Pułk hetmana polnego koronnego – oddział jazdy koronnej autoramentu narodowego wojska I Rzeczypospolitej przełomu XVII i XVIII wieku (okresu wojen północnych).
Formowanie i zmiany organizacyjne W końcu XVI wieku w Rzeczypospolitej zaczęto organizować pułki jazdy. Grupowały one w sobie kilka (kilkanaście) chorągwi husarskich i pancernych. Początkowo były tworzone jedynie na czas wojny i sprawowały funkcję większej jednostki taktycznej. W drugiej połowie XVII wieku pułki istniały też w okresie pokoju.
W pierwszej połowie XVII wieku wojska Rzeczpospolitej prowadziły działania wojenne na kilku frontach. Walczyły z wojskami szwedzkimi, rosyjskimi i tatarami Chanatu Krymskiego. Musiały też zmagać się na Ukrainie z powstaniem kozackim Chmielnickiego.
W trakcie trwania II wojny północnej, w 1656 król Polski Jan II Kazimierz postanowił odzyskać stolicę. W tym celu na jej przedpolach zgromadził około 28 500 żołnierzy regularnego wojska, w tym ponad 18000 jazdy. W batalii warszawskiej wziął też udział pułk hetmana polnego koronnego Stanisława Lanckorońskiego pod Rokickim liczący około 700 koni.
W wyniku silnego wyczerpania kraju długoletnią wojną z Turcją, w 1690 sejm warszawski obniżył komput wojska koronnego i ustalił liczbę husarii na 2810 koni, pancernych na 8500 koni a lekkich na 2500 koni. Zgodnie z tym etatem pułk hetmana polnego koronnego Szczęsnego Potockiego posiadał 6 chorągwi husarskich i 15 pancernych. Łącznie 2070 koni.
W 1699 sejm zwyczajny pacyfikacyjny uchwalił przejście wojska na stopę pokojową. Jazda polska liczyła: 1360 husarzy, 4828 pancernych, 650 wołochów i 900 arkebuzerów. Zgodnie z nowym komputem pułk posiadał wtedy: 5 chorągwi husarskich, 16 chorągwi pancernych; razem 1340 koni.
W związku z rozpoczynającą się wielką wojną północną, w organizacji jazdy narodowego zaciągu zaszły pewne zmiany. W 1702 w strukturze pułku hetmana polnego koronnego Adama Sieniawskiego znajdowały się 3 chorągwie husarskie, 6 chorągwi pancernych – razem 660 koni, a w 1704 to 4 chorągwie husarskie, 8 chorągwi pancernych – razem 710 koni.
W 1710 Walna Rada Warszawska ustaliła liczbę husarii w Koronie na 2080 ludzi, pancernych na 6000 ludzi, a lekkich na 1600 ludzi. Zgodnie z tym etatem pułk hetmana polnego koronnego powinien posiadać 340 husarzy i 490 pancernych. Stan faktyczny wynosił odpowiednio 287 husarzy i 402 pancernych.
Uchwalony na sejmie 1717 roku komput wojska koronnego przewidywał pozostawienie pułku Hetmana Polnego Koronnego w składzie czterech chorągwi husarskich i 23 pancernych oraz 4 chorągwie lekkie. Według innych źródeł 4 pułk BPK liczył 27 chorągwi jazdy, w sumie 1425 koni. Tworzyły go 4 chorągwie husarskie (245 koni) oraz 19 pancernych (980 koni) i 4 chorągwie lekkie (200 koni).
Faktycznie kwatery różnych pułków przeplatały się nawzajem i były względem siebie w znacznej odległości. Nie zorganizowano sztabu pułku. Struktura pułkowa była zatem czysto formalna, a rzeczywistymi dowódcami pułków byli porucznicy chorągwi pułkowniczych.
Struktura organizacyjna Struktura organizacyjna w 1686 (wyprawa do Mołdawii) Husaria chorągiew husarska kasztelana krakowskiego (hetmana) Andrzeja Potockiego – 200 koni chorągiew husarska biskupa płockiego Stanisława Dąbskego – 100 koni chorągiew husarska marszałka wielkiego koronnego Stanisława Lubomirskiego – 120 koni chorągiew husarska kasztelana wieluńskiego Wojciecha Urbańskiego – 120 koni chorągiew husarska starosty lwowskiego Adama Sieniawskiego – 150 koni chorągiew husarska stolnika żydaczowskiego Mikołaja Radeckiego – 100 koni Pancerni chorągiew pancerna kasztelana krakowskiego (hetmana) Andrzeja Potockiego – 200 koni chorągiew pancerna wojewody podolskiego Karola Łużeckiego – 150 koni chorągiew pancerna kasztelana wołyńskiego Stefana Zachorowskiego – 120 koni chorągiew pancerna podkomorzego krzemienieckiego Stanisława Cetnera – 100 koni chorągiew pancerna starosty lwowskiego Adama Sieniawskiego – 150 koni chorągiew pancerna starosty halickiego – 120 koni chorągiew pancerna starosty oświęcimskiego Józefa Adama Lubowieckiego – 100 koni chorągiew pancerna starosty trembowelskiego Franciszka Makowieckiego – 100 koni chorągiew pancerna starosty grabowieckiego Aleksandra Łaszcza – 100 koni chorągiew pancerna chorążego bracławskiego Zaboklickiego – 120 koni chorągiew pancerna podstolego nowogrodzkiego Marcina Bogusza – 120 koni chorągiew pancerna Bogusława Potockiego – 100 koni chorągiew pancerna wojewodzica bracławskiego Stefana Potockiego – 120 koni chorągiew pancerna kasztelanica kamienieckiego Stanisława Potockiego – 120 koni chorągiew pancerna stolnika żydaczowskiego Mikołaja Radeckiego – 120 koni
Struktura organizacyjna z 1699 roku: husaria jedna chorągiew 150 koni cztery chorągwie po 100 koni jedna chorągiew 80 koni pancerni jedna chorągiew 150 koni dziewięć chorągwi po 100 koni cztery chorągwie po 80 koni jedna chorągiew 70 koni Razem w pułku: 21 chorągwi ; 2070 koni Zimą 1701/1702 na leżach pod bezpośrednim dowództwem hetmana: Chorągiew wołoska pod Szczerbiną Chorągiew wołoska pod Gostwickim Chorągiew wołoska pod Tyszkowskim Chorągiew wołoska pod Buluk-baszą Chorągiew wołoska strażnika koronnego St. Potockiego Chorągiew wołoska cześnika koronnego Sobieskiego Chorągiew wołoska Turkuła Struktura organizacyjna z 1717 roku: 4 chorągwie husarskie – 245 „głów” 23 chorągwie pancerne – 980 „głów” 4 chorągwie lekkie – 200 „głów”
Przypisy
Bibliografia
Andrzej Grabski, Jan Wimmer i inni, Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. Warszawa 1966.
! hetmana polnego