Piękna Madonna z Torunia – gotycka rzeźba przedstawiająca Marię i Dzieciątko Jezus. Jeden z najcenniejszych pod względem artystycznym pełnoplastycznych wizerunków Madonny z Dzieciątkiem wykonanych na przełomie XIV i XV wieku. Pod względem typologiczno-stylistycznym dzieło to stanowi pars pro toto Pięknej Madonny, typu ikonograficznego ukształtowanego przed 1400 rokiem. Rzeźbione wizerunki Pięknych Madonn reprezentują styl piękny, nurt stylowy ukształtowany w okresie gotyku na terenie Europy Środkowej.
Przed II wojną światową rzeźba Pięknej Madonny znajdowała się w toruńskim kościele Świętych Janów, dawnej farze Starego Miasta, obecnie katedrze diecezji toruńskiej. Pod koniec wojny została skradziona i wywieziona przez Niemców i ślad po niej zaginął. Zachowała się do dziś oryginalna konsola z popiersiem Mojżesza, która stanowiła podstawę dla figury. Na miejsce zaginionej rzeźby Marii z Dzieciątkiem postawiono wierną kopię wykonaną w 1956 roku przez Witolda Marciniaka.
Historia .
W nieznanym czasie została przeniesiona do kościoła Świętych Janów – miejskiej fary. Według hipotezy wysuniętej przez Janinę Kruszelnicką Piękna Madonna została przeniesiona z pofranciszkańskiego kościoła Panny Marii, który w 1559 roku przeszedł na własność ewangelików. Według innego przypuszczenia Madonnę przeniesiono z kaplicy zburzonego zamku krzyżackiego. Prawdopodobnie rzeźba nie trafiła do katedry św. Janów w wyniku sprzedaży.
Piękna Madonna w źródłach po raz pierwszy została wspomniana w 1650 roku, . Pod koniec XVII wieku rzeźba została przeniesiona do ołtarza Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, a w XIX wieku na ołtarz św. Franciszka Ksawerego w nawie południowej.
W 1921 roku Jan Rutkowski poddał rzeźbę zabiegom konserwatorskim usuwając kolejne przemalowania, pozostawiając jednak ślady średniowiecznej polichromii. W 1939 roku rzeźbę zdjęto w celu przeprowadzenia kolejnej konserwacji. W 1941 roku niemieccy konserwatorzy ponownie odnowili rzeźbę, uzupełniając ubytki. W 1944 roku zdjęto posąg z konsoli i zdeponowano do składnicy konserwatorskiej w Grębocinie. W obawie przed zbliżającą się Armią Czerwoną figura została stamtąd wywieziona do Niemiec, gdzie ślad po niej zaginął. W 1957 roku toruński rzeźbiarz Witold Marciniak wykonał rekonstrukcję zaginionego dzieła, umieszczoną następnie in situ na oryginalnej konsoli z Mojżeszem.
Wygląd thumb|242px|Popiersie Mojżesza – konsola stanowiąca podstawę figury Pięknej Madonny Toruńskiej Piękna Madonna z Torunia jest figurą o wysokości 115 cm. Wykonana jest z lekko żółtawego wapienia, . Maryja została ukazana w młodym wieku, jej twarz ukazuje spokój, . Głowę ma nakrytą maforium, zaś na nim spoczywa korona. . Kędzierzawe włosy Dzieciątka .
Rzeźba Marii z Dzieciątkiem stała na ozdobnej konsoli, którą tworzy opracowana niemal pełnoplastycznie figura trzymającego tablice Dziesięciorga Przykazań Mojżesza wyłaniającego się z płomieni krzewu gorejącego. . Prorok został tu ukazany jako osoba w sędziwym wieku, . Na rzeźbie widać uszkodzony nos i liczne ubytki, przede wszystkim palców dłoni, brakuje również drugiej tablicy z tekstem Dekalogu.
Analiza thumb|242px|Rekonstrukcja Pięknej Madonny i oryginalna konsola z Mojżeszem Toruńska Piękna Madonna jest uznawana za kwintesencję stylu około 1400, ale zachowano tu również tradycję gotyckiego realizmu w tym sztuki Parlerów. Dynamiczna, płynna kompozycja, daleko idąca idealizacja urody i subtelna dekoracyjność obfitych draperii szat oraz studyjny kontrapost pozy Marii, miękki modelunek ciała Dzieciątka, poprawne proporcje, znajomość anatomii, przestrzenność poszczególnych elementów bryły i dbałość o detal potwierdzają tę stylową syntezę.
Nieznany z imienia autor figury był przez historyków sztuki nazywany Mistrzem Pięknych Madonn lub Mistrzem Pięknej Madonny Toruńskiej. Jego nieznana kariera, a także oeuvre, pochodzenie i oddziaływanie są przedmiotami wieloletnich dyskusji naukowych, aczkolwiek w wyniku nowszych badań Mistrzowi przypisuje się m.in. Modlącego się Chrystusa z kościoła Świętego Jana Chrzciciela w Malborku .
. Liczne podobieństwa do figury z Torunia widoczne są m.in. w posągach Marii z Dzieciątkiem w Bonn, .
. Ze względu na owoc jabłoni przekazywany Chrystusowi Maria staje się Nowa Ewą, a Jezus Nowym Adamem. Gest ten oznacza przebaczanie i odpuszczenie grzechów ludzkości i jej Praojca i Pramatki, którzy pierwsi wbrew woli Bożej sięgnęli i skosztowali owoc z Drzewa Poznania. .
Zobacz też Piękna Madonna z Wrocławia Piękna Madonna Gdańska Madonna z Krużlowej Madonna Wieluńska Grabież polskich dóbr kultury w czasie II wojny światowej
Przypisy
Bibliografia
Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 2004. Anna Błażejewska, Katarzyna Kluczwajd, Dzieje sztuki Torunia, Toruń 2008. Carl Heinz Clasen, Der Meister der Schönen Madonnen. Herkunft, Entfaltung und Umkreis, Berlin-New York 1974. Tadeusz Dobrowolski, Sztuka polska, Kraków 1974. Lech Kalinowski, Sztuka około 1400. [w:] Sztuka około 1400. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 1995, Warszawa 1996. Monika Jakubek-Raczkowska, Rzeźba gdańska przełomu XIV i XV wieku, Warszawa 2006. Monika Jakubek-Raczkowska, Plastyka średniowieczna od XIII do XVI wieku, Katalog wystawy stałej, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk 2007. Janusz Kębłowski, Polska sztuka gotycka, Warszawa 1983. Janina Kruszelnicka, Dawny ołtarz Pięknej Madonny Toruńskiej, „Teka Komisji Historii Sztuki”, IV, Toruń 1968, s. 5-85. Zygmunt Kruszelnicki, Piękne Madonny – problem otwarty, „Teka Komisji Historii Sztuki”, VIII, Toruń 1992, s. 31–105. Anton Legner (hrsg.), Die Parler und der Schöne Stil 1350-1400. Europäische Kunst unter den Luxemburgern, Köln 1978. Wojciech Marcinkowski, Co to jest Piękna Madonna?, [w:] Piotr Kapustka (red.), Prawda i twórczość, Wrocław 1998, s. 39-53. Wojciech Marcinkowski, Sztuka około roku 1400 – spór o pojęcia, [w:] Jerzy Gadomski (red.), Magistro et amico amici discipulique. Lechowi Kalinowskiemu w osiemdziesięciolecie urodzin, Kraków 2002, s. 51-62. Andrzej M. Olszewski, Niektóre zagadnienia stylu międzynarodowego w Polsce, [w:] Piotr Skubiszewski (red.) Sztuka i ideologia XV wieku. Materiały Sympozjum Komitetu Nauk o Sztuce PAN, Warszawa, 1–4 grudnia 1976, Warszawa 1976.
Linki zewnętrzne Informacje o zaginionej Pięknej Madonnie na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego Artykuł o Pięknej Madonnie z Torunia na stronie Piotra Grążawskiego
(wersja flash, informacje o Pięknej Madonnie Toruńskiej i konsoli z Mojżeszem na dwunastej podstronie w menu głównym)
Toruńskie dary dla Jana Pawła II
Kategoria:Sztuka średniowiecza Kategoria:Rzeźba gotyku Kategoria:Sztuka chrześcijańska Kategoria:Rzeźby o tematyce religijnej Kategoria:Sztuka w Toruniu Kategoria:Rzeźby zniszczone lub zaginione Kategoria:Straty kultury polskiej Kategoria:Ikonografia Matki Bożej