Kajetan Koźmian herbu Nałęcz, krypt.: X. (ur. 31 grudnia 1771 w Gałęzowie, zm. 7 marca 1856 w Piotrowicach) – polski prawnik i poeta, reprezentant klasycyzmu, krytyk literacki i teatralny, mason, publicysta, pamiętnikarz, tłumacz; referendarz Rady Stanu Księstwa Warszawskiego w 1811 rokuKalendarzyk Polityczny Chronologiczny i Historyczny na rok pański 1811 z Magistraturami Kraiowemi, Warszawa 1811, s. 86., członek Rady Generalnej Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego w 1812"Gazeta Warszawska" 30 VI 1812 r., nr 52, s. 913., radca stanu Królestwa Polskiego w 1830 rokuObraz polityczny i statystyczny Królestwa Polskiego iaki był w roku 1830 przed dniem 29 listopada, Warszawa 1830, s. 24., członek Komisji Najwyższej Egzaminacyjnej w Królestwie w 1829 rokuNowy Kalendarzyk Polityczny na Rok 1830, Warszawa 1829, s. 124., członek Komisji Emerytalnej przy Radzie Stanu w 1829 rokuNowy Kalendarzyk Polityczny na Rok 1830, Warszawa 1829, s. 126..
Rodowód Jego rodzina należała do osiadłego na Lubelszczyźnie średnio-zamożnego ziemiaństwa o silnych tradycjach patriotycznych. Był synem Andrzeja Alojzego Koźmiana herbu Nałęcz, sędziego ziemskiego (1746–1796) i Anny z Kiełczewskich Koźmian (1750–1782), chorążanki lubelskiej. Miał czworo rodzeństwa: Teklę (1766–zm. po 1852) po mężu podkomorzynę Bobrownicką, Wincentego (1770–1851), Józefa Szczepana (1773–1823) i Jana (1780–1818).
Życiorys Urodził się w 1771 roku w Gałęzowie. Odebrał staranne wykształcenie prawnicze w Zamościu (1781–1784) i Lublinie (1780–1781 i 1784–1787), a następnie aplikował (do roku 1792) w palestrze lubelskiej, gdzie poznał Ludwika Osińskiego i Alojzego Felińskiego. Pełnił wiele stanowisk urzędniczych i politycznych: sekretarz Lubelskiej Komisji Porządkowej w czasie insurekcji kościuszkowskiej (1794) administrator rządowy (referendarz stanu) w Księstwie Warszawskim (od 1810) członek rzeczywisty warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1811)Aleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800–1832: monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 4, Czasy polistopadowe: epilog: 1831–1836, 1906, s. 488. w roku 1812 powołany jako sekretarz Rady Generalnej Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego (sekretarz Konfederacji Sejmowej) administrator rządowy w Królestwie Polskim (referendarz w Wydziale Oświecenia) – 1815 nadzwyczajny radca stanu Królestwa Polskiego (1818) dyrektor administracji krajowej w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych (1821) dyrektor generalny w Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji w 1828 rokuNowy Kalendarzyk Polityczny na Rok 1828, Warszawa 1828, s. 108. senator-kasztelan Królestwa Polskiego (1829) członek Rady Stanu Królestwa Polskiego w 1830 rokuObraz polityczny i statystyczny Królestwa Polskiego iaki był w roku 1830 przed dniem 29 listopada, Warszawa 1830, s. 19.
Po śmierci ojca (1796) powrócił do rodzinnych Piotrowic pod Lublinem. W roku 1802 poślubił Annę Mossakowską, a po jej śmierci (1806) ożenił się z jej siostrą Marianną. W okresie odwrotu armii napoleońskiej z Rosji, przybywał krótko w: Krakowie, Bejscach i Piotrowicach. W czasach Królestwa Polskiego mieszkał na stałe w Warszawie, gdzie piastował kolejno wysokie stanowiska urzędowe.
Związany był również z masońską lożą Świątynia Izis i towarzystwem Iksów (1815–1819). Przyjaźnił się z wieloma wybitnymi osobistościami, m.in. Zygmuntem Krasińskim, Cyprianem Kamilem Norwidem, Stanisławem Staszicem, Julianem Ursynem Niemcewiczem i Fryderykiem Chopinem. W środowisku literackim Warszawy był przywódcą i naczelnym ideologiem obozu pseudoklasyków. Uczestniczył w obiadach literackich W. Krasińskiego. Należał do największych przeciwników romantyzmu, uznając Mickiewicza za wichrzyciela. Był również przeciwnikiem powstania listopadowego. Jako senator podpisał 25 stycznia 1831 akt detronizacji króla Mikołaja I RomanowaDyaryusz Sejmu z R. 1830-1831, wydał Michał Rostworowski, T. I, Kraków 1907, s. 244.. Potępiony przez sejm powstańczy, w lutym roku 1831 wyjechał do Kalisza. Kilka miesięcy później (latem roku 1831) powrócił do Warszawy i tam zastała go kapitulacja powstańców. Jesienią osiadł na stałe w rodzinnych Piotrowicach, utrzymując kontakty tylko kilkoma pisarzami starszego pokolenia, m.in.: F. Morawskim i F. Wężykiem oraz jednym spośród młodszych – z Z. Krasińskim. Odznaczony Orderem Świętego Stanisława I klasy z nadania Aleksandra I RomanowaZbigniew Dunin-Wilczyński, Order Św. Stanisława, Warszawa 2006 s. 220..
Zmarł 7 marca 1856 w rodzinnych Piotrowicach, został pochowany na cmentarzu parafialnym w Bychawce.
Twórczość literacka Jako poeta Koźmian zadebiutował bajką Sosna i małe drzewka, którą napisał w 1800 roku, a 3 lata później opublikował w różnych czasopismach (Nowy Pamiętnik Warszawski, Gazeta Warszawska oraz Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego). W latach 1800–1813 napisał cykl wysoko ocenionych pięciu ód. Po raz pierwszy zbiór jego wierszy wydano w Krakowie w 1881 (Różne wiersze). Siedem lat później, również w Krakowie wydano Pisma prozą. Koźmian pracował również jako tłumacz i publicysta, zajmował się krytyką literacką. Pisał ponadto pamiętnik (wydany we Wrocławiu w 1972 roku z komentarzem M. Kaczmarka).
Ważniejsze dzieła Wiersze z lat 1787–1792, nieznane, inform. (za Pamiętnikami Koźmiana) K. Wojciechowski: K. Koźmian. Życie i dzieła, Lwów 1897, s. 17 Wierszowana korespondencja z Joachimem Owidzkim i Tadeuszem Kownackim, powst. po roku 1795 (nieznana, inform. K. Wojciechowski jak wyżej, s. 22) Do Ignacego Potockiego, powst. 1797; Wanda 1821; tekst pierwotny zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2059, k. 108–110 Do Aleksandra Zamoyskiego, ordynata, w dzień jego imienin, powst. około roku 1797, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2059, k. 107v–108 Wierszowana polemika z Mikołajem Wolskim (nieznana, inform. K. Wojciechowski jak wyżej poz. 1, s. 24) Modlitwa o pokój, powst. 1800, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; przedr.: J. Tuwim w: Księga wierszy polskich XIX w. t. 1, Warszawa 1954, wyd. 2 Warszawa 1956; P. Hertz w: Zbiór poetów polskich XIX w. księga 1, Warszawa 1959; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2053, k. 36v–37; 2059, k. 38–39 Do kochanki; Do tejże, powst. 1800, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2053, k. 26–27; 2059, k. 77v–79 Oda na wojnę w roku 1800, ukończoną batalią pod Marengo, powst. 1800, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2053, k. 1–3 (oda stanowi początek cyklu utworów poświęconych Napoleonowi) Sosna i małe drzewka. Bajka, powst. 1800; Nowy Pamiętnik Warszawski t. 9 (1803); Gazeta Warszawska 1803, nr 22; Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego 1803; rękopis: Ossolineum, sygn. 12982/II (14) Oda do księżnej generałowej Czartoryskiej przy poświęceniu kościoła Sybilli, powst. pomiędzy rokiem 1800 a 1808, rękopis: zaginął Do księżnej Stanisławowej Jabłonowskiej, wyjeżdżającej do Paryża w czasie kampanii 1809 roku, powst. 1809, fragmenty ogł. A.E. Koźmian: Wspomnienia moje t. 1, Poznań 1867, s. 23; całość zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; przedr. P. Hertz w: Zbiór poetów polskich XIX w. księga 1, Warszawa 1959; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2053, k. 28 Oda czytana na posiedzeniu u... Kajetana Hebdowskiego, zastępcy ministra wojny i generała komenderującego w obydwóch Galicjach, w dzień uroczystości zawieszenia orłów francuskich w Lublinie... W Zamościu d. 4 sierpnia 1809 r., Warszawa (1809); brak miejsca wydania (1809); wyd. następne: Warszawa 1810; fragmenty ogł. A.E. Koźmian: Wspomnienia moje t. 1, Poznań 1867, s. 34–35; przedr. Sto lat myśli polskiej t. 2 (1907); rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2053, k. 4v–6 Przestroga dla ziomków w teraźniejszych czasach, powst. około roku 1809; Czas 1880, nr 179–181, 183; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn.: 2055, k. 100–115 (naśladowanie Horacjusza Beatus ille... Druga przestroga dla ziomków, a raczej dla biurokratów, powst. 1809, ogłoszono pt. Naśladowanie ody Horacjusza 3 z ks. III. Napisane po przyłączenie Galicji do Księstwa Warszawskiego roku 1809, Pamiętnik Warszawski t. 14 (1819), s. 362–368; zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 Oda na zawarcie pokoju w dzień publikacji onego w Lublinie 25 października 1809, Warszawa (1809); pt. Oda na zawarty pokój 1809, Gazeta Warszawska 1809, nr 89; wyd. następne: Warszawa 1810; pt. Oda na pokój w roku 1809, zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; przedr. P. Hertz jak wyżej poz. 6; przekł. francuski (brak daty przekładu) Uczniowie dawnej Szkoły Kadetów do ks. Adama Czartoryskiego. Puławy, 24 grudnia 1809, Lublin 1809; wyd. następne zmienione: Pamiętnik Warszawski 1801, nr 1; przypisy do wyd.: Ziemiaństwo. Wrocław 1839 (zobacz poz. 44); zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 Kantata na rocznicę koronacji Napoleona, powst. 1810, wydano pt. Hymn z okazji koronacji Najj. Napoleona W..., Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego 1810, nr 97 Dodatek; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2052, k. 154 Hymn żałobny na obchód zgonu B∴ Jana Pawła Łuszczewskiego, powst. 1810, odśpiewany w roku 1812 na zebraniu masońskim; wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 Mowa Katona cenzora, miana w Senacie, o obyczajach rzymskich. (Wyjęto z rękopismu roku 1811); Pamiętnik Warszawski t. 12 (1818), s. 315–320; wyd. następne zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2052, k. 158–161 Mowa o życiu i pismach ks. Ignacego Nagurczewskiego, wygł. 1811, Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego 1811, nr 40–41; wyd. następne: Rocznik Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk t. 9 (1816) i wyd. osobno, brak roku wydania; fragmenty przedr. I. Szydłowski w: Przykłady stylu polskiego t. 1, Wilno 1827; zobacz Wydania zbiorowe poz. 2 Dzieje powstania Polski, pod panowaniem Domu Austriackiego będącej..., powst. przed rokiem 1812, fragm. Czas 1879, nr 215–247 (z niewielkimi przerwami); przedr. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2054, k. 72–99 Odezwy Konfederacji Jeneralnej Królestwa Polskiego, powst. 1812, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2, s. 214–250, 318–320 (tu m.in.: Odezwa do narodu z okoliczności wzięcia Moskwy) Oda na pożar Moskwy, powst. 1812, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopisy: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2052, k. 4–5; sygn. 2057, k. 37–38 Do tańcującego Krakowa, powst. 1813, fragmenty ogł. A.E. Koźmian, jak wyżej poz. 11, s. 105; całość zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; przedr.: Sto lat myśli polskiej t. 2 (1907); P. Hertz, jak wyżej poz. 6; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2053, k. 42 Na pogrzeb poczciwego człowieka, na którym nikt nie był w Krakowie, powst. 1813, ogłoszono pt. Myśl z okazji śmierci poczciwego człowieka..., Pamiętnik Warszawski 1815; wyd. następne zmienione zobacz Wydania zbiorowe poz. 1; rękopis: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2053, k. 43 Oda na upadek dumnego, powst. 1813 (według F. Morawskiego; H. Galle i inni datują rok 1815), wyd. J.J. Szczepański, Polihymnia t. 1, Lwów 1827; wyd. następne: Przyjaciel Ludu 1837/1838, nr 10; Pokłosie 1856; zobacz Wydania zbiorowe poz. 1 (tu uwaga: „Oda ta napisana wcześniej, lecz doszła do wiadomości publicznej dopiero w r. 1822”); Sto lat myśli polskiej t. 2 (1907); P. Hertz, jak wyżej poz. 6; rękopisy: Biblioteka Jagiellońska, sygn. 3599; Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2053, k. 6v–9 (teksty różnią się znacznie) O duchu publicznym, powst. w latach 1807–1815, fragm. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2; rękopis fragm.: Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2055, k. 136–139 Postrzeżenie ogólne o sądownictwie, powst. w latach 1807–1815, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2 Raport o Śpiewach historycznych Niemcewicza, powst. w latach 1807–1815 dla Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, wyd. zobacz Wydania zbiorowe poz. 2