Kanonierki typu City – typ amerykańskich pancernych kanonierek rzecznych z okresu wojny secesyjnej, składający się z siedmiu jednostek, nazywany też typem Cairo. Okręty tego typu były intensywnie używane podczas kampanii na Missisipi, począwszy od początku 1862 roku do końca wojny.
Historia powstania Po wybuchu wojny secesyjnej, w związku z zamiarem rozpoczęcia operacji przez Unię wzdłuż zachodnich rzek USA, powstała potrzeba posiadania okrętów rzecznych, wspierających działania wojsk lądowych. Prace nad pozyskaniem takich jednostek prowadzono początkowo z ramienia Armii USA (sił lądowych), z jedynie doradczą rolą Marynarki.
Budowa, a pośrednio także geneza kanonierek typu City, wiąże się z osobą Jamesa B. Eadsa (1820-1887), przedsiębiorczego inżyniera-samouka z Saint Louis. Eads był udziałowcem przedsiębiorstwa ratowniczego Missouri Wrecking Company i posiadał duże doświadczenie dotyczące rzek ZachoduM. Smith, The USS..., s. 5-6. Już kilka dni po wybuchu wojny domowej (12 kwietnia 1861) zaoferował władzom Unii swoją wiedzę w tym zakresie. Pod koniec kwietnia, zaproszony do Waszyngtonu, spotkał się z prezydentem Lincolnem i jego gabinetem oraz przedstawił Sekretarzowi Marynarki Gideonowi Wellesowi na piśmie sugestie dotyczące opanowania doliny Missisipi i wyboru odpowiednich okrętów dla tego celuEads proponował początkowo uzbroić w 32-funtowe działa i osłonić belami sprasowanej bawełny statki należące do Missouri Wrecking Company, podkreślając wartość małego zanurzenia i odporności konstrukcji. Później jeden z nich został faktycznie przebudowany na kanonierkę „Benton” (A. Konstam, Union... s.5). Zaproponował także optymalną lokalizację bazy floty w mieście Cairo, leżącym w widłach rzek Missisipi i Ohio. Był to dopiero okres kształtowania się strategii Unii, prowadzący do przyjęcia planu Anaconda gen. Scotta, z którym współgrały postulaty Eadsa, w zakresie wywalczenia kontroli nad MissisipiM. Smith, The USS..., s. 7-8. Postulaty Eadsa spotkały się z zainteresowaniem, a w związku z przejęciem odpowiedzialności za działania śródlądowe przez Armię i skupieniem się Marynarki na organizowaniu blokady morskiej, zostały 14 maja przekazane przez Sekretarza Marynarki Sekretarzowi Wojny Cameronowi, który z kolei przekazał je dowodzącemu siłami Unii na zachodnim obszarze (Departament Ohio) gen. McClellanowi. Na prośbę Camerona, Sekretarz Marynarki odkomenderował do pomocy w organizowaniu flotylli rzecznej, właśnie w oparciu o Cairo, oficera Marynarki kmdra por. Johna Rodgersa oraz konstruktora okrętowego Samuela PookaA. Konstam, Union..., s.5-6.
Pierwszymi okrętami Unii na Missisipi stały się trzy statki zakupione w czerwcu 1861 przez Rodgersa i przebudowane na drewniane kanonierki, tzw. timberclads, jednakże prowadzono równolegle prace nad projektem okrętów specjalnie zbudowanych na potrzeby walk na rzekach. Początkowo nie planowano budowy opancerzonych okrętów (była to wciąż nowa idea na świecie), lecz w połowie czerwca zastosowanie żelaznego pancerza na „co najmniej jednym lub dwóch okrętach” nakazał Kwatermistrz Generalny Armii Montgomery Meigs, co stanowiło pierwszy przypadek zlecenia budowy okrętów pancernych przez rząd USAD. Canney, The Old..., s.8M. Smith, The USS..., s. 12-14. Projekt nowych okrętów sporządził konstruktor Samuel Pook. Charakteryzowały się częściowo opancerzoną kazamatą, przykrywającą praktycznie całą część nadwodną, kojarzącą się ze skorupą żółwia, stąd bywały one później znane jako „żółwie Pooka” (Pook's turtles)D. Canney, The Old..., s.47-48. Napęd stanowiły maszyny parowe i centralne koło łopatkowe ukryte pod kazamatą. Projekt częściowo bazował na zaproponowanym przez Głównego Konstruktora Marynarki Johna Lenthalla na potrzeby gen. Scotta, jeszcze przedwojennym projekcie bocznokołowej nieopancerzonej kanonierki typu double-ender (ze sterami na obu końcach), lecz stanowił jego praktycznie całkowite przetworzenie. Ogólny schemat kazamaty w części nadwodnej był prawdopodobnie inspirowany francuskimi pływającymi bateriami z okresu wojny krymskiej, natomiast inspiracją dla niego nie mógł być jeszcze w tym okresie podobny kształtem konfederacki CSS „Virginia”, do którego budowy dopiero przystąpiono w czerwcu 1861A. Konstam, Union..., s.7-8. Plany okrętów Pook sporządził 2 lipca 1861.
Budowa thumb|USS „Baron de Kalb” thumb|USS „Cincinnati” od rufy, z rozpiętymi tentami nad kazamatą 5 sierpnia 1861 Kwatermistrz Generalny rozstrzygnął przetarg na budowę kanonierek, do którego przystąpiło osiem firm z rejonu górnej Missisipi; z tego większość chciała zbudować od jednego do pięciu okrętówM. Smith, The USS..., s. 19. Wybrano ofertę Jamesa Eadsa, który podjął się budowy serii do 16 kanonierek w cenie po 89.000 dolarów za okręt i dobrowolnie zobowiązał się do kar umownych w przypadku niedostarczenia jednostek do 10 października. Mimo że oferowana przez niego cena nie była najniższa, na wybór mogły mieć wpływ koneksje Eadsa, obok skali produkcji i propozycji kar umownych. W konsekwencji, 7 sierpnia Eads podpisał kontrakt na budowę 7 okrętów. Wbrew informacjom spotykanym w publikacjach, określających go jako stoczniowca, Eads nie posiadał własnej stoczni, dlatego po wygraniu kontraktu musiał dopiero zająć się organizacją budowy okrętów. W tym celu wynajął stocznię Carondelet Marine Railway and Drydock Company (inaczej Emerson Ways) w Carondelet koło Saint Louis (obecnie część tego miasta)M. Smith, The USS..., s. 20-21.. Wynajął również kilkuset robotników, głównie do obróbki drewnaM. Smith, The USS..., s. 23-24.. W Carondelet rozpoczęto budowę czterech okrętów, a pozostałe trzy Eads zlecił stoczni Hambleton, Collier & Co. w pobliskim Mound City nad rzeką OhioInformację o zleceniu budowy dla Hambleton, Collier & Co. podaje A. Konstam (Union... s.9), lecz myli miejsca stoczni - stocznia ta mieściła się w Mound City (Gary Matthews, Mound City, Illinois in the Civil War), a Eads wynajmował stocznię w Carondelet (M. Smith, The USS..., s.20). Budowane okręty otrzymały nazwy od nadrzecznych miast, stąd określane są jako typ City (miasto): „Cairo”, „Carondelet”, „Cincinnati”, „Louisville”, „Mound City”, „Pittsburgh” i „St. Louis”, ten ostatni przemianowany 8 września 1862 (po przejściu jednostek pod kontrolę marynarki USA) na „Baron de Kalb”. Cztery okręty zbudowano w stoczni w Carondelet koło Saint Louis („St. Louis”, „Carondelet”, „Louisville”, „Pittsburgh”), a pozostałe trzy w Mound CityA. Konstam, Union... s.8-9. Ogólne plany Pooka zostały nieco zmienione i dostosowane w trakcie konstrukcji. Budowę nadzorował początkowo kmdr por. John Rodgers, a po jego odwołaniu we wrześniu, komandor Andrew FooteJohn Rodgers, który tworzył flotyllę w jej początkowym okresie, został odwołany z powodu niechęci do niego nowego dowódcy Unii na tym obszarze, gen. maj. Johna Frémonta (M. Smith, op.cit., s. 24).
Stępkę (a właściwie dno, w przypadku płaskodennych okrętów) pod budowę pierwszego „St. Louis” położono 27 września 1861, a kolejnych w odstępie kilku dni. Jako pierwszy wodowano prawdopodobnie „Carondelet” 12 października 1861Tak M. Smith, op.cit., s.31. W przypisie s.232-233 podaje on, że generalnie uważa się za pierwszy wodowany „St. Louis” (tak też np. D. Canney, op.cit., s.54), ale według Smitha, raczej „St. Louis” był jako pierwszy ukończony.. Pierwszy wszedł do służby również „Carondelet” 15 stycznia 1862, jako pierwszy okręt pancerny Unii i zarazem pierwszy specjalnie zbudowany okręt pancerny w AmeryceD. Canney, The Old..., s.54. Pierwszym amerykańskim okrętem pancernym w służbie był CSS „Manassas”, lecz powstał z przebudowy jednostki cywilnej.. Po zwodowaniu, na przełomie listopada i grudnia okręty przybyły do Cairo w celu wyposażeniaM. Smith, The USS..., s.32. Dopiero w styczniu wyszła na jaw konieczność modyfikacji planów w postaci umieszczenia poziomego cylindra zbierającego parę nad kotłami oraz opancerzenia sterówkiM. Smith, The USS..., s.34-35.. Wszystkie jednostki weszły do służby do 16 stycznia 1862M. Smith, The USS..., s.36.. Ostatecznie, mimo opóźnienia, rząd zapłacił Eadsowi przeciętnie 101 808 dolarów za jednostkę, nie obciążając go karami, z uwagi na konieczność prac dodatkowych oraz nieterminowe płatności ze strony rząduM. Smith, The USS..., s. 234..
Opis Architektura thumb|Wrak „Cairo” – widoczny szkielet konstrukcji thumb|Wrak „Cairo” – częściowe deskowanie kazamaty
Okręty były konstrukcji drewnianej. Część nadwodna była przykryta kazamatą o silnie pochylonych ścianach (45°) i obrysie z góry zbliżonym do prostokątnego (nieco zakrzywionym na bokach blisko dziobu i rufy). Burty poniżej również były nachylone pod kątem 45° na zewnątrz, stąd w przekroju poprzecznym kadłub wraz z kazamatą stanowił spłaszczony sześciokąt, z płaskim dnem i dachem. Napęd stanowiło centralne koło łopatkowe, ukryte w tylnej części kazamaty. Na dziobie i rufie jedynie w niewielkim stopniu niski kadłub wystawał poza kazamatę. Nad dach kazamaty wystawała opancerzona ośmiokątna sterówka w przedniej części (w formie ściętego ostrosłupa), komin oraz wypukła osłona górnej części koła łopatkowego, połączona z lekkimi kabinami w jej tylnej części. Dach kazamaty niektórych kanonierek był modyfikowany, np. na „Louisville” zabudowano lekkie kabiny, wzorem statków rzecznych, na całej jego długościD. Canney, The Old..., s.51.. Okręty były malowane w części nadwodnej na czarno, a w podwodnej - na czerwono. Dla odróżnienia, na kominach nosiły kolorowe pasy lub inne znaki identyfikacyjne. Załoga składała się z ok. 175 ludzi, w tym 16-17 oficerówM. Smith, The USS..., s. 40..
Opancerzenie Kanonierki typu City były jedynie częściowo opancerzone płytami żelaznymiWarto podkreślić, że większość publikacji nie zawiera informacji o jedynie częściowym opancerzeniu tych okrętów, sprawiając mylne wrażenie, że całość kazamaty była opancerzona (np. A. Konstam, op.cit.).. Przednia nachylona ściana kazamaty wykonana była z belek dębowych łącznej grubości 61 cm (24') pokrytych płytami grubości 63 mm (2⅛”). Boczne ściany kazamaty wykonane były z desek grubości 30 cm (12⅛'). Jedynie na śródokręciu, w rejonie kotłowni i maszynowni, na długości ok. 18,3 m (60'), ściany były pokryte pionowymi pasami pancerza grubości 63 mm, sięgającymi 3,65 m (12') w górę i 1,5 m (5') w dół od poziomej krawędzi połączenia kazamaty z kadłubem. W ten sposób, pierwsze dwie burtowe furty dział były w części nieopancerzonej, a ostatnie dwie - w opancerzonej. Sterówka była również pokryta żelazem, na podkładzie drewnianym grubości 48 cm (19”) na trzech przednich ścianach i 30 cm (12”) na pozostałych pięciu. Grubość blachy wynosiła tam 32 mm (1¼”). Płyty dostarczała walcownia Gaylord, Son & CompanyM. Smith, The USS..., s.28.
Część okrętów miała później wzmacnianą osłonę w sposób improwizowany, zwłaszcza w narażonym na ostrzał przy starciu czołowym punkcie, a nie chronionym przez żelazny pancerz, jakim były przednie zakrzywione części ścian. Na kanonierce „Cairo” na przykład były tam przykręcone poziomo zagięte szyny kolejowe, a łączna masa pancerza sięgnęła na niej 122 tony (początkowa specyfikacja projektowa przewidywała 75 ton)D. Canney, The Old..., s.52.. W grudniu 1862 admirał Porter raportował o wyposażeniu „Carondelet”, „Cincinnati” i „Baron de Kalb” w dębowe kazamaty pokryte żelazem wokół kotłowni. Wiosną 1864, podczas ekspedycji na Red River, z czterech jednostek „Louisville”, „Mound City”, „Carondelet” i „Pittsburgh” zdjęto opancerzenie w celu ich odciążenia i prawdopodobnie już go nie założono z uwagi na brak potrzeb.
Uzbrojenie thumb|„Cairo” – widoczne ustawienie dział