Początki braterstwa (1209–1226) Około 1209 r. św. Franciszek podczas mszy św. w Porcjunkuli usłyszał fragment Ewangelii Mt 10,9. Wywarł on na nim tak wielkie wrażenie, że Franciszek zdecydował się poświęcić całkowicie pracy apostolskiej. Odziany w prostą szatę przepasaną sznurem, oraz sandały, rozpoczął głosić ewangeliczne przesłanie po okolicach AsyżuNiewiadomy Sylwester, Obrazki z życia świętego Franciszka z Asyżu, s.29, Kalwaria Zebrzydowska 1989.
Wkrótce dołączyli do niego towarzysze: zamożny asyski mieszczanin Bernard z Quintavalle, prawnik Piotr z Catani, Idzi z Asyżu. Gdy grupa powiększyła sięTradycja franciszkańska mówi o 12 braciach; Niewiadomy Sylwester, Obrazki z życia świętego Franciszka z Asyżu, s.30, Franciszek zdecydował się udać się do Rzymu i prosić Stolicę Apostolską o zatwierdzenie ich sposobu życia. Doszło do spotkania braci z papieżem Innocentym III. Za datę tego spotkania, potwierdzenia charyzmatu franciszkańskiego i założenia Zakonu przyjmuje się 16 kwietnia 1209 r. Franciszek i bracia przyrzekli papieżowi posłuszeństwo, a on przyjął ich pod opiekę Kościoła Rzymskiego i kazał wyciąć tonsuryIriarte Lazaro, Historia franciszkanizmu, s. 28-29, Kraków 1998Wiele opowieści narosło wokół spotkania Franciszka i papieża. Wedle jednej z nich ubodzy bracia z Asyżu mieli małe szanse na pozytywne rozpatrzenie ich prośby. Sprawę rozstrzygnął sen, który Innocenty III miał poprzedniej nocy: waląca się bazylika św. Jana na Lateranie została podtrzymana przez małego, niepozornego człowieka, ubranego w proste, szare szaty. Następnego dnia papież rozpoznał tego człowieka w osobie św. Franciszka..
Po powrocie do Asyżu bracia, zwani wtedy pokutnikami z Asyżu, zamieszkali w Rivo Torto. Później centralą wspólnoty stał się podasyski kościółek Matki Bożej Anielskiej, zwany Porcjunkulą. Stąd bracia rozchodzili się celem głoszenia Ewangelii, pracy czy zbierania jałmużny, schodząc się na kapituły. Odbywające się początkowo co kwartał, potem co pół roku, a jeszcze później co rok w okolicach Zielonych Świątek kapituły miały charakter wspólnego spotkania, dzielenia się doświadczeniami z wypraw i planowania dalszej działalności. Z powodu dużej ilości braci od 1221 na kapitule generalnej spotykali się już nie wszyscy bracia, ale tylko przedstawiciele prowincji. Z biegiem czasu kapituły przyjęły charakter organizacyjny: ustawodawczy i wyborczy.
Podczas kapituły w 1217 r. spotkało się ok. 3000 braciIriarte Lazaro, Historia franciszkanizmu, s. 36, Kraków 1998. Wtedy też postanowiono podzielić zakon na prowincje. Na czele każdej z nich stał minister prowincjalny, a na czele całego zakonu: minister generalny. Jednakże należy zauważyć, że w tym pierwszym okresie istnienia Zakonu struktury organizacyjne i terminologia nie były jeszcze w pełni określone. Szybki rozwój był spowodowany z jednej strony nowatorskimi ideami Założyciela i radykalizmem braci, a z drugiej: sprzyjającą atmosferą rodzącej się w Kościele powszechnej dążności do odnowy życia religijnego. Wędrujący początkowo, bez stałych siedzib bracia poczęli niebawem osiadać w klasztorach, jednakże bez charakterystycznego dla zakonów mniszych stabilitas loci.
Szybki wzrost ilości braci spowodował konieczność stworzenia reguły. Wprawdzie Franciszek oddał kierownictwo wspólnoty w ręce Piotra z Catani (1220 r.), a po jego śmierci Eliasza z Kortony (1221 r.), zastrzegł sobie prawo kształtowania ustaw zakonu. W 1221 r. światło dzienne ujrzała Reguła zwana Niezatwierdzoną, gdyż nie uzyskała aprobaty Kurii Rzymskiej. W 1223 r. powstała druga Reguła. Papież Honoriusz III zatwierdził ją 29 listopada 1223 r. bullą Solet annuere. Reguła ta obowiązuje do dziś w I ZakonieIriarte Lazaro, Historia franciszkanizmu, s. 41-46, Kraków 1998, por. Prejs Roland, Za Franciszkiem. Historia I Zakonu franciszkańskiego, s. 109-110.
W 1219 r. Zakon – zwany już wówczas: Bracia Mniejsi, albo Zakon Braci Mniejszych – rozpoczął działalność misyjną. Grupy braci udały się do Niemiec, Francji, Maroka oraz Egiptu i Ziemi Świętej. Ta ostatnia wyprawa zaowocowała w nieoczekiwany sposób: sułtan Al-Kamil dał Franciszkowi i jego braciom możliwość swobodnego przebywania w Ziemi Świętej. Przez kolejne wieki, aż do ustanowienia łacińskiego Patriarchatu Jerozolimy w 1847 r. Bracia Mniejsi byli jednymi przedstawicielami Kościoła katolickiego w miejscach związanych z działalnością Jezusa Chrystusa.
Spory o kształt zakonu (1226–ok. 1322) Kontrowersje odnośnie do surowych zapisów reguły odnośnie do ślubu ubóstwa (mówiące m.in. o zakazie przyjmowania pieniędzy) rozpoczęły się już za życia św. Franciszka, a nasiliły się po jego śmierci w 1226 r. Katalizatorem konfliktów była budowa bazyliki św. Franciszka, rozpoczęta po jego kanonizacji w 1228 r. Celem prowadzenia prac bracia otrzymali dyspensę od zakazu zbierania pieniędzy. Kwestią sporną było także to, czy Testament św. Franciszka – zawierający wezwanie do całkowitego ubóstwa - posiada, podobnie jak reguła, moc prawną.
Prawdziwą przyczyną sporów była jednak różna wizja zakonu. Jeszcze za życia Franciszka rosła w zakonie liczba braci pochodzących spoza Italii, świadomych, że zakon ma do spełnienia ważną misję w Kościele, zaś dla skutecznego prowadzenia kaznodziejstwa, misji i obecności braci na uniwersytetach potrzebne jest zorganizowanie zaplecza (domy, księgozbiory, itp.) Inni bracia, związani z kolebką zakonu – Asyżem, dążyli do utrzymania prostego sposobu życia z pierwszych lat istnienia wspólnotyPrejs Roland, Za Franciszkiem. Historia I Zakonu franciszkańskiego, s. 115-116.
Czynniki te sprawiły, że w latach 30. XIII stulecia zaczęły się zarysowywać wśród braci trzy kierunki. Pierwszy kierunek zwany observantia extrema odrzucał możliwość posługiwania się pieniędzmi i przyjmowania dóbr materialnych, negował potrzebę studiów, preferując życie wędrowne i pustelnicze. Skupiał się wokół pierwszych towarzyszy Franciszka: Idziego, Leona i Rufina.
Drugi kierunek, zwany observantia laxata, dążył do przekształcenia zakonu we wspólnotę oddaną studiom i kaznodziejstwu, a w konsekwencji posługującą się pieniędzmi i mieszkającą w murowanych klasztorach. Testament był traktowany z szacunkiem, ale jako dokument o charakterze duchowym, a nie prawnym. Bracia ci skupiali się wokół wieloletniego przełożonego zakonu i budowniczego bazyliki św. Franciszka – Eliasza z Cortony.
Trzeci kierunek – observantia mitigata – stał pomiędzy tymi dwoma skrajnościami: bracia, choć dobrze przygotowani do kaznodziejstwa, winni dawać prymat życiu modlitwy. Budynki, choć potrzebne, powinny być skromne. Za tym kierunkiem opowiadała się większość braci, m.in. Jan Parenti, Antoni z Padwy, Jan z Pian del Carpine i Hajmon z Faversham.
Wobec niemożności rozwiązania sporów na kapitułach generalnych zwrócono się o autentyczną interpretację reguły do papieża Grzegorza IX. W 1230 r. papież w bulli Quo elongati przyjął rozwiązanie linii observantia mitigata: Testament nie posiada mocy prawnej, ani Zakon, ani bracia nie mogą nic posiadać, a jedynie w sposób ubogi używać, tytuł własności nieruchomości pozostaje przy ofiarodawcach, bądź przechodzi na Stolicę Apostolską, zbieraniem funduszy potrzebnych dla braci mają zająć się zaufani ludzie spoza zakonu, tzw. nuntii.
Generalat Eliasza z Cortony W 1232 r. ministrem generalnym został Eliasz z Cortony, który już wcześniej, za życia Franciszka, pełnił funkcje wikariusza zakonu. Jego dziełem była monumentalna bazylika św. Franciszka w Asyżu i przylegający do niej klasztor, zwany Sacro Convento. Był zwolennikiem observantia laxata i popierając tę opcję wywołał reakcję braci popierających observantia extrema, co dało podwaliny pod kolejne konflikty i powstanie w późniejszym czasie franciszkanów spirytualnychW pismach powstałych pod wpływem spirytualnych (np. Kwiatki św. Franciszka) osoba Eliasza będzie synonimem odejścia od ideałów św. Franciszka..
Eliasz jako generał rządził Zakonem w sposób autorytarny, nie zwołując kapituł. W stosunku do braci będących w opozycji posuwał się nawet do uwięzienia lub wydalenia z zakonu. Nie bez znaczenia okazało się uwikłanie Eliasza w spory polityczne między papieżem Grzegorzem IX a cesarzem Fryderykiem II w roli mediatora. Wywołało to otwarty sprzeciw w zakonie. Na kapitule w 1239 r. uznano Eliasza za niezdolnego do pełnienia urzędu. Generałem wybrano Alberta z Pizy, a rok później Hajmona z Faversham.
Dalszy rozłam Mimo iż usunięcie Eliasza z urzędu generała było triumfem observantia mitigata, nie zakończyło to sporów i kontrowersji. Kolejny generał, wybrany po śmierci Hajmona w 1243 r., Krescenty z Iesi, zwrócił się znów do Stolicy Apostolskiej prosząc o interpretację reguły zakonnej. Papież Innocenty IV odpowiedział bullą Ordinem Vestrum (1245 r.). Jej postanowienia stanowiły złagodzenie poprzednich orzeczeń: dopuszczano używanie pieniędzy nie tylko w przypadku konieczności, ale również wtedy, kiedy przełożeni uznali to za dogodne, wszystkie zaś nieruchomości użytkowane przez zakon przechodziły na własność Stolicy Piotrowej.
W 1247 r. kapituła wybrała na generała Jana z Parmy, człowieka świątobliwego, umiejącego docenić zarówno potrzebę gruntownych studiów, jak i surowego życia na pustelni. Czas jego generalatu cechował się jednak dużą ilością papieskich bulli z rozmaitymi przywilejami, co nie było mile widziane przez wielu braci, widzących w tym fakcie odejście od pierwotnych ideałów. Mimo licznych zalet Jan z Parmy nie potrafił zjednoczyć braci różnych opcji. Padło na niego również oskarżenie o sprzyjanie herezji jednego z profesorów Uniwersytetu Paryskiego, Gerarda z Borgo San Donnino. W zaistniałej sytuacji na kapitule w 1257 r. Jan z Parmy zrzekł się urzędu, wskazując na swego następcę Bonawenturę z Bagnoreggio.
Generalat św. Bonawentury Wybrany w 1257 r. Bonawentura był bodajże najlepszym kandydatem na to stanowisko. Gruntownie wykształcony filozof i teolog, odznaczający się świątobliwością życia (został kanonizowany w 1482 r.) był człowiekiem roztropnym i stanowczymJego zasługi dla zakonu są tak wielkie, że przypisuje się mu tytuł „Drugiego założyciela Zakonu Braci Mniejszych”..
Nowy generał w licznych pismach i listach okólnych troszczył się o zachowanie właściwego poziomu życia duchowego. Wielka liczba tych dzieł dotyczy modlitwy ("Droga duszy do Boga", "Mistyczny krzew winny"), bądź formacji nowicjuszy ("O zachowaniu się nowicjuszy", "Sześć skrzydeł Serafinów" były używane w nowicjatach franciszkańskich jeszcze na początku XX w.). Innym dziełem Bonawentury, mającym na celu wewnętrzną spójność zakonu, było opublikowanie życiorysu Założyciela, "Życiorysu większego" (Legenda maior).
Najbardziej donośnie okazały się jednak napisane przez generała Konstytucje, zwane Narbońskimi, zatwierdzone przez kapitułę w 1260 r. Ich treść zgadzała się zasadniczo z linią observantia mitigata, przejmując jednak z innych opcji to, co w nich było najbardziej wartościowe: bracia mają używać tylko to, co konieczne, bez niepotrzebnego zbytku; celem przygotowania do działalności misyjnej i kaznodziejskiej konieczne są odpowiednie studia; zakon mógł przyjmować pieniądze, ale zarządzanie nimi zostało oddane w ręce zaufanych ludzi świeckich. Najwyższą władzę zakonu miało stanowić minister generalny i 8 definitorów. Konstytucje regulowały nawet zasady budowania kościołów: miały być one jednonawowe i bez wież. Dzięki temu Konstytucje Narbońskie stały się płaszczyzną porozumienia dla większości braciPrejs Roland, Za Franciszkiem. Historia I Zakonu franciszkańskiego, s. 138-145.
Spirytualni