mały|345x345px|Pożar Pragi pod Warszawą w 1868 roku Pożary w Polsce – pożary należały do najstraszniejszych plag polskich miejscowości. Gęsta, najczęściej łatwopalna zabudowa, w przypadku pożarów często prowadziła do doszczętnego zniszczenia dotkniętych nimi wsi i miast. Średniowieczne osiedla miejskie budowano z drewna, co gorsza zazwyczaj bez żadnego planu. Nagminnym zjawiskiem były drewniane dobudówki – na przykład w Warszawie stojący na Rynku Starego Miasta ratusz był jeszcze do początku obudowany kramami i warsztatami rzemieślników. Plagę pożarów najlepiej ilustruje sytuacja w dwóch najważniejszych miastach Polski: Krakowie i Warszawie. W Krakowie wielkie pożary miały miejsce w latach: 1125, 1205, 1241, 1259, 1285, 1306, 1405, 1407, 1445, 1504, 1528, 1536 i 1587, a w Warszawie w latach: 1384, 1480, 1515, 1607, 1697. Groźne pożary zniszczyły też wiele mniejszych miast polskichHistoria Straży Pożarnej – w dawnej Polsce..
Duża liczba wybuchających pożarów oraz powodowane nimi szkody, spowodowały zainteresowanie się tą problematyką zarówno samorządów miast, jak i ich właścicieli. Jako pierwsze przepisy przeciwpożarowe wprowadziły największe polskie miasta – np. w Kraków. Mniejsze miasta również wydawały w tym zakresie swoje rozporządzenia. Przykładem jest zachowany wilkierz Starego Helu z ok. 1430, który obok innych zagadnień porządkowych wprowadzał ostre przepisy przeciwpożaroweTadeusz Piątkowski „Półwysep Helski”, KAW Gdańsk 1988.. Rada Miejska Warszawy uchwałami z lat 1546, 1548 i 1550 wprowadziła porządki ogniowe, zobowiązujące mieszkańców do czynnego udziału w gaszeniu pożarów. Praktycznie do końca wieku XVIII obrona przed ogniem leżała wyłącznie w gestii mieszkańców miasta, wśród których szczególną rolę odgrywały organizacje cechowe.
Problematyka pożarowa znajdowała swoje odzwierciedlenie również w aktach kancelarii królewskich. Stałą praktyką kolejnych zasiadających na polskim tronie było zwalnianie miast poszkodowanych przez ogień od podatków. Dodatkowo monarchowie nakazywali dyslokację poza mury miejskie określonych obiektów (browarów, gorzelni, pieców garncarskich), co miało na celu zmniejszenie zagrożenia pożarowego.
Rozbiory Polski przyniosły wzmożenie twórczości legislacyjnej, tyczącej ochrony przeciwpożarowej. Właśnie wówczas zaczęły działać zarówno pierwsze ubezpieczenia przed ogniem (Krajowe Towarzystwo Ubezpieczeń od Ognia w Krakowie w 1860)Związek OSP RP – historia., jak i ochotnicze straże pożarne; w 1864 została założona ochotnicza Straż Ogniowa w Kaliszu i straż w Bydgoszczy, w 1865 straż w Krakowie.
Pożary niosły często znamienne skutki dla dotkniętych nimi miast. W wyniku pożarów miasta były przenoszone na inne miejsca (przykładem Połaniec)Gminny Program nad Zabytkami (Połańca) na l. 2013-2016., rozplanowywane na nowo bądź też zabudowane w odmiennej niż do tej porze manierze architektonicznej. Przykładami takich przeobrażeń mogą być pożar Lwowa z czerwca 1527, który spowodował powstanie zachowanej do dziś renesansowej zabudowy historycznego centrum, bądź też pożar Gdańska z 1945, w wyniku którego zniekształceniu została historyczna siatka ulic, szczególnie w rejonie Starego Miasta, gdzie przesunięciu uległa m.in. ul. RajskaUlica Rajska., a inne uliczki zniknęły.
mały|Obraz Pożar Lublina Skala zniszczeń cennych historycznie budowli, jaka nastąpiła w wyniku pożaru Krakowa w 1850 roku stała się z kolei impulsem do większego zainteresowania się ochroną zabytków, zaś w trakcie ich odbudowy nastąpił rozwój wiedzy w zakresie zagadnień konserwatorskich i historii sztuki.
Pożar Wawelu w 1595, wywołany alchemicznymi eksperymentami Zygmunta III Wazy, stał się jedną z przyczyn przeniesienia rezydencji królewskiej z Krakowa do Warszawy za panowania tego monarchy.
Wybuchające pożary przyczyniały się niekiedy paradoksalnie do rozwoju kultury, stając się inspiracją dla twórców dzieł sztuki. Pożar Lublina w 1719 zaowocował powstaniem panoramicznego obrazu miasta, znajdującego się do dziś w lubelskim kościele Dominikanów. Zniszczenie Gdańska w 1945, spowodowane nie tyle niemiecko-radzieckimi walkami o miasto, ile późniejszymi podpaleniami, zostało przedstawione w powieści Blaszany bębenek (1959) Güntera Grassa.
Poza pożarami obszarów zabudowanych znaczne straty przynosiły również pożary lasów, które często przybierały gwałtowny przebieg. Dla przykładu pożar, który wybuchł w okolicach Woziwody w 1863, w ciągu kilku godzin pochłonął przeszło lasuKalendarz Tucholski 1987., a największy w historii pożar Borów Tucholskich z lata 1863 strawił lasu. Nie mniej gwałtowne bywają pożary lasów współcześnie (zobacz kalendarium).
Kalendarium Poniżej przedstawiono chronologiczne zestawienie wybranych pożarów, zlokalizowanych na terenie ziem należących ówcześnie lub współcześnie do Polski, które ze względu na wielkość, rodzaj albo straty materialne i ludzkie doprowadziły do wielkich szkód lub ofiar w ludziach. Dla współczesności zamieszczono duże lub bardzo duże (w myśl klasyfikacji pożarniczych) pożary noszące znamiona katastrofy (min. 5 ofiar śmiertelnych) lub powodujące ogromne straty materialne lub straty w zakresie dziedzictwa kulturalnego i historycznego.
Średniowiecze 1203 – wielki pożar Jawora, w którym spłonęła cała (wówczas drewniana) zabudowa osady 1241 – pożar Krakowa, który zniszczył niemal całe miasto 1251 – pożar Chełma, który zniszczył doszczętnie miasto (zob. historia Chełma) ok. 1280 – pożar Wodzisławia Śląskiego, który doszczętnie spłonął (zob. historia Wodzisławia Śląskiego) 1285 – tragiczny w skutkach pożar Krakowa wzniecony przez Konrada I mazowieckiego w trakcie walk z Leszkiem Czarnym 1291 – pożar Głogowa, który strawił większą część miasta z kościołem św. Mikołaja i zamkiem książęcym1000 lat Głogowa w datach. 1342 – pożar części Wrocławia (zob. Kalendarium historii Wrocławia (985–1918)) 1344 – pożar części Wrocławia 25 marca 1350 – pożar opactwa cystersów w Oliwie, który doszczętnie strawił kościół i klasztorWładysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 314. 1400 – pożar Skwierzyny, który strawił ją niemal doszczętnie (zob. historia Skwierzyny) 1424 – pożar Grodziska Wielkopolskiego 1427 – wielki pożar Rzeszowa (zob. historia Rzeszowa) 1431 – pożar Opawy 1447 – pożar Sieradza (zob. kalendarium historii Sieradza) 1461 – pożar Sochaczewa, w którym spłonęła większość miasta (zob. historia Sochaczewa) 1465 – wielki pożar Kłodawy 1466 – pożar Namysłowa, który zniszczył połowę zabudowańNamysłów – historia miejscowości. 1473 – wielki pożar Chełma 12 lipca 1473 – pożar Szprotawy, który spowodował exodus miejscowych sukienników do Zielonej Góry; z pożogi ocalał jedynie zamekPożar Szprotawy w 1473 roku. 1474 – wielki pożar Nowego Korczyna 1484 – wielki pożar Starogardu Gdańskiego, który zniszczył połowę miasta (zob. kalendarium historii Starogardu Gdańskiego) 13 lipca 1496 – pożar Lubska (zob. historia miasta Lubsko) 1497 – pożar Lidzbarka Warmińskiego (zob. historia Lidzbarka Warmińskiego)Mieczysław Orłowicz Ilustrowany Przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, reprint, AW „Remix”, Olsztyn, b. roku wydania, . 1498 – pożar Sławkowa, który doszczętnie strawił zbudowane z drewna miasto (zob. historia Sławkowa) 1503 – wielki pożar Gniezna (zob. historia Gniezna) 1504 – wielki pożar Koszalina, spłonęła połowa miastaTadeusz Białecki Herby miast Pomorza Zachodniego, Polskie Pismo i Książka, Szczecin 1991. (zob. kalendarium historii Koszalina) 1509 – pożar Sieradza 1512 – wielki pożar Gniezna 21 lipca 1520 – pożar Mrągowa, w którym miasto zostało doszczętnie spalone (zob. historia Mrągowa) 1521 – wielki pożar MławyHistoria miasta Mława. 1522 – olbrzymi pożar Nowego Żmigrodu 25 listopada 1522 – pożar w uliczce Krzyżowej w Świebodzinie, w wyniku którego miasto uległo całkowitemu spaleniu 1526 – pożar Połańca, który pochłonął 1/3 zabudowy czerwiec 1527 – wielki pożar Lwowa, który strawił prawie wszystkie zabudowania w obrębie murów obronnych (zob. historia Lwowa) 1530 – wielki pożar SierpcaKalendarium historii Sierpca. 1532 – pierwszy wielki pożar Kalisza Pomorskiego 1537 – pożar Szczecinka, który strawił dużą część miasta (zob. kalendarium historii Szczecinka) 1538 – wielki pożar Gniezna 1540 – pożar Grodziska Mazowieckiego 1540 – pożar Szczecinka, który strawił dużą część miastaWładysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 450. 1542 – wielki pożar Nysy, w wyniku którego zniszczeniu uległo niemal całe Nowe Miasto (zob. kalendarium historii Nysy) 1547 – pożar Szczecinka, który strawił dużą część miasta 1548 – wielki pożar Gniezna 1554 – pożar DębicyHistoria Dębicy. 1561 – pożar Bochni październik 1568 – pożar Mrągowa 1563 – wielki pożar Buska-Zdroju
Okres Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1572 – pożar Strumienia, który prawie doszczętnie zniszczył miasto 7 maja 1575 – wielki pożar Lublina, który strawił ratusz i większość zabudowań i przyczynił się do przebudowy miasta w stylu renesansowymWłodzimierz Wójcikowski Lublin. 670 lat miasta Lublina, WOIT w Lublinie, 1987. 1577 – trzeci wielki pożar Kalisza Pomorskiego 1577 – wielki pożar Tczewa, który prawie doszczętnie zniszczył miasto 1581 – pożar Sieradza 1582 – wielki pożar GłogówkaZamek w Głogówku, zabytek.pl. 11 października 1587 – pożar Mysłowic, w którym miasto zostało całkowicie spalone (zob. historia Mysłowic) 31 marca 1590 – wielki pożar Skwierzyny lipiec 1590 – pożar Sochaczewa 1601 – pożar Gliwic, który zniszczył całe miasto (zob. historia Gliwic)Władysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 130. 1607 – pożar Nowego Korczyna, który zniszczył niemal całe miasto 1610 – wielki pożar Wilna, w którym spłonęło 4700 domów, 10 kościołów i Zamek Dolny (zob. historia Wilna) 1613 – wielki pożar GnieznaSzlak Piastowski, Wydawnictwo Poznańskie 1979, s. 48. 1613 – wielki pożar Przasnysza 1613 – pożar Złotoryi, który zniszczył wszystkie 571 domówWładysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 584. 1615 – pożar dużej części OpolaWładysław J. Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 332. 1615 – pożar Grodziska Wielkopolskiego, który zniszczył znaczną część miasta 1618 – pożar Sochaczewa 23 września 1620 – pożar Drawska Pomorskiego – w 2 godziny spłonęło 300 domów mieszkalnych, kościół, ratusz wraz z całym archiwum miejskim, a także szkoła i młyny z zapasami mąki i zboża; poważnie uszkodzone zostały dwie bramy miejskie oraz jeden z mostówWielki pożar Dramburga w 1620 roku. 3 lutego 1620 – pożar Olsztyna, w którym spłonęła większa część miasta (zob. kalendarium historii Olsztyna) 1620 – wielki pożar Makowa Mazowieckiego 1620 – pożar Włocławka 1627 – pożar Prudnika, który zniszczył większość zabudowań 1628 – pożar Radomia, który zniszczył ponad połowę domów (zob. historia Radomia) 1630 – drugi wielki pożar Sierpca 1630 – pożar Ząbkowic ŚląskichProboszcz wygnany z miasta 1635 – pożar Solca Kujawskiego, który zamienił w popiół całe miasto 1638 – wielki pożar Chełma 1642 – pożar Nysy 1644 – pożar Ustki (zob. historia Ustki) 4 kwietnia 1655 – pożar Górowa Iławeckiego, który strawił cała zabudowę miejską, spłonęło wszystko co znajdowało się wewnątrz murów miejskich sierpień 1655 – pożar WilnaKrzysztof Plebankiewicz Wilno. Przewodnik turystyczny, Arkady, Warszawa 2003. 2 maja 1657 – pożar Gorlic w wyniku najazdu wojsk księcia Siedmiogrodu Jerzego II Rakoczego 1658 – największy pożar Gryfic, który strawił całą południowo-zachodnią część miasta (zob. historia Gryfic) 1662 – pożar Drezdenka, który strawił je doszczętnie 1668 – pożar Gryfic, który zniszczył ponownie większość miasta 19 czerwca 1672 – pożar Szprotawy, który strawił zarówno zabudowę miasta (ratusz, kościoły, szkoły, klasztor), jak i przedmieść, a nawet zadaszony most na Bobrze. W celu szybkiej odbudowy miasta cesarz Leopold wydał nowe przepisy przeciwpożarowePożar Szprotawy w 1672 roku.