ELAS ( – Decyzja założycielska, z przyjęciem nazwy Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός czyli ΕΛΑΣ (ELAS), zapadła na zebraniu Komitetu Centralnego EAM, w dniu 10 lutego 1942. Źródło: Monografia „Ruch Oporu” M. Glezosa, t. 1 – autor opisuje szczegółowo to wydarzenie na str. 724 oraz powtarza okoliczności założycielskie (nazwę organizacji i nazwiska osób uczestniczących w podjęciu decyzji) w t. 2, s. 1060 – nr 152. Autor przywołuje też 3 inne opracowania historyczne. – Ellinikos Laikos Apeleftherotikos Stratos, Grecka Ludowa Armia Wyzwoleńcza) – masowa formacja partyzancka, związana z Narodowym Frontem Wyzwoleńczym (EAM), czyli lewicową, antyfaszystowską i republikańską siłą polityczną, powołaną w 1941 przez Komunistyczną Partię Grecji (KKE) i trzy inne małe partie. Była to najsilniejsza i najbardziej aktywna formacja greckiego ruchu oporu, jedyna zdolna do samodzielnego działania niezależnie od pomocy aliantów.
Do 1944 w szeregach ELAS znalazło się od 60 tys. do 119 tys. stałych partyzantów zgrupowanych w oddziałach oraz rezerwistów, pozostających na stałe w domach i opuszczających je jedynie na akcje swego zgrupowania. Prócz sił lądowych, ELAS dysponował własną marynarką wojenną ELAN. Oddziały te kontrolowały znaczną, a w 1944 r. największą część terytorium Grecji. Na terenach wyzwolonych zorganizowano samorządne i uporządkowane życie społeczno-gospodarcze, przez grecką lewicę określane jako system ludowej demokracjiPojęcie to nie powinno być utożsamiane z systemem demokracji ludowej, znanym m.in. z PRL. Ponieważ w teorii i praktyce politycznej EAM-ELAS dopuszczano polityczny pluralizm posłów, a w programach EAM brak jest odniesień do społecznej własności środków produkcji. Odniesienia takie zawierał jedynie własny program polityczny KKE, czyli jednej z partii, wchodzących w skład EAM. Por. , zagadnienie pluralizmu politycznego opisano na str. 467 = „το Εθνηκό Συμβούλιο – Rada Narodowa”..
ELAS rozwiązano w lutym 1945 na mocy porozumienia z Warkizy. Wbrew jego decyzjom, kombatantom ELAS nie umożliwiono wstąpienia do greckich sił zbrojnych i uniemożliwiono im także pokojowe życie, poddając prześladowaniom. Sytuacja ta doprowadziła do wybuchu wojny domowej w Grecji.
Nazewnictwo W polskojęzycznej literaturze przedmiotu nie uzgodniono tłumaczenia nazwy własnej tej organizacji. Np. PWN raz stosuje formę Grecka Ludowa Armia Wyzwoleńcza, innym razem, w tym samym wydaniu encyklopedii, jest to dla PWN Grecka Armia Narodowowyzwoleńcza. Często spotykane jest błędne rozwijanie skrótu ELAS ze słowem Ethnikos (narodowy) w miejsce oryginalnego Ellinikos (grecki)Decyzja założycielska, z przyjęciem nazwy Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός, czyli ΕΛΑΣ (ELAS), zapadła na zebraniu Komitetu Centralnego EAM, w dniu 10 lutego 1942. Źródło: Monografia „Ruch Oporu” M. Glezosa, t. 1 – autor opisuje szczegółowo to wydarzenie na str. 724 oraz powtarza okoliczności założycielskie (nazwę organizacji i nazwiska osób uczestniczących w podjęciu decyzji) w t. 2, s. 1060 – nr 152. W okoliczności powołania (a więc i oryginalnej nazwy) ELAS autor przywołuje też 3 inne opracowania historyczne. Toteż nie ma wątpliwości, że oryginalna nazwa organizacji zawiera słowo „Ludowy”, a nie słowo „Narodowy”., np. Narodowa Ludowa Armia Wyzwoleńcza, Ludowa Armia Wyzwolenia Narodowego, także Grecka Armia Wyzwolenia Narodowego. Taki błąd spotyka się też w niektórych wydawnictwach zachodnichSłowo Ethnikos zamiast Ellinikos u Richarda Clogga, Historia Grecji nowożytnej, s. 149..
Monografia „Ruch Oporu” M. Glezosa, t. 1 – autor opisuje szczegółowo to wydarzenie na str. 724 oraz powtarza okoliczności założycielskie (nazwę organizacji i nazwiska osób uczestniczących w podjęciu decyzji) w t. 2, s. 1060 – nr 152. W okoliczności powołania (a więc i oryginalnej nazwy) ELAS autor przywołuje też 3 inne opracowania historyczne. Toteż nie ma wątpliwości, że oryginalna nazwa organizacji zawiera słowo „Ludowy”, a nie słowo „Narodowy”.
Historia Początki zbrojnego oporu Za początek greckiego antyhitlerowskiego ruchu oporu uważa się spontaniczne akty protestu, które miały miejsce w okupowanej Grecji wiosną 1941. W maju powracający z frontu zakładali już lokalne organizacje niepodległościowe. Głośnym echem odbiło się zerwanie z Akropolu hitlerowskiej flagi w nocy z 30 na 31 maja 1941. Skoordynowany ruch oporu zaczął organizować się z końcem czerwca, gdy pod wpływem agresji III Rzeszy na Związek Radziecki Komitet Centralny Komunistycznej Partii Grecji (KKE) przestał postrzegać wojnę jako imperialistyczną i postanowił stworzyć w swoim kraju partyzantkę, skierowaną przeciw wszystkim okupantom. Zdaniem S.N. Georgiadisa KKE jeszcze przed czerwcem 1941 planowała antyhitlerowskie wystąpienie. Świadczy o tym wzniecanie nastrojów wrogości wobec okupantów, przez biura KKE w Macedonii i Atenach odpowiednio, już od początku okupacji Grecji czyli kwietnia 1941. Komuniści czekali jednak na zgodę Stalina na podjęcie walki. Za takie przyzwolenie uznali wydany 3 lipca list do okupowanych ludów europejskich.
Komuniści od razu poszukiwali politycznych sojuszników dla wspólnego podjęcia walk z okupantem. Okazało się to trudne, gdyż w 1936 KKE została zdelegalizowana, ponadto była organizacją o niewielkim poparciu społecznym, gdyż z chwilą wybuchu wojny grecko-włoskiej około 2 tys. komunistów przebywało w więzieniach. We wrześniu 1941, wspólnie z trzema innymi, niewielkimi partiami, komuniści zorganizowali Narodowy Front Wyzwoleńczy (grecki skrót EAM), który postawił przed sobą zadanie budowy oddziałów ruchu oporu i zapewnienie w już wyzwolonym państwie greckim rzeczywistej demokracji i swobody wyboru ustroju państwa. Rozumiano to jako dokonanie wyboru pomiędzy monarchią a republiką – przedmiot najpoważniejszej debaty narodowej od 1915 roku. Jednym z celów ELAS miało być też „Zapewnienie porządku i bezpieczeństwa do momentu przeprowadzenia wyborów, w których lud wyrazi w sposób nieskrępowany swą wolę”.
Główne przedwojenne organizacje polityczne nie były zainteresowane poparciem EAM, toteż w jego skład weszły, prócz KKE, jedynie 3 niewielkie ugrupowania ludowe i socjalistyczne. W grudniu 1941 powstała pierwsza siła zbrojna EAM, planowana jako około 1000 osób, ochraniających działania polityczne EAM, głównie w okręgu Aten. Oddziały te podjęły walkę w styczniu roku następnego. Jednak jeszcze przed tą datą lokalne biuro KKE wzięło udział, a prawdopodobnie także inspirowało powstanie ludowe w prowincji Wschodnia Macedonia, 28–30 września 1941, krwawo stłumione przez okupacyjne siły bułgarskie, z natychmiastowymi, wyprzedzającymi możliwość buntu pacyfikacjami wobec ludności cywilnej. Łączną liczbę ofiar tłumienia buntu i represji prewencyjnych ocenia się na 6–7 tys. osób.
W październiku 1941 siły niemieckie prowadziły już kampanie antypartyzanckie, gdyż pierwsze funkcjonujące grupy ruchu oporu podejmowały próby wysadzania linii kolejowych. thumb|250px|Most Gorgopotamos. Głośna, grecko-brytyjska akcja dywersyjna, niewykonalna bez pomocy ELAS thumb|250px|Widok obecny.
Powstanie ELAS W lutym 1942 zdecydowano o rozpoczęciu tworzenia masowej partyzantki ELAS. Za początek jej działalności przyjmuje się powstanie oddziału Arisa Weluchiotisa, który 22 maja 1942, w miejscowości DomnistaW miejscowości Domnista, w nomosie Ewrytania, o 25 km od Karpenisi, corocznie, w pierwszą niedzielę czerwca odbywają uroczystości rocznicowe ELAS (informator internetowy gminy). ogłosił początek powstania przeciwko wszystkim okupantom (niemieckim, włoskim i bułgarskim) i powstanie siły zbrojnej o nazwie ELAS.
Początkowo większość partyzantów wywodziła się spośród weteranów wojny grecko-włoskiej, stopniowo jednak w oddziałach coraz bardziej widoczna była młodzież bez doświadczenia wojskowego ani politycznego. Głównym zapleczem partyzantki stała się wieś. Wśród żołnierzy i sympatyków ELAS byli nie tylko ludzie o sympatiach lewicowych, lecz wszyscy pragnący przede wszystkim walczyć z okupantem. Zdaniem M. Tanty jesienią 1942 w oddziałach ELAS było 4–5 tys. żołnierzy. W ciągu kolejnego roku liczba ta wzrosła do 48 tys..
ELAS w latach 1942–1943
Oddziały ELAS podejmowały współpracę ze znacznie słabszymi liczebnie oddziałami rojalistycznego ruchu oporu (Grecki Narodowy Związek Demokratyczny, gr. Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος, Narodowa Republikańska Liga Grecka, EDES) oraz wywiadem brytyjskim. W ten sposób w nocy z 25 na 26 listopada 1942 oddział Arisa Weluchiotisa (150 partyzantów) razem ze zgrupowaniem Napoleona Zerwasa z EDES i grupą komandosów brytyjskich wysadził wiadukt w Gorgopotamos, co było jedną z najsłynniejszych akcji ruchu oporu w Europie. Obydwie formacje organizowały również wspólnie zasadzki i akty sabotażu.
W marcu 1943 propozycję objęcia stanowiska dowódcy ds taktyki wojskowej i nominalnie głównodowodzącego ELAS przyjął doświadczony sztabowiec i teoretyk wojny, były komendant Akademii Wojskowej Stefanos SarafisSzczegółowo okoliczności swojego przystąpienia do ELAS opisał sam Sarafis w pracy poświęconej ELAS Przewaga ELAS jako wiodącej siły antyokupacyjnej w Grecji została uznana przez pozostałe formacje ruchu oporu. W lipcu 1943, w momencie powołania połączonego sztabu generalnego, EAM-ELAS dominowały liczebnie nad reprezentantami innych formacji partyzanckich oraz brytyjskiej misji wojskowej.
Między oddziałami podlegającymi politycznie EAM a formacjami niezwiązanymi z lewicą dochodziło do konfliktów. Przyczyną tego był fakt, że ELAS podjął przymusowe, zbrojne scalanie całości ruchu oporu, dotychczas podzielonego na setki nurtów i jeszcze większą od nich liczbę oddziałów. Drugą przyczyną wybuchu tych sporów było fiasko konferencji w Kairze w sierpniu 1943. W czasie spotkania między partyzantami, przedstawicielami króla i greckiego rządu na uchodźstwie, delegatami brytyjskich władz politycznych i wojskowych partyzanci zażądali, by o powrocie króla po wojnie zadecydowało referendum, zaś niezależnie od jego wyniku reprezentanci EAM-ELAS uzyskali kilka kluczowych stanowisk w przyszłym rządzie (w tym ministerstwa spraw wewnętrznych i sprawiedliwości). Po odrzuceniu obydwu postulatów delegacji partyzantów upewnili się, że Brytyjczycy dążą do restauracji monarchii w Grecji mimo jej niepopularności w społeczeństwie. W październiku 1943 ELAS oskarżył EDES o kolaborację z okupantem i dokonał ataków na jego oddziały. Zdaniem Clogga komuniści greccy dążyli do eliminacji innych ugrupowań partyzanckich, by w momencie wyzwolenia być jedyną znaczącą siłą zbrojną, a następnie móc przejąć władzę polityczną. W konflikcie między dwiema siłami greckiego ruchu oporu Brytyjczycy poparli EDES, wstrzymując dostawy sprzętu dla ELAS. Stratę tę partyzanci zniwelowali jednak po kapitulacji Włoch, zdobywając znaczne ilości uzbrojenia oddziałów włoskich okupujących Grecję; oddziały te masowo poddawały się zgrupowaniom ELAS. ELAS i EDES zawarły rozejm w lutym 1944.