Eparchia chełmska – prawosławna administratura kościelna wchodząca w skład metropolii kijowskiej Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Działała w latach 1223–1596 i ponownie od 1650 do 1651.

Historia Funkcjonowanie do unii brzeskiej Eparchię prawosławną z siedzibą w Uhrusku erygował w 1223 książę Daniel Halicki. W 1240 siedziba administratury została przeniesiona do ChełmaA. Mironowicz, Metropolia kijowska w strukturze patriarchatu konstantynopolitańskiego (988–1685), [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik, Autokefalie Kościoła prawosławnego w Polsce, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok 2006, , s. 33.. W momencie powstania eparchia obejmowała ziemie bełską i chełmską, następnie włączono w jej jurysdykcję także południowe Podlasie, ziemię drohiczyńską i mielnicką. Dwa ostatnie z wymienionych obszarów odpadły od terytorium administratury ok. 1284. W 1366 do eparchii włączono Horodło, Ratno, Kamień Kaszyrski i Luboml. Od 1377 eparchia w całości znajdowała się w granicach Rzeczypospolitej. Funkcję katedry pełnił sobór Narodzenia Matki Bożej w ChełmieA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 157-158..

Na początku XV w. własność prawosławnych biskupów chełmskich stanowiły cztery wsie w powiecie hrubieszowskim, ufundowane jeszcze w II poł. XIII stulecia. Zdaniem Antoniego MironowiczaA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 161.

W 1458 eparchia chełmsko-bełska była jedną z dziesięciu administratur tworzących prawosławną metropolię kijowską i zarazem jedną z trzech eparchii na ziemiach ruskich wchodzących w skład Korony Królestwa Polskiego. Jej dokładne granice, z powodu braku źródeł, nie mogą być jednoznacznie określoneA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 208-210.. W końcu XVI w. eparchia liczyła ok. 420-440 parafiiA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 213.. Według innych źródeł liczyła ok. 320 placówek duszpasterskich, prowadziła kilkanaście i obejmowała obszar ok. 22 tys. km² i posiadała ok. 320 parafiiZarys dziejów prawosławnej diecezji chełmskiej..

W 1590 biskup chełmski Dionizy (Zbirujski) wyraził swoje poparcie dla idei unii między Kościołem katolickim a Kościołem prawosławnym, przy zachowaniu zwierzchności papieża. W czerwcu 1595 podpisał się pod listem do papieża Klemensa VIII, w którym część prawosławnych biskupów metropolii kijowskiej prosiła o zawarcie unii kościelnej. W związku z poparciem przez niego unii brzeskiej eparchia chełmska została przekształcona w diecezję unicką. Decyzja biskupa spotkała się z negatywnym odbiorem większości wiernych. W Chełmie prawosławni opowiedzieli się przeciwko unii. O zachowanie dotychczasowej jurysdykcji walczyły także bractwa cerkiewnej, w tym najważniejsze – krasnostawskie (istniejące od początku XVI stulecia), lubelskie (powstałe w 1586) i zamojskie (1589).

Próby odtworzenia eparchii W 1621 patriarcha jerozolimski Teofan III wyświęcił na biskupa chełmskiego przełożonego monasteru św. Mikołaja w Mielcach Paisjusza (Czerkawskiego). Hierarcha ten nie miał jednak praktycznie możliwości pełnienia swoich obowiązków, gdyż struktury eparchii pozostawały pod kontrolą unitów. W 1633 wycofał się do monasteru św. Onufrego w Jabłecznej i przebywał w nim, jako przełożony wspólnoty, do końca życiaKs. S. Żeleźniakowicz: Istorija Jabłoczinskogo Swiato-Onufrijewskogo Monastyria. T. I. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna, 2006, s. 131. .. W 1650 król Jan Kazimierz potwierdził legalność funkcjonowania prawosławnej eparchii chełmskiej. Na mocy królewskiego uniwersału metropolita kijowski Sylwester wyświęcił na biskupa chełmskiego Dionizego (Bałabana).

W zmienionej sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej, po bitwie pod Beresteczkiem, Jan Kazimierz wycofał swoją zgodę na funkcjonowanie prawosławnego biskupstwa chełmskiego i ponownie przekazał je unitom. Kolejne parafie i klasztory przyjmowały unię w ciągu XVII i XVIII stulecia. Wyjątkiem był klasztor św. Onufrego w Jabłecznej, który nigdy nie wystąpił z Kościoła prawosławnego.

Lista znanych biskupów chełmskichA. Mironowicz, Kościół prawosławny w państwie Piastów i Jagiellonów, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, s. 295. Joazaf, 1205–1223 Jan, 1223–1225 Asat, 1235–1243 Cyryl, 1243–1250 Jan, 1330–1340 Kalikst, ?–1376 Teodozjusz, 1376–? Bazyli Stefan Nestor Olgimuntowicz Sylwester, 1392–? Jozafat, ?–1414 Charyton, 1414–1428 Choma, 1429–1432 Sawa, 1433–1440 Grzegorz Depułtycki, 1440–1467 Sylwester, 1467–1471 Gerazym, 1471–1494 Symeon Okuszkowicz, 1494–1504 Jonasz Sosnowski, 1504–1507 Filaret Obłazicki, 1507–1533 Jonasz Sosnowski, 1533–1545 Michał Sosnowski, 1545–1546 Bazyli Baka, 1546–1552 Teodozjusz Łazowski, 1553–1556 Zachariasz Eliaszewicz, 1566–1577 Leoncjusz Pełczycki, 1577–1586 Dionizy Zbirujski, 1586–1596, następnie biskup unicki

Przypisy

Kategoria:Eparchia chełmska (Patriarchat Konstantynopolitański) Kategoria:Podział administracyjny Kościoła prawosławnego w I Rzeczypospolitej Kategoria:Prawosławie w Chełmie