Mstów – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, siedziba gminy Mstów. Położona nad Wartą, przy drodze wojewódzkiej nr 786. W latach 1279–1870 miejscowość miała status miasta.

Geografia Mstów znajduje się około 12 km na wschód od Częstochowy, nad Wartą, w rejonie jej przełomu. Pod względem fizycznogeograficznym położony jest na pograniczu dwóch mezoregionów: tereny po południowej stronie Warty (z przełomowym odcinkiem rzeki włącznie) należą do Wyżyny Częstochowskiej, po stronie północnej do Wyżyny Wieluńskiej. Miejscowość leży zatem na północnym krańcu Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej.

W Mstowie znajduje się zbudowana z wapieni Skała Miłości będąca jego charakterystycznym, widocznym z daleka obiektem. W Mstowie i jego najbliższych okolicach znajduje się kilka wzniesień, m.in. Góra Szwajcera (267 m), Góra Wał (293 m), Chrapoń (308 m), Dobra Góra (279 m), Ściegna (281 m). Przełomowa dolina Warty jest uznawana za atrakcyjną krajobrazowo. Tereny nad rzeką, położone wokół Skały Miłości i zbiornika wodnego Tasarki są zagospodarowane w celach rekreacyjnych.

Mstów znajduje się w granicach Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd. Przez miejscowość przebiegają szlaki turystyczne: Szlak Jury Wieluńskiej, Szlak Warowni Jurajskich (szlak ten ma tutaj swój początek) i rowerowy Jurajski Szlak Zygmunta Krasińskiego.

Historia thumb|Mstów w granicach Korony Królestwa Polskiego na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku. mały|Klasztor Kanoników Regularnych Laterańskich, formalnie w Wancerzowie mały|Urząd gminy Pierwsza historyczna pisana wzmianka o Mstowie pochodzi z 1193 roku. Miejscowość została wówczas wymieniona (w formie Mstou) w bulli papieża Celestyna III jako własność kanoników regularnych laterańskich na Piasku we Wrocławiu. Istnieją jednak przesłanki, że miejscowość istniała już wcześniej – Jan Długosz zamieścił wzmiankę o Mstowie opisując życie Piotra Włostowica, zmarłego przed tą datą.

Prawdopodobnie na początku XIII wieku założono w Mstowie klasztor. W 1212 w miejscowości odbył się synod z udziałem Henryka Kietlicza, arcybiskupa gnieźnieńskiego, oraz biskupów krakowskiego, wrocławskiego, lubuskiego i poznańskiegoWojciech Baran-Kozłowski, Arcybiskup gnieźnieński Henryk Kietlicz, Poznań 2005, s. 175.. W 1220 roku w łacińskim dokumencie biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża wydanym w KrakowieStefan Krakowski, Alfred Czarnota: Dzieje Częstochowy od zarania do czasów współczesnych. Katowice: Śląsk, 1964, s. 28–31. miejscowość wymieniona jest w formie Mstovia oraz MsthowFranciszek Kulczycki, „Monumenta mediiaevi historica res gestas Poloniae illustrantia”, Tomus IX, Cracoviae, 1886, s. 27..

W połowie XIII wieku miejscowość miała już wczesnomiejski charakter, funkcjonowały tu już targ, komora celna, karczmy, młyn i folusz. Rozwojowi miejscowości sprzyjało położenie na szlaku handlowym z Krakowa do Wielkopolski. 10 czerwca 1279 roku, lub w roku 1278, Bolesław Wstydliwy zezwolił na utworzenie w Mstowie miasta na prawie średzkim. Lokacja Mstowa nastąpiła na gruntach dawnej osady, którą jedynie uregulowano przestrzennieRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 52–53.. Do XIV wieku Mstów był stolicą opola, potem stolica została przeniesiona do Olsztyna. Miasto zachowało obowiązek udzielania stacjiTadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII — Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58..

Do XVI wieku Mstów był największym miastem w regionie, przewyższającym znaczeniem Częstochowę. Miejscowość kilkukrotnie odwiedzali władcy Polski: Władysław Łokietek, Kazimierz Wielki, Władysław Jagiełło, Kazimierz Jagiellończyk, Władysław IV Waza, Jan Kazimierz, Zygmunt August.

W 1569 w wyniku unii lubelskiej miejscowość znalazła się w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W końcu XVI wieku miasto znajdowało się w powiecie lelowskim województwa krakowskiego, było własnością klasztoru kanoników regularnychWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 104.. Od około XVI wieku znaczenie miasta zaczęło słabnąć. Przyczyniło się do tego m.in. przesunięcie szlaku handlowego tak, aby przebiegał przez Częstochowę. Miasto zostało w dużym stopniu zniszczone w 1655 roku, w trakcie potopu szwedzkiego. Wymordowano wówczas prawie połowę ludności i spalono zabudowania.

Podczas powstania styczniowego mieszkańcy Mstowa brali udział w walkach przeciwko Rosjanom, służąc między innymi w oddziale kapitana Zygmunta Chmieleńskiego. W 1870 roku, w ramach represji po powstaniu, władze carskie skasowały prawa miejskie i włączyły miejscowość do gminy Wancerzów.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w grudniu 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 650 Żydów. W sierpniu 1942 zostali wywiezieni do getta w Radomsku, a stamtąd do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani.

Od 1952 roku Mstów jest siedzibą gminy. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Mstów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa częstochowskiego.

Zabytki mały|Jedna ze stodół Klasztor kanoników regularnych (formalnie położony w sąsiednim Wancerzowie), Układ urbanistyczny z XIII wieku, wraz z rynkiem, Cmentarz z kaplicą św. Wojciecha z XVII wieku, Tzw. dzielnica stodół z końca XIX wieku, Kapliczki, m.in. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Nepomucena, Budynki mieszkalne wykonane z kamienia wapiennego. Cmentarz żydowski w Mstowie.

Transport Przez miejscowość przebiega droga wojewódzka nr 786. Połączenie z Częstochową zapewnia linia autobusowa nr 30, która obsługiwana jest przez Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowiehttps://web.archive.org/web/20200925001609/http://mzd.czest.pl/publiczny-transport-zbiorowy/aktualnosci-ptz/4482-od-1-wrzesnia-2020-r-przedluzenie-linii-nr-30-w-gminie-mstow-linie-26-i-30 (dostęp: 17.09.2020r.)..

Funkcjonują także 3 linie Komunikacji Gminnej, obsługiwanej przez PKS Częstochowa: M1: Kobyłczyce - Brzyszów - Srocko - Mstów, M2: (Pniaki Mokrzeskie - Kuśmierki) - Krasice - Mokrzesz - Mstów, M3: Kuchary - Mstów.

Sport mały|Kadra LKS „Warta” Mstów na sezon 2010/2011 We Mstowie od 1947 roku działa piłkarski Ludowy Klub Sportowy Warta.

Zobacz też Cmentarz żydowski w Mstowie Mstów (województwo małopolskie) Mstowo

Przypisy

Linki zewnętrzne Tadeusz Piersiak, Rewelacje odkryte pod kościołem, Gazeta Częstochowa, 20.07.2010

Kategoria:Dawne miasta w województwie śląskim Kategoria:Miasta polskie lokowane na prawie średzkim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIII wieku Kategoria:Miejscowości odznaczone Krzyżem Partyzanckim Kategoria:Prywatne miasta duchowne I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie) Kategoria:Wsie i miasta byłego powiatu lelowskiego