thumb|upright|Komisarz Tadeusz Ostrzeszewicz – funkcjonariusz Służby Więziennej w okresie międzywojennym Służba Więzienna (SW) – polska umundurowana, uzbrojona i apolityczna formacja realizująca zadania w zakresie wykonywania kar pozbawienia wolności i tymczasowego aresztowania. Podlega Ministrowi Sprawiedliwości i ma własną strukturę organizacyjną.
Podstawowe zadania Służba Więzienna realizuje swoje zadania na zasadach określonych w Kodeksie karnym wykonawczym. Należą do nich: wykonywanie tymczasowego aresztowania w sposób zabezpieczający prawidłowy tok postępowania karnego ochrona społeczeństwa przed sprawcami przestępstw osadzonymi w zakładach karnych i aresztach śledczych zapewnienie w zakładach karnych i aresztach śledczych porządku i bezpieczeństwa wykonywanie aresztów zastosowanych na podstawie innych przepisów oraz pomocy prawnej z tytułu umów międzynarodowychUstawa o Służbie Więziennej z 2010 (). prowadzenie działalności resocjalizacyjnej wobec osób skazanych na kary pozbawienia wolności, przede wszystkim przez organizowanie pracy sprzyjającej zdobywaniu kwalifikacji zawodowych, nauczania oraz zajęć kulturalno-oświatowych zapewnienie osobom skazanym na kary pozbawienia wolności lub tymczasowo aresztowanym przestrzegania ich praw, a zwłaszcza humanitarnych warunków, poszanowania godności, opieki zdrowotnej i religijnej.
Podstawa prawna działania Służby Więziennej Głównym aktem prawnym będącym podstawą działania Służby Więziennej od roku 2010 jest Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej ().
Najważniejsze przepisy regulujące działanie Służby Więziennej Ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (), obowiązująca od 5 czerwca 2013 r. Ustawa z dnia 20 stycznia 2011 r. o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych za rażące naruszenie prawa () Ustawa z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej (), obowiązująca od 13 sierpnia 2010 r. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy () Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego () Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (, z późn. zm.) Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2022 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania tymczasowego aresztowania () Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2022 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności () Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 października 2016 r. w sprawie sposobów ochrony jednostek organizacyjnych Służby Więziennej () Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 października 2003 r. w sprawie obrony jednostek organizacyjnych Służby Więziennej ()
Przepisy historyczne Dekret w sprawie tymczasowych przepisów więziennych 2 lutego 1919 (Dz. Praw nr 15, poz. 202) Regulamin Więzienny z 1931 r. (Dz.U. 1931 nr 71, poz. 577) Kodeks Karny z 1932 r. Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 23 sierpnia 1932 r. o Straży Więziennej (Dz.U. 1932 nr 74, poz. 667) Ustawa o organizacji więziennictwa z 26 lipca 1939 r. (Dz.U. 1939 nr 68, poz. 457) i opracowany na jej podstawie Projekt Regulaminu z 1939 r. (niewprowadzony w życie) Okólnik nr 1 Kierownika Resortu Bezpieczeństwa Publicznego w sprawie powołania Straży Więziennej z dnia 4 października 1944 r. Instrukcja w sprawie postępowania z więźniami z 1945 r. Dekret o Służbie Więziennej z 20 lipca 1954 r. (Dz.U. 1954 nr 34, poz. 144) Regulamin z 1955 r. (dotychczas obowiązywały przepisy przedwojenne) w 1956 uchylono uchwalony rok wcześniej Regulamin, wydając sukcesywnie przez lata szereg zarządzeń, dyrektyw i pism Ustawa o Służbie Więziennej z dnia 10 grudnia 1959 r. (Dz.U. 1959 nr 69, poz. 436) nowelizowana kilkakrotnie, najistotniejsze zmiany w 1975 i 1983 „Nowy” Regulamin z 1966 wydany po 10-letnim okresie eksperymentów i modyfikacji wyżej wymienionych zarządzeń, dyrektyw i pism Tymczasowe Regulaminy: wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania – z 1974 (obowiązywały 15 lat) Regulaminy: wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania 1989 Ustawa z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej (, z późn. zm.) Regulaminy: wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania 1997 Regulaminy: organizacyjno-porządkowy wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania 2003 Regulaminy: organizacyjno-porządkowy wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania 2016
Struktura organizacyjna Dyrektor Generalny Służby Więziennej jest przełożonym wszystkich funkcjonariuszy Służby Więziennej. Jest on powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra sprawiedliwości. Dyrektor Generalny kieruje pracą Centralnego Zarządu Służby Więziennej, któremu podlega 11 Inspektoratów Okręgowych Służby Więziennej. Na czele OISW stoi Dyrektor Okręgowy Służby Więziennej powoływany przez ministra sprawiedliwości na wniosek Dyrektora Generalnego SW. W skład Okręgowych Inspektoratów wchodzą zakłady karne, areszty śledcze oraz ośrodki doskonalenia kadr znajdujące się na ich terenie.
Jednostki organizacyjne Wśród głównych jednostek organizacyjnych Służby Więziennej w Polsce można wyróżnić:https://www.sw.gov.pl/nodes/nodes/seek?unit=&city= Centralny Zarząd Służby Więziennej Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Olsztynie Areszt Śledczy w Białymstoku Areszt Śledczy w Hajnówce Areszt Śledczy w Suwałkach Areszt Śledczy w Elblągu Areszt Śledczy w Olsztynie Zakład Karny w Czerwonym Borze Zakład Karny w Barczewie Zakład Karny w Dublinach Zakład Karny w Iławie Zakład Karny w Kamińsku Grądy-Woniecko OZ Kikity OZ Białystok OZ Działdowo OZ Olsztyn OZ Szczytno OZ Giżycko OZ Braniewo Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Bydgoszczy Areszt Śledczy w Bydgoszczy Areszt Śledczy w Wejherowie Areszt Śledczy w Gdańsku Areszt Śledczy w Starogardzie Gdańskim Zakład Karny w Inowrocławiu Zakład Karny Nr 1 w Grudziądzu Zakład Karny w Koronowie Zakład Karny w Kwidzynie Zakład Karny w Sztumie OZ Bydgoszcz-Fordon OZ Grudziądz OZ Gdańsk-Przeróbka OZ Malbork OZ Bydgoszcz OZ Strzelewo OZ Chojnice OZ Toruń Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Koszalinie Areszt Śledczy w Koszalinie Areszt Śledczy w Słupsku Areszt Śledczy w Szczecinie Zakład Karny w Czarnem Zakład Karny w Wierzchowie Zakład Karny w Goleniowie Zakład Karny w Gorzowie Wielkopolskim Zakład Karny w Nowogardzie Zakład Karny w Starym Bornem OZ Koszalin OZ Dobrowo OZ Ustka OZ Opatówek OZ Złotów OZ Szczecinek OZ Stargard OZ Słońsk OZ Płoty Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Poznaniu Areszt Śledczy w Poznaniu Areszt Śledczy w Zielonej Górze Areszt Śledczy w Międzyrzeczu Zakład Karny w Głogowie Zakład Karny w Potulicach Zakład Karny w Gębarzewie Zakład Karny w Krzywańcu Zakład Karny w Rawiczu Zakład Karny we Wronkach OZ Lubsko OZ Szamotuły OZ Środa Wielkopolska OZ Koziegłowy OZ Potulice OZ Poznań OZ Rosnowo OZ Wałowice OZ Podbiedziska Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Łodzi Areszt Śledczy w Łodzi Areszt Śledczy w Piotrkowie Trybunalskim Areszt Śledczy w Ostrowie Wielkopolskim Zakład Karny w Nr 1 w Łodzi Zakład Karny w Łowiczu Zakład Karny we Włocławku Zakład Karny w Garbalinie Zakład Karny w Sieradzu Zakład Karny w Kluczborku OZ Sieradz OZ Łódź OZ Golesze OZ Sieraków Śląski OZ Kalisz Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Warszawie Areszt Śledczy w Grójcu Areszt Śledczy w Warszawie-Białołęce Areszt Śledczy w Warszawie-Grochowie Areszt Śledczy w Warszawie Służewcu Zakład Karny w Siedlcach Zakład Karny w Płocku Zakład Karny w Przytułach Starych OZ Popowo OZ Bemowo OZ Stawiszyn OZ Płońsk Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Lublinie Areszt Śledczy w Krasnymstawie Areszt Śledczy w Radomiu Areszt Śledczy w Lublinie Zakład Karny w Żytkowicach Zakład Karny w Białej Podlaskiej Zakład Karny w Chełmie Zakład Karny w Opolu Lubelskim Zakład Karny we Włodawie Zakład Karny w Hrubieszowie Zakład Karny w Zamościu OZ Radom OZ Pionki OZ Zamość OZ Zabłocie Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Opolu Areszt Śledczy w Dzierżoniowie Areszt Śledczy w Jeleniej Górze Areszt Śledczy w Świdnicy Areszt Śledczy we Wrocławiu Areszt Śledczy w Opolu Zakład Karny w Kłodzku Zakład Karny w Strzelinie Zakład Karny w Wołowie Zakład Karny Nr 1 we Wrocławiu Zakład Karny w Zarębie Zakład Karny w Brzegu Zakład Karny w Nysie OZ Oleśnica OZ Piława Dolna OZ Wrocław OZ Prudnik OZ Grodków OZ Opole OZ Turawa Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Katowicach Areszt Śledczy w Bytomiu Areszt Śledczy w Częstochowie Areszt Śledczy w Gliwicach Areszt Śledczy w Katowicach Areszt Śledczy w Mysłowicach Areszt Śledczy w Sosnowcu Areszt Śledczy w Tarnowskich Górach Zakład Karny w Cieszynie Zakład Karny w Herbach Zakład Karny w Raciborzu Zakład Karny w Jastrzębiu-Zdroju Zakład Karny w Głubczycach Zakład Karny Nr 1 w Strzelcach Opolskich OZ Zabrze OZ Lubliniec OZ Strzelce Opolskie OZ Wąsosz Górny OZ Kędzierzyn-Koźle OZ Bielsko Biała Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Krakowie Areszt Śledczy w Krakowie Areszt Śledczy w Kielcach Zakład Karny w Wojkowicach Zakład Karny w Nowym Sączu Zakład Karny w Nowym Wiśniczu Zakład Karny w Pińczowie Zakład Karny w Tarnowie Zakład Karny w Trzebini Zakład Karny w Wadowicach OZ Kraków-Nowa Huta OZ Tarnów-Mościce OZ Ciągowice Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej w Rzeszowie Zakład Karny w Dębicy Zakład Karny w Jaśle Zakład Karny w Łupkowie Zakład Karny w Przemyślu Zakład Karny w Rzeszowie Zakład Karny w Uhercach Mineralnych OZ Medyka OZ Chmielów OZ Moszczaniec OZ Jabłonki OZ Średnia Wieś
Centralny Zarząd Służby Więziennej Centralny Zarząd Służby Więziennej jest aparatem wykonawczym Dyrektora Generalnego Służby Więziennej.
Okręgowe Inspektoraty Służby Więziennej (OISW)https://www.sw.gov.pl/nodes/nodes/seek?unit=&city= +Podział terytorialny Lp. Siedziba Liczba AŚ Liczba ZK1 Koszalin 3 62 Bydgoszcz 4 53 Olsztyn 5 54 Poznań 3 65 Łódź 3 66 Warszawa 4 37 Lublin 5 78 Opole 5 79 Katowice 7 610 Kraków 1 611 Rzeszów 3 7
Areszty śledcze (AŚ), zakłady karne (ZK) dyrekcja dział ochrony dział penitencjarny dział terapeutyczny (tylko w jednostkach posiadających oddziały terapeutyczne) dział kwatermistrzowski dział ewidencji dział finansowy dział organizacyjno-prawny (duże jednostki) dział służby zdrowia dział łączności i informatyki (część jednostek) samodzielne stanowiska np. zatrudnienie, inspektor BHP, informatyk, kadrowy, kapelanHenryk Machel: Więzienie jako instytucja karna i resocjalizacyjna Wydawnictwo Arche Gdańsk 2003..
Ośrodki Szkolenia Służby Więziennej (OSSW) Służba Więzienna dysponuje Ośrodkami Szkolenia Służby Więziennej (w tym z ich oddziałami zamiejscowymi) podlegającymi pod Centralny Zarząd Służby Więziennej w Warszawie.
W strukturze znajdują się: Centralny Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej w Kulach (OZ w Sulejowie). Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej w Popowie (OZ w Kikitach). Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej w Suchej (OZ w Zwartowie) Ośrodek Szkolenia Służby Więziennej w Olszanicy.
Ośrodki Szkolenia Służby Więziennej organizują kursy wstępne dla nowo przyjętych funkcjonariuszy, kursy zawodowe (podoficerskie i chorążackie) kursy specjalistyczne i doskonalące oraz obozy kondycyjne. Prowadzone są ponadto szkolenia organizowane przez Okręgowe Inspektoraty Służby Więziennej, zakłady karne i areszty śledcze oraz instytucje działające na rzecz bezpieczeństwa państwa. Ośrodki te również udostępniają odpłatnie swoją bazę jednostkom organizacyjnym resortu sprawiedliwości, osobom fizycznym i innym podmiotom gospodarczym w szczególności poprzez świadczenie usług hotelowo-gastronomicznych i konferencyjnych.
OSSW mają również realizować następujące zadania: