VARSOV.”, rewers: tarcza owalna, ukoronowana, dwupolowa, jedną połowę której zajmuje herb saski, a drugą orzeł, tarcza otoczona do koła dwoma gałęziami palmowymi, których końce schodząc się u spodu, przedzielają litery I.S. Jana Sztockmana, intendenta mennicy w Warszawie, korona rozdziela liczbę roku 1810., a pod tarczą jest napis: „1/3 TALARA”, rant: ozdobny (z ornamentem), bita z datą: 1810, 1811, 1812 (I.B. od Jakuba Benika), 1813 (I.B.), 1814 (I.B.), Złotówka awers i rewers: jak na poprzedzającej, lecz palmy szersze, rok 1811., a pod tarczą napis: „1/6 TALARA”, rant: ozdobny (z ornamentem), bita z datą: 1811, 1812 (I.B. od Jakuba Benika), 1813 (I.B), 1814 (I.B.), Dziesięciogroszówka awers: tarcza herbowa jak na poprzedzającej, otoczona dwiema szerokimi palmami, w około brzegu monety otok perłowy, rewers: napis w czterech wierszach: „10. GROSZY 1812. I. B.”, w około brzegu monety otok perłowy, rant: gładki, bita z datą: w 1812 i 1813. Istnieją egzemplarze z 1810 roku bez otoku perełkowego, które nie były w obiegu, Pięciogroszówka awers: tarcza ukoronowana, owalna, dwupolowa, na której herb saski i orzeł; po bokach tarczy dwie gałęzie palmowe, rewers: napis w czterech wierszach: „5. GROSZY 1811. I. S.”, rant: gładki, bita z datą: 1811 (I.S. albo I.B. od Jakuba Benika), 1812 (I.B.), Trzygroszówka awers: tarcza herbowa jak na poprzedzającej, rewers: napis w czterech wierszach: „3. GROSZE 1810. I. S.”, rant: ozdobny (z ornamentem), bita z datą: 1810, 1811 (I.S. albo I.B. od Jakuba Benika), 1812 (I.B.), 1813 (I.B.), 1814 (I.B.), Grosz awers: tarcza herbowa jak na poprzedzającej, rewers: napis w czterech wierszach: „1. GROSZ 1810. I. S.”, rant: gładki, bity z datą: 1810, 1811 (I.S. albo I.B. od Jakuba Benika), 1812 (I.B.), 1814 (I.B),
Liczba monet wypuszczonych do obiegu W latach 1810–1815 wybito łącznie sztuk wszystkich nominałów w złocie, srebrze, bilonie i miedzi. Ilość monet wprowadzonych do obiegu przez mennicę w Warszawie w poszczególnych latach przedstawiona jest w tabeli: RokZłoto Srebro Bilon Miedź Wartośćdukattalarzłpgr1810 – –123 277 – – –1 000 667742 285371 363161811 –4 488993 077112 865 –11 595 4665 478 8844 357 7634 751 6712518128 54635 8532 804 086223 038950 6723 404 5346 815 8676 345 9907 977 5882118132 126 –1 965 989105 8153 549 329 –1 139 32530 6395 374 124141814 –13 5432 167 769603 395 – –903 8281 528 1485 161 51221815 – –2 442 909888 464 – –2 523 1061 543 8216 078 0539razem 10 672 53 884 10 497 107 1 933 577 4 500 001 15 000 000 17 861 677 14 548 646 29 714 313 27 Podane w tabeli liczby tylko w niektórych przypadkach można utożsamiać z nakładami monet poszczególnych roczników. Mennica w swoich sprawozdaniach podawała jedynie liczbę egzemplarzy konkretnego nominału wypuszczonych w danym roku do obiegu, ale powszechną wówczas praktyką było wprowadzanie części nakładu monet bitych w latach poprzedzających.
Spośród wszystkich monet Księstwa Warszawskiego dwuzłotówka stanowiła 16% ogólnej liczby wybitych monet i aż 70% wartości nominalnej całej emisji.
Monety Wolnego Miasta Gdańska (1808–1812) Mocą traktatu w Tylży, zawartego w 1807 r., Gdańsk uzyskał status wolnego miasta, faktycznie uzależnionego od Francji.
Gdańsk do końca XVIII wieku pozostawał pod względem monetarnym częścią Prus w tradycyjnym pojęciu i używał takiego pieniądza. Przejawiało się to oczywiście najsilniej w obiegu monety drobnej, ale także w rachunku pieniężnym, tzw. Wechselgeld dla złota i kurancie gdańskim dla srebra. Wechselgeld oznaczał rachubę na guldeny równe 12 części „obrączkowego” (czyli nieoberżniętego) dukata holenderskiego i talary równe czwartej części tego dukata.
Wojna, kontrybucja, utrzymanie francuskiego garnizonu i blokada kontynentalna (Gdańsk żył dotąd z eksportu zboża do Wielkiej Brytanii) wtrąciły bogate niegdyś miasto w biedę. W kwietniu 1808 roku, na początku istnienia Wolnego Miasta, Rada Miejska ustaliła cenę talara na 20 szóstaków, co oderwało kurant gdański od waluty pruskiej. Kurant ten opierał się na realnym pruskim talarze, który w wyniku tej decyzji rady, prawdopodobnie legalizującej praktykę uformowaną wcześniej, wart był teraz cztery guldeny, a nie trzy, zatem gulden gdański został 1/56 częścią grzywny kolońskiej czystego srebra. Gulden kurantu gdańskiego równał się bowiem pięciu szóstakom, 30 groszom lub 90 szelągom po 6 fenigów. Jeśli to były szóstaki z połowy XVIII wieku, które w swoim czasie formowały polski standard grosza srebrnego, to były już bardzo wytarte. Inną podstawą guldena były szóstaki i tymfy pruskie, które jednak zostały zepsute. Trzy guldeny gdańskie tworzyły więc po staremu talar, ale już nie realny pruski reichstaler, tylko rachunkowy talar gdańskiego kurantu.
Jednocześnie z dewaluacją kurantu Rada Miejska postanowiła wybijać monety. Otworzono własną mennicę. Mincarzem mianowany został Jan Ludwik Meyer, który umieszczał swój inicjał (M) na rewersie bitych monet. Emisję ograniczono tylko do najdrobniejszej monety, brakujących w obiegu szelągów i groszy. Nominały te wywodzą się z tradycji groszy srebrem, ale w wojennych warunkach zostały wybite w miedzi. Szelągi miały masę zazwyczaj 0,75–0,94 grama – są więc znacznie mniejsze od wybitych szelągów gdańskich z 1801 r., a grosze 2,5–2,8 grama. Oba nominały były zatem silnie kredytowe. Monety bito do roku 1812. Szóstak z nominałem: „5 EINEN DANZIGER GULDEN” pozostał tylko monetą próbną.
Szelągi cechują się charakterystycznym błędem heraldycznym – zgodnie z uformowanym w końcu XVIII w. zwyczajem, korona z herbu Gdańska trafiła nad tarczę, pozostawiając w niej samej tylko dwa krzyże. Na szelągach herb jest mały, na groszach postawiony na półce i trzymany przez lwy.