Zespół Bazyliki Archikatedralnej Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku – zespół świątynny w Białymstoku, złożony z dwóch połączonych ze sobą budynków kościelnych: starego (z początku XVII wieku) oraz nowego (z początku XX wieku).

Bazylika stanowi główną świątynię archidiecezji białostockiej oraz parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Białymstoku.

Stary kościół (późnorenesansowy) thumb|left|Budynek starego kościoła farnego lewo|mały|Wnętrze XVII-wiecznego kościoła farnego thumb|Późnorenesansowa ambona w starym kościele farnym|lewo thumb|left|Zabytkowy portal starego kościoła farnego

Kościół późnorenesansowy zbudowany w latach 1617–1625, murowany, wzniesiony z fundacji Piotra Wiesiołowskiego, ukończony przez jego syna Krzysztofa. Wewnątrz późnobarokowe wyposażenie fundowane przez Jana Klemensa Branickiego. Pierwotnie świątynia miała charakter późnogotycki z elementami renesansu mazowiecko-litewskiego. Ściany kościoła pokryte polichromią z 1751 wykonaną przez Antoniego Herliczkę.

W świątyni organizowane są w czerwcu niedzielne koncerty organowe pod nazwą "Muzyka w Starym Kościele".

Ołtarz główny Wniebowzięcia NMP Ołtarz główny drewniany, pokryty białą polichromią ze złoceniami. Nad ołtarzem wisi obraz Wniebowzięcia NMP, namalowany przez artystę barokowego, tworzącego na dworze Branickich, Augustyna Mirysa. Nad obrazem widnieje oko Opatrzności Bożej. Niżej mensa z tabernakulum (podobnym do tabernakulum Berniniego w Rzymie). Antepedium, to płycizna z rokokowymi rzeźbami, stanowiąca ewenement ikonograficzny, wykorzystano tu bowiem w dobie Oświecenia wątki apokryficzne. Środkowa scena antepedium przedstawia wniebowzięcie NMP; z prawej strony widnieje prorok Eliasz; z lewej – mężczyzna zwrócony twarzą do Maryi.

Po obu stronach ołtarza głównego znajdują się rzeźby św. Piotra i Pawła z 1751 autorstwa Jakuba Fontany lub Jana Jakuba Plerscha.

Oprócz ołtarza głównego w kościele znajduje się ołtarz Jezusa Ukrzyżowanego.

Epitafium mały|Tablica pamiątkowa w starym kościele farnym|lewo Na ścianie starego kościoła wisi Epitafium Izabelli Branickiej. Jest to haftowana tkanina w pięknej ramie z 1811, wykonana przez przyjaciółkę "Pani Krakowskiej". Na szczycie Epitafium znajduje się alabastrowy wazon, zawierający pamiątki drogie sercu Izabelli. Świątynia posiada późnobarokowe organy ufundowane przez Jana Klemensa Branickiego i zbudowane w 1753 przez Antoniego Wierzbowskiego z Warszawy.

Tablice upamiętniające Na ścianach starego kościoła farnego wiszą trzy tablice.

Pierwsza upamiętniająca fundację kościoła z 1617 o treści "Na cześć Boga Najwyższego Trójcy Świętej, Najświętszej Marii Panny i Wszystkich świętych, świątynię od fundamentów wzniósł Piotr Wiesiołowski marszałek Wielkiego Księstwa Litewskiego, starosta kowieński, tykociński" (oryginał w języku łacińskim).

Druga pamiątkowa Franciszka Karpińskiego o treści "W tym Kościele po raz pierwszy zabrzmiały "Pieśni nabożne" Franciszka Karpińskiego (1741-1825). Kiedy ranne wstają zorze, Wszystkie nasze dzienne sprawy, Bóg się rodzi, Pieśń o miłosierdziu Boskim, zanim ukazały się w Supraślu w oficynie oo. bazylianów w 1792 r.... " Tablica została ufundowana w 175. rocznicę śmierci poety.

Trzecia z informacją o konsekracji tej świątyni w drugą niedzielę po Wielkanocy w 1664.

Mauzoleum rodu Gryfitów-Branickich Kościół stanowił mauzoleum rodzinne rodu Gryfitów-Branickich.

Nagrobek po prawej stronie ołtarza poświęcony jest pamięci babki i ojca Jana Klemensa – pochowane są tu serca: marszałkowej koronnej Katarzyny Aleksandry z Czarneckich Branickiej (zm. 1698) i Stefana Mikołaja Branickiego (zm. 1709). Nagrobek (proj. Kacper Bażanka) ten zbudowany jest z czarnego marmury dębickiego (częściowo także z różowego). Nad sarkofagiem kartusz, wykonany z pozłacanej blachy miedzianej, z rodowymi herbami: Gryfem (Branickich), Lisem (Sapiehów) i Łodzią (Czarneckich) oraz koroną. Po obu stronach kartusza aniołki putta trzymające atrybuty przemijania – klepsydrę i ludzką czaszkę.

Mauzoleum to ufundowane zostało przez żonę Stefana Mikołaja, a zarazem matkę Jana Klemensa – Katarzynę Scholastykę z Sapiehów Branicką.

Drugi nagrobek znajduje się po przeciwnej stronie ołtarza (względem pierwszego nagrobka) i został ufundowany przez Izabellę z Poniatowskich. Nagrobek został wykonany w Rzymie, a następnie przywieziony do Polski. Zbudowany jest z włoskiego różnokolorowego marmuru i złoconego brązu. Pochowane w nim jest serce Jana Klemensa Branickiego (zm. 1771). Urna podtrzymywana jest przez herbowe Gryfy, a całość zamyka piramida ze złoconym medalionem z profilem Branickiego. Na nagrobku znajdują się także trofea władzy hetmańskiej (m.in.: hełm z pióropuszem, szabla i buława).

Podziemia W podziemiach starego kościoła znajdują się krypty, wśród nich "krypta fundatorów" w której spoczywają m.in.: Katarzyna Poniatowska (zm. 1772, trumna rokokowa, bogato złocona) i Izabella z Poniatowskich Branicka (trumna klasycystyczna z drzewa mahoniowego). W pozostałych kryptach znajdują się trumny arcybiskupów: Edwarda von Roppa (zm. 1939, przywiezionego do Białegostoku w 1983), biskupa diecezji mińsko-mohylewskiej, Edwarda Kisiela (zm. 1993), Stanisława Szymeckiego (zm. 2023) i Edwarda Ozorowskiego (zm. 2024).

Nowy kościół (neogotycki) mały|Fasada archikatedry białostockiej Obok starego kościoła farnego znajduje się o wiele większy kościół neogotycki, wzniesiony w latach 1900-1905 według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego w stylu neogotyku nadwiślańskiego, długi na 90 m i wysoki na 72,5 m (wieże). Projekt nawiązywał do wcześniejszej realizacji Dziekońskiego tj. Bazyliki Katedralnej św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika w Warszawie.

Wierni dostali od władzy carskiej zgodę tylko na rozbudowę istniejącego kościoła ufundowanego przez Wiesiołowskich, ponieważ w ramach polityki rusyfikacji ludności polskiej nie pozwalano na budowę nowej świątyni. Jednak przybudówka, powstająca w miejscu prezbiterium starego kościoła, rozrosła się i to pod okiem władzy, w dużej mierze korumpowanej przez mieszkańców.

Prokatedra administratorów apostolskich części archidiecezji wileńskiej pozostałej w granicach Polski po II wojnie światowej zwanej ze względów politycznych "archidiecezją w Białymstoku" od 1945, bazylika mniejsza od 1985, katedra od 1991, archikatedra od 1992. Spoczywa w niej m.in. abp Romuald Jałbrzykowski.

Historia Starania o budowę nowego kościoła thumb|Płaskorzeźba nad głównym wejściem mały|Wnętrze XX-wiecznej archikatedry Pod koniec XIX w. dotychczasowa parafia liczyła ok. 12 000 osób i dotychczasowy kościół mogący pomieścić ok. 1000 osób był za mały. W I poł. XIX w. dziekan białostocki ks. Wilhelm Szwarc rozpoczął starania o zbudowanie nowego kościoła. Uzyskał poparcie parafian. Na lokalizację przyszłej świątyni wybrano wzgórze św. Rocha z nieczynnym cmentarzem. W sprawie projektu dziekan kontaktował się z wybitnymi architektami, Stefanem Szyllerem i Józefem Piusem Dziekońskim.

Ostatecznie wykonanie projektów dziekan zlecił J. Dziekońskiemu, który ukończył projekt pod koniec 1895 i opatrzył datą 1 stycznia 1896. Dokumentacja obejmowała lokalizację świątyni, plan sytuacyjny, rzut fundamentów i budowli (fasada, elewacje boczne, przekroje) oraz kosztorys opiewający na 92948 rubli i 2 kopiejki (w tym 4% prowizji dla architekta – 3573 ruble).

Plan przyszłej świątyni odzwierciedlał ówczesne trendy budowlane w architekturze sakralnej i zakładał budowę tzw. wielkiej katedry w stylu gotyku wiślano-bałtyckiego. Rzut poziomy i opis architektoniczny kościoła wskazywał, że chodzi o trójnawową, czteroprzęsłową bazylikę z transeptem ze skrzyżowaniem naw na planie kwadratu i prezbiterium z półokrągłym obejściem. Z zewnątrz korpus miał być opięty łukami przyporowymi. Świątynię miała zamykać reprezentacyjna, dwuwieżowa fasada.

Zgodnie z ówczesnymi procedurami administracyjnymi wierni przekazali dziekanowi podanie o wybudowanie nowej świątyni, a ten wysłał prośbę wraz z projektem i kosztorysem do Kurii Biskupiej w Wilnie. Konsystorz Wileński przesłał z kolei wymagane dokumenty do gubernatora w Grodnie.

Prawdopodobnie przełomowym momentem dla sprawy budowy nowego kościoła okazała się wizyta cara Mikołaja II w Białymstoku w sierpniu 1897. W trakcie spotkania z przedstawicielami parafii odniósł się on przychylnie do sprawy nowego kościoła. Ostatecznie wierni dostali w marcu 1898 od władzy carskiej zgodę tylko na rozbudowę istniejącego kościoła ufundowanego przez Wiesiołowskich, ponieważ w ramach polityki rusyfikacji ludności polskiej nie pozwalano na budowę nowej świątyni. Wtedy właśnie powstał projekt rozbudowy istniejącego kościoła poprzez dobudowanie nowej, większej świątyni. J. Dziekoński sporządził nową propozycję lokalizacyjną i zmienił dotychczasowy projekt: zaproponował rozebranie prezbiterium starego kościoła parafialnego i zbudowanie prostopadle do jego osi nowego kościoła w typie ”wielkiej katedry”. Według zmodyfikowanego projektu nowy kościół miał być powiększony o jedno przęsło między transeptem a prezbiterium, które też zostało wydłużone. J. Dziekoński nawiązał do własnego projektu kościoła św. Floriana na Warszawskiej Pradze. Zmienił nieco wygląd wież, wzbogacając je o struktury ażurowe, wielouskokowe szkarpy, ostrołuki, pinakle i hełmy iglicowe. Na skrzyżowaniu nawy głównej z transeptem miała powstać strzelista sygnaturka. Wewnątrz miały być sklepienia krzyżowe a na przecięciu naw – gwiaździste. Kosztorys nowego projektu przedstawiony w kwietniu 1899 opiewał na sumę 117815 rubli i 88 kopiejek.

Budowa nowego kościoła thumb|Witraże bazyliki Po uzyskaniu pozwolenia na budowę ukonstytuował się Komitet Budowy Kościoła pod przewodnictwem ks. Szwarca i 19 kwietnia 1900 rozpoczęto roboty budowlane. 11 czerwca tego samego roku ks. Szwarc poświęcił kamień węgielny. W połowie 1901 ukończono kładzenie fundamentów kościoła natomiast sam kościół wzniesiono w latach 1902–1905.

17 września 1905 uroczystego poświęcenia kościoła z rozporządzenia biskupa wileńskiego Edwarda von Roppa dokonał prałat wileński, ks. Jan Kurczewski. Prace wykończeniowe we wnętrzu zakończyły się 27 października 1907.

Zakończoną budowlę tak opisywał wileński tygodnik „Przyjaciel Ludu” w 1907: kościół białostocki nie jest jeszcze wykończony ale to co już zrobiono jest tak piękne, gustowne i stylowe, że warto (...) zwiedzić Białystok jedynie dla obejrzenia tej świątyni wspaniałej (Z Litwy, Rusi i Królestwa polskiego. Białystok, „Przyjaciel Ludu” 1907, nr 17, s.135, w: .

Okres międzywojenny W okresie międzywojennym skoncentrowano się na dokończeniu wystroju wnętrza świątyni. Na początku 1925 warszawski rzeźbiarz Wincenty Begnesy przedstawił projekt stalli i obramowania portalu prowadzącego do zakrystii. Stalle miały być wykonane z drewna i ustawione po obu stronach prezbiterium. Składać się miały z siedzisk i zaplecków z nadwieszonymi baldachimami a ich dekoracja miała być neogotycka (maswerki, pinakle, kwiatony). Projekt został zrealizowany częściowo – siedziska ustawiono obustronnie tylko w przęśle ołtarzowym.

W 1926 gotowy był projekt ołtarza Ukrzyżowania, również autorstwa Begnesego. W lewym ramieniu transeptu stawiono też tymczasowy, neogotycki ołtarz z obrazem św. Rocha.

W latach 1926–1929 wykonano 2 neogotyckie konfesjonały, ławki a na ścianach kościoła zawieszono 14 stacji Drogi Krzyżowej – odlanych w gipsie płaskorzeźb ujętych w neogotyckie obramienia.

W 1928 dokonano naprawy wież i elewacji frontowej kościoła.

30 maja 1931 dokonano konsekracji świątyni. Ceremonii przewodniczył abp metropolita wileński Romuald Jałbrzykowski.

W 1935 rozbudowano XVIII-wieczną plebanię, dobudowując salę widowiskową na 800 miejsc i modernizując dotychczasowy budynek poprzez urządzenie hallu, kasy sali parafialnej i dodatkowych pokoi.