mały|Uczestnicy sesji Europejskiego Parlamentu Młodzieży w Leinster House (Dublin, Irlandia, 2024) – przykład edukacji obywatelskiej przez symulację pracy instytucji demokratycznychEdukacja obywatelska – proces kształcenia, wychowania i uczenia się, którego celem jest kształcenie obywatelskości: przygotowanie jednostek do świadomego, odpowiedzialnego i aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym, publicznym i politycznym. Edukacja taka jest przygotowaniem do bycia świadomym obywatelem działającym na rzecz społeczeństwa demokratycznego, społeczeństwa obywatelskiegoJanusz Korzeniowski, Małgorzata Machałek, Edukacja obywatelska w szkole. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021, s. 11–12.Społeczeństwo obywatelskie [w:] Roman Smolski, Marek Smolski, Elżbieta Helena Stadtmüller, Słownik encyklopedyczny. Edukacja obywatelska, Wydawnictwo Europa, Wrocław 2001, s. 381.. Obejmuje rozwijanie wiedzy o społeczeństwie, demokracji, państwie prawa, prawach człowieka, obywatelstwie i instytucjach publicznych, a także kształtowanie umiejętności współpracy, krytycznej analizy informacji, prowadzenia debaty, udziału w decyzjach zbiorowych oraz postaw odpowiedzialności za dobro wspólne. W Polsce pojęcie edukacji obywatelskiej występuje także m.in. pod nazwą wychowanie obywatelskie
Edukacja obywatelska jest realizowana w edukacji formalnej, pozaformalnej i nieformalnej. W szkole może występować jako odrębny przedmiot, element innych przedmiotów, część programu wychowawczego lub praktyka związana z kulturą szkoły, samorządem uczniowskim, projektami społecznymi i współpracą ze środowiskiem lokalnym. W ujęciu szerszym obejmuje również działania organizacji społecznych, instytucji kultury, samorządów lokalnych, środków masowego przekazu (mediów) i ruchów obywatelskichDorota Gierszewski, Edukacja obywatelska w przestrzeni lokalnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2017, s. 78.. mały|Uczestnik spotkania obywatelskiego zadaje pytanie podczas sesji plenarnej (inicjatywa America in One Room, Grapevine, Texas, USA, 2019) Charakterystyka W dokumentach Rady Europy edukację obywatelską wiąże się z przygotowaniem ludzi do korzystania z praw i obowiązków demokratycznych, obrony praw człowieka, poszanowania różnorodności oraz aktywnego udziału w życiu demokratycznym. Podobnie w ujęciu UNESCO edukacja obywatelska, zwłaszcza edukacja na rzecz obywatelstwa globalnego, ma rozwijać zdolność rozumienia zależności lokalnych, krajowych i globalnych, odpowiedzialności społecznej oraz działania w warunkach różnorodności kulturowej.
Do podstawowych obszarów edukacji obywatelskiej zalicza się: wiedzę o konstytucji, systemie politycznym, administracji publicznej, samorządzie terytorialnym i prawie; znajomość praw człowieka, praw obywatelskich i mechanizmów ich ochrony; rozwijanie umiejętności krytycznego myślenia, analizy informacji i rozpoznawania manipulacji; przygotowanie do udziału w wyborach, konsultacjach społecznych, debatach, organizacjach społecznych i inicjatywach obywatelskich; kształtowanie postaw odpowiedzialności, solidarności, poszanowania godności człowieka i troski o dobro wspólne; rozwijanie kompetencji medialnych, cyfrowych i komunikacyjnych; wzmacnianie gotowości do pokojowego rozwiązywania konfliktów i współpracy w zróżnicowanych społecznościach.
Współczesne koncepcje edukacji obywatelskiej podkreślają znaczenie aktywnego uczenia się, doświadczenia uczestnictwa, pracy projektowej, dialogu, debaty oraz demokratycznej kultury szkoły. Z tego względu za istotne uważa się nie tylko treść programu nauczania, lecz także sposób organizacji życia szkolnego i relacje między uczniami, nauczycielami oraz społecznością lokalną.
Cele i kompetencje Cele edukacji obywatelskiej obejmują rozwijanie wiedzy, umiejętności, postaw i wartości potrzebnych do życia w społeczeństwie demokratycznym. W dokumentach europejskich kompetencje obywatelskie zostały zaliczone do kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie.
Do najczęściej wymienianych celów edukacji obywatelskiej należą: rozumienie zasad demokracji, państwa prawa, konstytucjonalizmu i praw człowieka; przygotowanie do świadomego udziału w życiu publicznym, w tym w wyborach i innych formach partycypacji; rozwijanie odpowiedzialności za wspólnotę lokalną, narodową, europejską i globalną; wzmacnianie kultury dialogu, argumentacji i pokojowego rozwiązywania sporów; przeciwdziałanie wykluczeniu społecznemu, dyskryminacji i obojętności obywatelskiej; kształtowanie umiejętności rozpoznawania problemów społecznych i planowania działań na rzecz ich rozwiązania; rozwijanie krytycznej refleksji nad mediami, informacją i komunikacją publiczną.
Edukacja obywatelska bywa łączona z edukacją prawną, edukacją medialną, edukacją historyczną, edukacją międzykulturową, edukacją globalną i edukacją na rzecz zrównoważonego rozwoju. Wspólnym elementem tych obszarów jest przygotowanie do odpowiedzialnego działania w złożonych społeczeństwach demokratycznych.
Formy i metody mały|Uczestnicy moderowanej dyskusji o sprawach publicznych (inicjatywa America in One Room, Grapevine, Texas, USA, 2019)
Edukacja obywatelska może przyjmować formy przedmiotowe, międzyprzedmiotowe i pozaszkolne. W systemie szkolnym realizuje się ją przez lekcje, projekty uczniowskie, debaty, symulacje wyborów i rozpraw sądowych, działalność samorządu uczniowskiego, wolontariat, współpracę ze społecznością lokalną oraz działania związane z prawami człowieka i edukacją medialną.
Ważną rolę przypisuje się metodom aktywizującym, takim jak: debata oksfordzka i dyskusja moderowana; metoda projektu; analiza przypadków; symulacje procesów decyzyjnych; budżet uczniowski lub konsultacje szkolne; działania społeczne i wolontariackie; analiza przekazów medialnych; spotkania z przedstawicielami instytucji publicznych i organizacji społecznych.
Edukacja obywatelska a edukacja dla demokracji Pojęcia edukacji obywatelskiej, edukacji dla demokracji i edukacji o prawach człowieka są blisko powiązane, lecz nie zawsze tożsame. Edukacja obywatelska koncentruje się zwykle na przygotowaniu do roli obywatela, znajomości instytucji publicznych, praw i obowiązków oraz uczestnictwie w życiu społecznym i politycznym. Edukacja dla demokracji akcentuje natomiast szerszą kulturę demokratyczną: dialog, pluralizm, rządy prawa, współpracę, odpowiedzialność i zdolność rozwiązywania konfliktów bez przemocy.
Rada Europy ujmuje edukację obywatelską i edukację o prawach człowieka jako wzajemnie powiązane obszary. Edukacja obywatelska skupia się przede wszystkim na demokratycznych prawach i obowiązkach oraz aktywnym uczestnictwie w społeczeństwie demokratycznym, natomiast edukacja o prawach człowieka kładzie nacisk na godność człowieka, wolności podstawowe, równość i mechanizmy ochrony praw.
Edukacja obywatelska w Polsce W Polsce treści związane z edukacją obywatelską były obecne w szkolnictwie już w okresie II Rzeczypospolitej, choć ich zakres i ideowe uzasadnienie zmieniały się wraz z przemianami politycznymi państwa. W okresie międzywojennym istotne miejsce zajmowało wychowanie państwowe i obywatelskie, powiązane z kształtowaniem postaw wobec odrodzonego państwaWiesław Jamrożek, Edukacja i myśl pedagogiczna w Drugiej Rzeczypospolitej. W stuletnią rocznicę odzyskania niepodległości, Nauki o wychowaniu. Studia interdyscyplinarne nr 2020/2(11), s. 102..
Po 1945 roku edukacja obywatelska w Polsce była podporządkowana realiom państwa socjalistycznego i oficjalnej ideologii politycznej realnego socjalizmuJanusz Korzeniowski, Małgorzata Machałek, Edukacja obywatelska w szkole. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021, s. 20–21.. Przedmiot szkolny realizowany w najstarszej klasie 8 szkoły podstawowej nosił nazwę Wychowanie obywatelskie. Po przemianach ustrojowych 1989 roku nastąpiła przebudowa treści obywatelskich w kierunku demokracji parlamentarnej, społeczeństwa obywatelskiego, pluralizmu politycznego, praw człowieka i gospodarki rynkowejJanusz Korzeniowski, Małgorzata Machałek, Edukacja obywatelska w szkole. Teoria i praktyka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2021, s. 21–23..
W systemie szkolnym po 1989 roku głównym nośnikiem treści obywatelskich był przedmiot wiedza o społeczeństwie, realizowany na różnych etapach kształcenia. Obejmował zagadnienia z zakresu życia społecznego, polityki, prawa, samorządu terytorialnego, praw człowieka, integracji europejskiej i uczestnictwa obywatelskiego. Od roku szkolnego 2025/2026 edukacja obywatelska została wprowadzona w Polsce jako obowiązkowy przedmiot w szkołach ponadpodstawowych. Zgodnie z komunikatami Ministerstwa Edukacji Narodowej przedmiot ma przygotowywać uczniów do świadomego i odpowiedzialnego zaangażowania obywatelskiego w społeczeństwie demokratycznym. Nowe ramowe plany nauczania przewidziały jego realizację w liceum ogólnokształcącym, technikum i branżowej szkole I stopnia. Podstawa programowa przedmiotu akcentuje praktyczny wymiar edukacji obywatelskiej, m.in. działania projektowe, rozumienie życia publicznego, zainteresowanie sprawami publicznymi oraz rozwijanie postawy zaangażowania obywatelskiego.
Od roku szkolnego 2025/2026 w szkołach ponadpodstawowych wprowadzono obowiązkowy przedmiot Edukacja obywatelska. Zastąpił on przedmiot historia i teraźniejszość.
Zobacz też Edukacja demokratyczna Edukacja medialna Partycypacja obywatelska Samorząd uczniowski
Przypisy
Linki zewnętrzne Karta Edukacji Obywatelskiej i Edukacji o Prawach Człowieka Rady Europy – polskie wydanie Ośrodka Rozwoju Edukacji. Podstawy programowe do przedmiotów: edukacja obywatelska i edukacja zdrowotna podpisane przez Minister Edukacji – Ministerstwo Edukacji Narodowej. Edukacja obywatelska w szkołach ponadpodstawowych – Ośrodek Rozwoju Edukacji. Międzynarodowe Badanie Kompetencji Obywatelskich ICCS – Instytut Badań Edukacyjnych.
Kategoria:Edukacja Kategoria:Pedagogika Kategoria:Dydaktyka Kategoria:Demokracja Kategoria:Społeczeństwo obywatelskie Kategoria:Socjalizacja