Góra Kalwaria – miasto w Polsce w województwie mazowieckim, w powiecie piaseczyńskim, w gminie Góra Kalwaria, położone nad rzeką Wisłą, od centrum Warszawy.

Góra Kalwaria uzyskała lokację miejską w 1670 roku, zdegradowana w 1883 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 32-33..

Historia Wieś rycerska Góra istniała już w XIII w. Wieś szlachecka Góra położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie czerskim ziemi czerskiej województwa mazowieckiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze, Warszawa 1895, s. 213, Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapa, plany, Warszawa 1973, k. 4..

Większe znaczenie zaczęła odgrywać od 1666, z chwilą, gdy stała się własnością biskupa poznańskiego Stefana Wierzbowskiego. Zniszczenie wsi w czasie potopu szwedzkiego umożliwiło zrealizowanie planowanego założenia urbanistycznego – systemu dróg kalwaryjskich, przystosowanych do odprawiania nabożeństw pasyjnych. W 1670 wydany został przywilej miejski (prawo magdeburskie) oraz nadana nazwa Nowa Jerozolima. Zostały osadzone zakony dominikanów, dominikanek, franciszkanów obserwantów, bernardynów, pijarów i marianów (1677), a samo miasto w całości przeznaczone dla katolików (zabroniono osiedlać się w nim Żydom). Po śmierci Wierzbowskiego nastąpił stopniowy upadek. Pod koniec i na początku większość kościołów i kaplic została rozebrana, a na początku uchylono zakaz osiedlania się Żydów, którzy w krótkim czasie stali się największą grupą wyznaniową w mieście. Góra Kalwaria wyrosła wtedy na jedno z ważniejszych w Polsce centrów chasydyzmu prowadzone przez osiadłych tu cadyków Alterów (od 1859). thumb|600px|center|Dawne kramy (jatki) w Górze Kalwarii W latach 1867–1879 siedziba powiatu, 1883–1919 pozbawiona praw miejskich.

Do II wojny światowej w Górze Kalwarii istniała Główna Szkoła Straży Granicznej oraz stacjonował 1 pułk artylerii najcięższej (pan).

W 1940 Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej. Przebywało w nim ok. 3500 osób. Getto zostało zlikwidowane w lutym 1941. Większość jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego, a część rozstrzelano.

Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 103 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Górze Kalwarii.

Demografia Rok Liczba mieszkańców 1858 2 101 1869 2 388 1995 10 884 1997 11 022 2000 11 010 2002 10 960 2004 11 060 2006 11 225 2011 11 620 2012 11 651 2017 11 942

Piramida wieku mieszkańców Góry Kalwarii w 2019 roku.

Polityka Burmistrzowie: Jan Drobiecki (1989–1992) Józef Latała (1992–1998) Ryszard Janusz Baj (1998–2002) Barbara Samborska (2002–2010) Dariusz Zieliński (2010–2018) Arkadiusz Strzyżewski (od 2018)

Transport mały|Port rzeczny w Górze Kalwarii

W Górze Kalwarii krzyżują się dwie drogi krajowe, droga krajowa nr z drogą krajową nr . Od grudnia 2019 roku istnieje możliwość ominięcia centrum miasta dzięki obwodnicy drogowej.

Przez miasto przebiega także linia kolejowa nr 12 łącząca Skierniewice z Łukowem.

Około na południowy wschód od miasta znajduje się lądowisko Sobienie Szlacheckie. Między mostem drogowym a mostem kolejowym znajduje się port rzeczny, wyposażony w pochylnię, która w 2021 została przebudowana z inicjatywy lokalnej społeczności.

Architektura Zabytki mały|Widok na historyczny rynek mały|Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego mały|Dawny pałac Biskupi - obecnie Gminna Biblioteka Publiczna oraz Centrum Informacji Kulturalnej i Turystycznej mały|Remiza strażacka w stylu klasycystycznym mały|Nowe osiedle mieszkaniowe na ul. Armii Krajowej

układ urbanistyczny zrealizowany po 1670, oparty w planie o formę krzyża łacińskiego, wytyczony na podstawie średniowiecznych planów Jerozolimy, z możliwym udziałem Tylmana z Gameren i charakteryzujący się wykorzystaniem naturalnego ukształtowania terenu; został częściowo zatarty na skutek rozbudowy miasta na początku pobernardyński kościół Niepokalanego Poczęcia NMP (obecnie parafialny)Pierwotny drewniany kościół parafialny w tym miejscu stał już w , kolejny został wybudowany z fundacji biskupa Wierzbowskiego w latach 60. i przekazany bernardynom. Obecny, trzeci z kolei został zbudowany w latach 1765–1770 z fundacji marszałka Franciszka Bielińskiego według projektu Jakuba Fontany (jest to jedyne udokumentowane dzieło kościelne tego architekta). kaplica kalwaryjska: tzw. „Ratusz Piłata”, obecnie kościół filialny pw. Podwyższenia Krzyża św., barokowy z drugiej połowy XVII w. kaplica kalwaryjska Zwiastowania dawny kościół marianów, tzw. „Wieczernik” z 1674 dawne kolegium zakonu Pijarów z 1675, przebudowane w klasycystyczne budynki z pierwszej połowy : ratusz (Witkowski, Marconi) jatki synagoga w Górze Kalwarii – ul. Pijarska 10/12 synagoga w Górze Kalwarii – ul. Pijarska 5 kirkut dwór cadyka Altera – ul. Pijarska 10/12.

Kultura W 2010 po dwustu latach, reaktywowano tradycję misteryjną, która jest ściśle związana z historią Góry Kalwarii – nazywanej często Kalwarią MazowszaKalwaria Mazowsza. Patrz: Misterium męki Pańskiej w Górze Kalwarii. W Górze Kalwarii działa również grupa teatralna „Młodzieżowa Inicjatywa Teatralna” oraz Ogólne Stowarzyszenie „Społeczna Inicjatywa Młodych”.

Oświata i nauka Szkoła Podstawowa nr 1 Szkoła Podstawowa nr 2 im. Księcia Janusza Liceum Ogólnokształcące im. Ks. Zygmunta Sajny Zespół Szkół Zawodowych im. marszałka Franciszka Bielińskiego h. Junosza Zespół Szkół Nr 1 im. ppor. Emilii Gierczak

Religia mały|Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP proj. J. Fontana mały|Mogiła żołnierzy poległych w czasie II wojny światowej na cmentarzu parafialnym Kościół rzymskokatolicki: parafia Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny Kościół Starokatolicki Mariawitów wierni należą do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. Kościół Chrześcijan Baptystów w RP: zbór „Kalwaria” Świadkowie Jehowy: zbór Góra Kalwaria (Sala Królestwa ul. Rybie 6)

Sport Korona Góra Kalwaria

Wojsko Formacje wojskowe i paramilitarne stacjonujące na terenie Góry Kalwarii. 5 Bateria Artylerii Pieszej Lejbgwardii Cesarskiej (korpus rezerwowy Gwardii Przybocznej Cara Rosji) – 1819–1830 3 Pułk Ułanów Królestwa Kongresowego – 1831 2 Batalion Saperów Armii Imperium Rosyjskiego podlegający 1. Brygadzie Saperów – po upadku powstania listopadowego 1 Batalion Saperów Armia Imperium Rosyjskiego – lata 50. XIX wieku 1 pułk artylerii Legionów Polskich (dowództwo pułku) – listopad 1916 – 17 września 1917 Ośrodek Szkolenia Koni dla wojska – 1922–1924 Centralna Szkoła Straży Celnej – 1925–1928 Centralna Szkoła Straży Granicznej – 1928–1933 (przeniesiona do Rawy Ruskiej) 1 Pułk Artylerii Najcięższej (motorowy) – 1934–1939 Pułk Ochrony Rządu – 1945–1947 Pułk Zmotoryzowany – 1945–1947 (powstał z 1 i 2 Pułków Zmotoryzowanych Korpusu Bezpieczeństwa WewnętrznegoAkta Wojskowych Organów Bezpieczeństwa Państwa użyczone przez Centralne Archiwum Wojskowe (1). „Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej”, s. 4 pozycja 72. bip.ipn.gov.pl. 1 Mazowiecka Brygada Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego – 1947–1965 1 Mazowiecka Brygada Wojsk Obrony Wewnętrznej – 1966–1977 1 Mazowiecka Brygada Warszawskiego Okręgu Wojskowego – 1977–1989 1 Mazowiecki Pułk Ochrony Warszawskiego Okręgu Wojskowego 1989–1992 1 Mazowiecki Pułk Ochrony Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych (JW 4829) – 1992–2001

Inne W mieście działa ośrodek opiekuńczy pod nazwą Dom Opieki Społecznej w Górze Kalwarii im. Waleriana Łukasińskiego, przeznaczony dla osób przewlekle chorych i to zarówno somatycznie jak i psychicznie.

Miasta partnerskie

Ludzie związani z Górą Kalwarią

Zobacz też mały|T-34-85 przed siedzibą Związku Żołnierzy Wojska Polskiego (mieści się tu mały park militarny) mały|Cmentarz żydowski Nowa Jerozolima (kalwaria) Wyspa Rembezy Czarna-Cedron – rzeka Góra Kalwaria Wąskotorowa Cmentarz żydowski w Górze Kalwarii Ger (dynastia chasydzka) Stara Synagoga w Górze Kalwarii (nieistniejąca)

Przypisy

Linki zewnętrzne

– lokalny serwis internetowy. Historia GK i okolicznych miejscowości. Historia Żydów w Górze Kalwarii na portalu Wirtualny Sztetl

Kategoria:Miasta biskupów poznańskich Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVII wieku Kategoria:Miasta w województwie mazowieckim Kategoria:Prywatne miasta duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie) Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)