Osiedle Paderewskiego-Muchowiec – dzielnica Katowic, położona w środkowej części miasta, pomiędzy Śródmieściem, Zawodziem, Janowem-Nikiszowcem, Giszowcem, Piotrowicami-Ochojcem i Brynowem częścią wschodnią-Osiedlem Zgrzebnioka, nad Potokiem Leśnym. Powierzchnia dzielnicy wynosi 7,41 km², a pod koniec 2020 roku liczyła ona 11 336 mieszkańców.
Jest to dzielnica bardzo zróżnicowana pod względem architektoniczno-urbanistycznym, a także z uwagi na pełnione przez nią funkcje. Północną część dzielnicy obejmuje zabudowa z przełomu XIX i XX wieku i nowsza – w tej części zlokalizowane są m.in. domy studenckie, a także jedyna w dzielnicy świątynia – rzymskokatolicki kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. W środkowej części dzielnicy powstało osiedle im. Ignacego Jana Paderewskiego, wybudowane w latach 70. XX wieku na terenach m.in. dawnej osady Karbowa, zaś na zachód od niego, przy placu Rady Europy znajduje się siedziba Biblioteki Śląskiej. Środkiem dzielnicy przechodzi też równoleżnikowo autostrada A4, przy której powstało szereg biurowców i obiektów handlowo-usługowych, w tym Centrum Handlowe 3 Stawy. Południowa część dzielnicy, której częścią jest Muchowiec, posiada duże walory przyrodnicze oraz rekreacyjne. Zlokalizowany jest tu największy obszar zieleni urządzonej w Katowicach – Katowicki Park Leśny, a jej częścią jest Dolina Trzech Stawów. Znajduje się tutaj ponadto lotnisko sportowe Katowice-Muchowiec.
Geografia Położenie mały|Ulica Równoległa (widok na zachód), biegnąca równolegle do granicy dzielnicy z Zawodziem
Osiedle Paderewskiego-Muchowiec jest jedną z 22 dzielnic Katowic, będącą jednostką pomocniczą gminy nr 4, znajdującą się w grupie dzielnic śródmiejskich. Położona jest ona w środkowej części miasta i graniczy od północy i wschodu z Zawodziem i Janowem-Nikiszowcem, od południa z Giszowcem i Piotrowicami-Ochojcem, zaś od zachodu z Brynowem częścią wschodnią-Osiedlem Zgrzebnioka i Śródmieściem. Granice dzielnicy przebiegają następująco: od północy – wzdłuż torów kolejowych (w tym linii kolejowej nr 1) i ulicy Równoległej do ulicy Murckowskiej, od wschodu – równolegle wzdłuż wschodniej części ulicy Murckowskiej i autostrady A4 w kierunku Krakowa do punktu przecięcia tejże drogi z torami kolejowymi, od południa – wzdłuż torów kolejowych, a po przecięciu ulicy Pszczyńskiej wzdłuż ulicy 73 Pułku Piechoty, od zachodu – granica okala zachodnią część dawnej stacji rozrządowej Katowice Muchowiec, po czym na wysokości ulicy A. Zgrzebnioka granica biegnie na północny zachód; przy rondzie ks. K. Michalskiego na skrzyżowaniu ulic: A. Zgrzebnioka, Gawronów i Meteorologów granica skręca na wschód, okala od południa, wschodu i północy zabudowę w rejonie ulicy Muchowiec, po czym biegnie równolegle w połowie odległości pomiędzy ulicą Francuską i ulicą Krzemienną; dalej granica biegnie wzdłuż ulicy Francuskiej z załamaniami w rejonie budynków 101, 105 i 107 (budynki te są w granicach dzielnicy), zaś przy węźle z autostradą A4 granica kieruje się w kierunku ulicy Polnej i ulicy K. Damrota; dalej granica okala skwer R. Holtzego (jest w granicach dzielnicy) i rozebrane pod koniec 2023 roku Centrum Handlowe Belg (położone w Śródmieściu), po czym biegnie równolegle najpierw wzdłuż ulicy Granicznej, a na wysokości ulicy Przemysłowej lekko na zachód równolegle do ulicy Granicznej w kierunku północnym, po czym granica się kończy na wysokości ulicy Równoległej, w trójstyku granic Śródmieścia, Zawodzia i Osiedla Paderewskiego-Muchowca.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego obszar Osiedla Paderewskiego-Muchowca położony jest w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), stanowiącego południową część makroregionu Wyżyna Śląska. Sama zaś Wyżyna Śląska jest fragmentem podprowincji Wyżyna Śląsko-Krakowska. Pod względem krain historycznym Osiedle Paderewskiego-Muchowiec znajduje się we wschodniej części Górnego Śląska.
Według państwowego rejestru nazw geograficznych na terenie dzielnicy znajdują się punkty główne części miasta: Osiedle Ignacego Jana Paderewskiego, Muchowiec, Dolina Trzech Stawów i Kolonia Zuzanny.
Geologia Tereny Osiedla Paderewskiego-Muchowca położone są w niecce górnośląskiej, a obszar ten ma budowę zrębową. Na przełomie dewonu i karbonu zostało zaburzone paleozoiczne podłoże Wyżyny Śląskiej poprzez utworzenie zapadliska, które w okresie karbonu zostało wypełnione przez zlepieńce, piaskowce i łupki ilaste zawierające pokłady węgla kamiennego. Utwory z tego okresu budują podłoże dzielnicy, a południkowo na wysokości Doliny Trzech Stawów przebiega uskok. Wierzchnie utwory pochodzące z okresu karbonu pokrywają zachodnią część dzielnicy – obszar na zachód od ulicy Granicznej i na północ od ulicy Lotnisko. Występują tam wychodnie warstw orzeskich (westfal B). Tworzą je potężne serie przeważnie łupków z wkładkami piaskowców, syderytów i węgla kamiennego, a miąższość tej serii przekracza 900 m. Cechą charakterystyczną tych warstw są także występujące w niej ławice iłołupków o miąższości do kilkudziesięciu metrów, które nadają się do produkcji ceramiki budowlanej.
W okresie trzeciorzędu utworzyły się główne rysy rzeźby terenu Osiedla Paderewskiego-Muchowca. Wówczas to dochodziło do intensywnych procesów wietrzenia chemicznego i denudacji. W czwartorzędzie obszar dzielnicy został prawdopodobnie pokryty przez lądolód skandynawski dwukrotnie: podczas najstarszego zlodowacenia Sanu (krakowskiego) oraz w okresie zlodowacenia Odry (środkowopolskiego). Osady po pierwszym zlodowaceniu zostały w większości usunięte w okresie interglacjału, zaś lądolód zlodowacenia Odry pozostawił po sobie gliny zwałowe występujące wzdłuż obniżeń dolinnych. Na Osiedlu Paderewskiego-Muchowcu gliny zwałowe ciągną się wzdłuż doliny Potoku Leśnego, zaś północno-wschodnią część dzielnicy, ciągnącą się w rejonie ulicy I.J. Paderewskiego i ulicy Z. Krasińskiego, budują plejstoceńskie piaski i żwiry glacjalne i fluwioglacjalne. W trwającym współcześnie holocenie następują zjawiska niszczenia i wyprzątania pokryw osadów plejstoceńskich, zaś w dolinach rzecznych wytworzyła się niska terasa uformowana w kilku stopniach. Dolinę Potoku Leśnego w jej bezpośrednim sąsiedztwie budują holoceńskie osady rzeczne.
Rzeźba terenu lewo|mały|Widok na najwyższe wzniesienie na terenie Osiedla Paderewskiego-Muchowca, położone w pasie drogowym ulicy 73 Pułku Piechoty, na granicy z Giszowcem; widok z lotniska Katowice-Muchowiec, zaś po prawej stronie fragment Kopalni Węgla Kamiennego „Staszic-Wujek”
Osiedle Paderewskiego-Muchowiec położone jest na Wyżynie Śląskiej, na Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim, będącym częścią mezoregionu Wyżyna Katowicka (341.13), Rzeźba terenu dzielnicy jest zróżnicowana. Północną część dzielnicy stanowią dna dolin rzecznych z terasami plejstoceńskimi, obszar wzdłuż doliny Potoku Leśnego to wysoczyzny płaskie gliniaste, zaś pozostały obszar, obejmujący rejony na wschód od ulicy Granicznej i południowo-wschodni fragment w rejonie granicy z Giszowcem tworzą wysoczyzny pagórkowate. Na współczesną rzeźbę tereny Osiedla Paderewskiego-Muchowca główny wpływ miało zlodowacenie południowopolskie (Sanu) oraz maksymalny stadiał zlodowacenia środkowopolskiego (Odry), zaś w ostatnim okresie zasadniczy wpływ wywarła także morfogenetyczna działalność człowieka związana z osadnictwem oraz górnictwem. Doprowadziło to do zniszczenia naturalnego podłoża oraz do tworzenia nowych form degradacji rzeźby. Obszar dzielnicy ciągnący się na północ od ulicy Lotnisko stanowi także antropogeniczną powierzchnię zrównań.
Pod względem jednostek morfologicznych Osiedle Paderewskiego-Muchowiec położone jest na trzech obszarach. Północna część dzielnicy położona jest w Obniżeniu Rawy. Jest ona formą dolinną głęboko wciętą w utwory karbońskie. Wyższa część terasy stanowi powierzchnię erozyjno-denudacyjną powstałą po zlodowaceniu środkowopolskim. Zachodnia część dzielnicy położona jest zaś na obszarze Wzgórz Kochłowickich, które przechodzą na wschód w Płaskowyż Murcek, obejmujący wschodnią i południową część dzielnicy. Płaskowyż ten w kierunku centrum miasta tworzy kilka wyraźnych grzęd, z czego dwie nich rozdzielają Dolinę Trzech Stawów. Na Płaskowyżu Murcek położony jest najwyżej i najniżej położony punkt dzielnicy. Pierwszy z nich to wzgórze, którego szczyt położony jest na granicy Osiedla Paderewskiego-Muchowca z Giszowcem, we wschodniej części ulicy 73 Pułku Piechoty – jego wysokość dochodzi do 300 m n.p.m. Najniższy zaś punkt położony jest w Dolinie Trzech Stawów, w rejonie stawów na wysokości placu Żołnierza Polskiego. Obszar w tym rejonie sięga poniżej 260 m n.p.m. Różnica wysokości pomiędzy skrajnymi punktami dzielnicy wynosi około 40 metrów.
Gleby Gleby na terenie Osiedla Paderewskiego-Muchowca na ogół wykształciły się na podłożu piasków słabogliniastych, zaś w dolinach rzecznych występuje często podłoże organiczne. Działalność człowieka spowodowała zmiany właściwości gleb, a długotrwały rozwój urbanistyczny doprowadził do wytworzenia w dzielnicy gleb antropogenicznych. Część gruntów podlega skutkom eksploatacji górniczej, a także jest skażona metalami ciężkimi. Przydatność rolnicza klasyfikowanych na terenie dzielnicy gleb jest słaba – gleby te zaliczają się do IV klasy bonitacyjnej. Tereny te występują w rejonie ulic: Pilotów i Karbowa.
Obszar ciągnący się wzdłuż doliny Potoku Leśnego pokryty jest glebami płowymi wytworzonymi z glin zwałowych oraz piasków naglinowych i naiłowych. Swoimi właściwościami są one podobne do gleb brunatnych, a ich odczyn jest przeważnie kwaśny bądź zbliżony do obojętnego. W zachodniej części dzielnicy dominują zaś gleby antropogeniczne wytworzone z piaskowców. W glebach tych działalność człowieka jest głównym czynnikiem glebotwórczym.
Wody powierzchniowe i podziemne mały|Jeden ze zbiorników wodnych w Dolinie Trzech Stawów
Obszar Osiedla Paderewskiego-Muchowca położony jest w dorzeczu Wisły, w zlewni trzech rzek i potoków: Boliny, Potoku Leśnego i Rawy. Zlewnia Boliny obejmuje niewielki, południowo-wschodni obszar dzielnicy w rejonie trójstyku granic dzielnicy z Giszowcem i Janowem-Nikiszowcem, północny obszar Osiedla Paderewskiego-Muchowca w rejonie kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny znajduje się w zlewni Rawy, zaś pozostałą, większą dzielnicy odwadnia Potok Leśny. Pomiędzy zlewniami Rawy i Boliny a zlewnią Potoku Leśnego przebiega dział wodny V rzędu.
mały|Zastoisko wodne powstałe na skutek działalności górniczej w rejonie Osiedla Paderewskiego-Muchowca|lewo
Potok Leśny przepływa prawie w całości przez obszar Osiedla Paderewskiego-Muchowca, zaś na wysokości linii kolejowej wchodzi on na teren Zawodzia, gdzie uchodzi do Rawy. Swoje źródło ma na terenie Giszowca, za dawną kolejową stacją rozrządową Katowice Muchowiec. Początkowo biegnie on w kierunku północno-wschodnim, po czym na wysokości terenów dawnej kolonii Zuzanny zmienia on swój bieg na północny. Potok ten poddany jest ciągłym regulacjom. W 2012 roku stan wód Potoku Leśnego na wysokości ujścia do Rawy oceniono jako zły, stan fizykochemiczny był poniżej stanu dobrego, potencjał ekologiczny oraz stan biologiczny określono na poziomie umiarkowanym, zaś stan potoku pod względem obecności substancji szczególnie szkodliwych był wówczas dobry.
Wszystkie zbiorniki wodne na terenie Osiedla Paderewskiego-Muchowca położone są w zlewni Potoku Leśnego, w Dolinie Trzech Stawów. Zbiorniki te są pochodzenia antropogenicznego i mają charakter przyrodniczy oraz rekreacyjny. Zbiorniki w Dolinie Trzech Stawów powstały jeszcze w XIX wieku na skutek przegłębień w profilu podłużnym Potoku Leśnego związanych z osiadaniami górniczymi. Zespół zbiorników Doliny Trzech Stawów tworzy łącznie 11 akwenów, a łączna ich powierzchnia wynosi ponad 35 ha.