Marceli, imię świeckie Marceli (także spotykane wersje: Markian, Markyl) Popiel (ur. 31 grudnia 1821 lub 1825 lub 1825 w Haliczu lub w Medusze, zm. w Petersburgu) – biskup Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego pochodzenia ukraińskiego.

Urodził się w rodzinie greckokatolickiej. Ukończył studia w zakresie filozofii i teologii katolickiej i po zawarciu związku małżeńskiego przyjął w 1850 święcenia kapłańskie w obrządku unickim. Przez rok prowadził działalność duszpasterską w parafii w Buczaczu, następnie w latach 1851–1859 był katechetą w gimnazjum w Tarnopolu i do 1866 katechetą w gimnazjach we Lwowie. Opublikował podręczniki liturgiki i teologii moralnej przeznaczone dla alumnów greckokatolickich seminariów duchownych.

Od 1854 działał w ruchu moskalofilskim. Był również jednym z przywódców ruchu obrzędowego w Galicji, w ramach którego domagał się usunięcia z liturgii Kościoła greckokatolickiego wszelkich elementów pochodzenia łacińskiego. Początkowo wysuwał jedynie postulaty puryfikacji obrządku wschodniego w ramach Kościoła katolickiego, z czasem doszedł jednak do przekonania, że zawarcie unii brzeskiej było wydarzeniem negatywnym dla ludności ruskiej, zaś jej rdzennym wyznaniem jest prawosławie. W związku z tym w 1866 wyjechał na znajdującą się pod zaborem rosyjskim ziemię chełmską, gdzie miał popularyzować oczyszczanie obrządku wschodniego z naleciałości łacińskich. W ten sposób władze carskie zamierzały przygotować grunt pod całkowitą kasatę unii w Imperium Rosyjskim.

Ks. Marceli Popiel z przekonaniem realizował oczekiwania carskiej administracji, początkowo jako wykładowca unickiego seminarium duchownego w Chełmie, a od 1871 jako administrator diecezji chełmskiej. W kolejnych okólnikach nakazywał usuwanie z liturgii unickiej poszczególnych elementów nieznanych tradycji Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, współpracował z administracją carską przy zwalczaniu oporu wobec zmian, jaki stawiła część duchowieństwa i wiernych diecezji. W 1874 ogłosił całkowite ujednolicenie liturgii unickiej i prawosławnej, zaś w 1875 był członkiem delegacji duchowieństwa, która „prosiła” cara Aleksandra II o przyłączenie diecezji chełmskiej do Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Za swój udział w likwidacji ostatniej unickiej administratury w Imperium Rosyjskim został 8 czerwca 1875 wyświęcony na biskupa pomocniczego eparchii chełmsko-warszawskiej z tytułem biskupa lubelskiego, zachowując osobisty nadzór nad parafiami pounickimi. W 1878, po konflikcie z arcybiskupem chełmskim i warszawskim Leoncjuszem, został przeniesiony na katedrę podolską i bracławską, której ordynariuszem był do 1882. Następnie w latach 1882–1889 był biskupem połockim i witebskim. W 1889 odszedł w stan spoczynku, lecz do śmierci w 1903 pozostawał członkiem Świątobliwego Synodu Rządzącego i brał udział w jego pracach. Zmarł i został pochowany w Petersburgu.

Życiorys Młodość i działalność w Galicji Pochodził z Galicji, był synem szlachcica Onufrego Popiela. Został ochrzczony w Kościele greckokatolickim.

Ukończył czteroklasową szkołę niemiecką w Haliczu, a następnie gimnazjum klasyczne w Stanisławowie i Buczaczu. Studia uniwersyteckie kontynuował w Czerniowcach (filozofia) oraz we Lwowie i Wiedniu (teologia). 20 stycznia 1850 przyjął święcenia kapłańskie i objął parafię w Buczaczu.

W latach 1851–1859 był katechetą w gimnazjum w Tarnopolu. W pierwszych latach pracy nie przejawiał sympatii moskalofilskich; wiadomo, że swoim uczniom nakazywał śpiew pieśni religijnych w języku niemieckim lub po łacinie. Najpóźniej w roku 1854 radykalnie zmienił jednak poglądy – od wymienionego roku należał do grupy nauczycieli gimnazjalnych, którzy w porozumieniu z Jakowem Hołowackim rozprowadzali wśród uczniów wydawnictwa rusofilskie. Następnie przez trzy lata pracował jako nauczyciel języka rosyjskiego w gimnazjum akademickim we Lwowie, zaś od 1862–1866 był katechetą w gimnazjum niemieckim we Lwowie. Był autorem dramatu Nemira, wydrukowanego przez pismo Hałyćka Zoria oraz rozważań o postaci śpiewaka Bojana, bohatera Słowa o wyprawie Igora. Publikował również artykuły na tematy związane z bieżącą sytuacją i tożsamością Kościoła greckokatolickiego w Galicji.

Ks. Popiel był jednym z liderów ruchu obrzędowego, opowiadającego się za usunięciem z liturgii Kościoła unickiego wszelkich elementów pochodzenia łacińskiego. Duchowny wprowadzał tego typu zmiany w swojej praktyce duszpasterskiej. W 1862 greckokatolicki metropolita lwowski Hryhorij Jachymowycz wyznaczył go na członka komisji, która miała skoordynować prace nad puryfikacją obrządku wschodniego, by nie dopuścić do dalszych oddolnych i samowolnych inicjatyw duchowieństwa parafialnego w tym zakresie. Nagła śmierć hierarchy uniemożliwiła prace komisji, a jego następca Spirydion Litwinowicz zdołał znacznie ograniczyć zasięg ruchu. W tym okresie ks. Popiel nie był jeszcze apologetą prawosławia. W 1857 wydał podręcznik teologii moralnej, zaś w 1863 opublikował we Lwowie podręcznik liturgiki dla słuchaczy greckokatolickich seminariów duchownych, w którym zawarł naukę o prymacie papieża zgodną z nauczaniem Kościoła katolickiego.

Zdaniem Włodzimierza Osadczego Marcelego (Popiela) należy zaliczyć do

W latach 1864–1865 redagował pismo religijne Nedelja.

Działalność w unickiej diecezji chełmskiej mały|Unicka katedra Narodzenia Matki Bożej w Chełmie po przeprowadzonej w latach 70. XIX wieku przebudowie w stylu rosyjsko-bizantyjskim i adaptacji na prawosławny sobór. W świątyni tej Marceli Popiel służył początkowo jako kapłan unicki, następnie jako duchowny prawosławny W 1866 razem z synami opuścił Galicję i przeniósł się na stałe do Rosji. Jego przyjazd na Chełmszczyznę miał związek z planowaną przez władze rosyjskie kasatą unickiej diecezji chełmskiej. W ocenie administracji rosyjskiej likwidacja ostatniej administratury unickiej w Imperium musiała być poprzedzona akcją usunięcia z używanego w diecezji obrządku elementów łacińskich (silnie w nim zakorzenionych), co miało następnie ułatwić pełną rusyfikację ruskiej ludności Chełmszczyzny. Działania te mieli przeprowadzać duchowni uniccy o poglądach rusofilskich, których postanowiono rekrutować spośród uczestników ruchu obrzędowego w Galicji.

Zdaniem Witolda Kołbuka ks. Popiel był jednym z nielicznych duchownych, dla których motywacją do przyjazdu na Chełmszczyznę były nie kwestie materialne, lecz szczere poparcie dla idei szerzenia prawosławia.

Ks. Marceli Popiel przybył na ziemię chełmską z rekomendacji działacza słowianofilskiego i kapelana cerkwi przy ambasadzie rosyjskiej w Wiedniu, ks. Michaiła Rajewskiego, jako jeden z pierwszych Galicjan. W 1867 podjął pracę katechety w gimnazjum w Chełmie oraz wykładowcy unickiego seminarium duchownego. Nauczał tam katechizmu, podstaw obrządku cerkiewnego i historii biblijnej. Został ponadto zaliczony w skład duchowieństwa unickiej katedry Narodzenia Matki Bożej w Chełmie i otrzymał godność protoprezbitera.

Władze rosyjskie, przygotowujące się do ostatecznej likwidacji Kościoła unickiego w imperium, postanowiły powierzyć zarząd diecezji chełmskiej duchownemu o poglądach moskalofilskich, który poparłby plany carskiej administracji. W 1868 ks. Marceli Popiel został przedstawiony papieżowi jako kandydat na biskupa chełmskiego, jednak papież nie wyraził zgody na jego nominację. Biskupem chełmskim został ostatecznie Mychajło Kuzemśkyj. Ks. Popiel od początku działalności nowego ordynariusza pozostawał z nim w konflikcie. Kuzemśkyj negatywnie odnosił się do działalności przybyłych z Galicji duchownych radykalnie zwalczających w liturgii wszelkie elementy łacińskie. W 1869 między ks. Popielem i biskupem doszło do konfliktu na tle bojkotowania przez tego pierwszego święta Bożego Ciała. Ks. Popiel angażował się ponadto w sprowadzanie na Chełmszczyznę kolejnych galicyjskich moskalofilów. Cieszył się całkowitym zaufaniem władz rosyjskich, których projekty dotyczące przyszłości Chełmszczyzny z oddaniem i zaangażowaniem realizował. Dlatego władze rosyjskie, bezskutecznie, starały się uzyskać dla niego nominację na biskupa pomocniczego diecezji chełmskiej.

W 1869 przyjął obywatelstwo rosyjskie.

Administrator diecezji chełmskiej W 1871 Mychajło Kuzemśkyj zrezygnował z zarządu diecezji chełmskiej. 3/15 kwietnia 1871 car wydał ukaz mianujący tymczasowym administratorem diecezji ks. Popiela. Nominacja ta została źle przyjęta przez duchowieństwo diecezji, jak również przez prawosławnych kapłanów eparchii chełmsko-warszawskiej. Środowisko to zarzucało ks. Popielowi prowadzenie rozwiązłego trybu życia. Również Pius IX uznał nowego administratora za uzurpatora. Papież nadal uważał Mychajłę Kuzemśkiego za biskupa chełmskiego i domagał się od niego pisemnego potępienia działalności ks. Popiela, na co ten jednak się nie zdecydował.

Ks. Marceli Popiel nadal działał na rzecz sprowadzania kolejnych kapłanów z Galicji; osobiście wystawiał dla nich zaproszenia. Dokument taki ułatwiał im uzyskanie wiz rosyjskich i przekroczenie granicy. Jako administrator diecezji otwarcie przystąpił do przygotowywania masowej konwersji unitów chełmskich na prawosławie. W kwietniu 1871 wydał okólnik nakazujący eliminację elementów pochodzenia łacińskiego z liturgii unickiej. W grudniu nakazał natomiast obowiązkowe obchodzenie wspomnień św. Mikołaja, św. Jana Teologa oraz św. Jana Chrzciciela przy równoczesnym pominięciu świąt św. Jozafata, Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny oraz Bożego Ciała. Jego rozporządzenia, w zestawieniu z antyunicką polityką gubernatora siedleckiego Stiepana Gromieki, wywołały niepokój wśród części unitów, przyczyniając się do wybuchu rozruchów w parafiach na Podlasiu. W związku z tym w czerwcu 1872 car Aleksander II polecił oberprokuratorowi Świątobliwego Synodu Rządzącego powołanie specjalnego Komitetu Nadzwyczajnego do Spraw Diecezji Chełmskiej, który miał skoordynować działania organów świeckich i kościelnych w regionie. Jednym z jego członków został ks. Popiel. Komitet sporządził instrukcję dotyczącą środków karnych wobec opornych parafii. Administratorowi diecezji chełmskiej nakazał natomiast rozpoznać postawy duchowieństwa wobec wprowadzanych zmian i zaproponować kary dla niechętnych wobec nich. Zobowiązano go także do poinformowania wiernych, że celem oczyszczenia obrządku nie jest przygotowywanie masowej konwersji, lecz odtworzenie obrządku unickiego w jego pierwotnej wersji, bez łacińskich elementów.

31 sierpnia/12 września 1872 ks. Popiel przedstawił wyniki badania nastrojów wśród unickiego duchowieństwa, stwierdzając, że przeciwnych zmienionej liturgii jest 75 ze 262 kapłanów, zaś dalszych 45 należy traktować jako niepewnych. W październiku tego samego roku na liście „niepewnych i nieprawomyślnych” duchownych działających w guberni lubelskiej znajdowało się 47 osób. Dalsze działania administrator diecezji chełmskiej konsultował w styczniu 1873 z gubernatorami lubelskim i siedleckim. Zdecydowano wówczas o wprowadzeniu w ciągu trzech miesięcy do parafii unickich liturgii całkowicie opartej na wzorach rosyjskich (tzw. ryt synodalny).