thumb|Żołnierze regimentu artylerii w 1775 5 Regiment Fizylierów Artylerii Koronnej – oddział piechoty armii koronnej wojska I Rzeczypospolitej.
Formowanie i zmiany organizacyjne Tradycja tego regimentu sięga wojen króla Jana III Sobieskiego. Wcześniej w armii koronnej powstał regiment piechoty szefostwa gen. art. Zygmunta Przyjemskiego, którego zadaniem była ochrona "armaty". W 1652 roku, po śmierci swojego szefa w bitwie pod Batohem, został on rozwiązany.
Liczący 734 porcje regiment piechoty generała artylerii Krzysztofa Grodzickiego walczył w okresie batalii warszawskiej 1656 roku. Dwa lata później wziął udział w oblężeniu Torunia.
W okresie potopu szwedzkiego, w 1659 regiment piechoty generała artylerii Krzysztofa Grodzickiego wziął udział w wyprawie do Prus Królewskich. Liczył wtedy 943 porcje.
W 1673 roku utworzono regiment artylerii koronnej. Jego szefem każdorazowo miał być generał artylerii koronnej. Jednostka włączona została do ogólnego etatu wojska i figurowała w kompucie piechoty. Ze względu na sposób zaciągu zaliczano ją do autoramentu cudzoziemskiego. Jej zadaniem było eskortowanie dział, a podczas bitwy – walka na identycznych zasadach jak pozostałe oddziały piechoty.
W 1672 wybuchła kolejna wojna z Turcją. Armia Imperium Osmańskiego pod dowództwem sułtana Mehmeda IV w walkach na Ukrainie osiągała początkowo znaczne sukcesy. W kolejnym roku sejm pacyfikacyjny nie tylko nie ratyfikował traktatu buczackiego, ale podjął uchwały o powiększeniu liczebności wojsk zarówno koronnych jak i litewskich. Jesienią 1673 król Michał Korybut Wiśniowiecki przekazał dowodzenie nad wojskami hetmanowi wielkiemu koronnemu Janowi Sobieskiemu, a połączone siły koronno-litewskie 9 listopada stanęły pod Chocimiem. Był wśród nich regiment piechoty generała artylerii Marcina Kazimierza Kątskiego pod dowództwem ppłk. Wilhelma Finka. W czasie bitwy regiment liczył 460 porcji.
W obliczu nowej wojny z Turcją, do której Polska przystąpiła w 1883 w sojuszu zaczepno-odpornym z cesarstwem, sejm uchwałą z 17 kwietnia określił liczebność armii koronnej na 36000 porcji, w tym piechoty na 12870 stawek żołdu. W wyprawie pod Wiedeń miało wziąć udział 36 jednostek piechoty cudzoziemskiego autoramentu. Był wśród nich regiment generała artylerii koronnej, wojewody kijowskiego Marcina Kątskiego pod dowództwem Henryka Henrykowskiego. Zgodnie z etatem regiment powinien posiadać 280 porcji starego i 310 nowego zaciągu. Faktycznie liczył 590 porcji. Żołnierze regimentu wchodzili w skład piechoty lewego skrzydła – brygady J. Butlera.
W wyniku silnego wyczerpania kraju długoletnią wojną z Turcją, w 1690 sejm warszawski obniżył komput wojska koronnego i ustalił liczbę piechoty niemieckiej na 11040 porcji, a węgierskiej na 650 porcji. Zgodnie z tym etatem, regiment wojewody kijowskiego Marcina Kąskego liczył 600 porcji. W czasie wojny północnej stan uległ zmniejszeniu i chociaż jego etat ustalono na 600 porcji, to w 1702 roku liczył faktycznie 318 porcji. Rozmieszczono go w Kamieńcu Podolskim. Tam pełnił warty i wykonywał prace inżynieryjne przy umacnianiu fortyfikacji.
W 1710 roku nowy komput wojska koronnego ustanawiał dla pułku organizację w składzie sześciu kompanii. W tym samym roku dawny regiment królewicza szefostwa gen. Z. Rybińskiego zmienił nazwę na regiment generała artylerii koronnej.
Uchwalony na sejmie 1717 roku komput wojska koronnego przewidywał zorganizowanie regimentu artylerii koronnej w sile 850 porcji. Faktyczny jego stan w 1719 roku wynosił 596 żołnierzy, w tym 132 oficerów i podoficerów i 465 szeregowych. Składał się ze sztabu i 8 kompanii. Jego szefem każdorazowo miał być generał artylerii koronnej. Dodatkowo, poza etatem, utrzymywano kompanię dragonów, której zadaniem była ochrona parku artylerii w czasie marszu. W jej składzie byli: podpułkownik, porucznik, chorąży, wachmistrz, podchorąży, kwatermistrz, felczer, kowal, 3 kaprali, 2 doboszy, siodłarz, 36 szeregowych i woźnica. W 1755 roku liczył 449 żołnierzy, w tym 328 szeregowych. Najbardziej okazałych żołnierzy dobierano do kompanii grenadierskiej. Z każdych dziesięciu wybierano też starszego szeregowego (gefrajtera). Podoficerów mianował szef regimentu spośród zaproponowanych przez kapitanów żołnierzy wyróżniających się i piśmiennych, a oficerów mianował hetman na wniosek szefa jednostki.
W połowie XVIII wieku regiment piechoty artylerii koronnej, którego zadaniem było eskortowanie dział, przemianowano na regiment fizylierski. W 1775 roku znacznie go zredukowano i zmieniono mu nazwę z regimentu fizylierów artylerii koronnej na batalion fizylierów. Odebrano przy tym etat pułkownika, majora i drugiego kapitana. Jednostkę zaliczono do etatu artylerii koronnej. Batalion liczył 427 ludzi. Wchodził w skład Dywizji Małopolskiej.
Sejm roku 1776 ustalił nowy etat wojska, zmieniając znacznie struktury oddziałów. Regiment miał liczyć 8 kompanii, a w sumie 467 żołnierzy. W 1786 roku wprowadzono numeracje regimentów piechoty od 1 do 14. Regiment gwardii pozostał bez numeru. W tym też roku otrzymał on numer 5 i nazwę Fizylierów Koronnych. W 1786 roku liczył 427 żołnierzy. Od 1889 stał się Regimentem Fizylierów.
Reformy Sejmu Wielkiego zwiększyły stany polskiej piechoty w poszczególnych regimentach. Etaty z października 1789 i maja 1792 roku zakładały istnienie regimentu składającego się z dwunastu kompanii zgrupowanych w trzy bataliony, w tym jeden grenadierski i dwa fizylierskie. W praktyce nigdy takiej organizacji nie osiągnięto. W przededniu wojny w obronie Konstytucji 3 maja 5 regiment fizylierów szefostwa Kazimierza Rzewuskiego liczył 1434 żołnierzy.
Liczebność regimentu Etatowe i faktyczne zmiany liczebności regimentu po 1777 roku przedstawiały się następująco: etat z 1777 – 418 żołnierzy faktycznie X 1778 – 416 żołnierzy etat z 8 X 1789 – 2153 żołnierzy etat tymczasowy z 22 I 1790 – 1440 żołnierzy etat wojenny 22 V 1792 – 2169 żołnierzy faktycznie V 1792 – 1566 żołnierzy faktycznie IX 1793 – 1242 żołnierzy etat z 1 III 1794 – 419 żołnierzy faktycznie III 1794 – 405? żołnierzy
Liczebność regimentu w 1792 roku wynosiła 1511 osób, w marcu 1794 roku – 405, w maju – 875, a we wrześniu 1175 żołnierzy.
Regiment w powstaniu kościuszkowskim W kwietniu 1794 regiment liczył około 405 żołnierzy. Do 29 maja regiment otrzymał 370 kantonistów z księstwa mazowieckiego. Lustracja przeprowadzona tego dnia przez gen. mjr. Ignacego Wodzińskiego wykazała obecność: w sztabie wyższym – podpułkownik i major (brak pułkownika i majora) w sztabie średnim – regimentskwatermistrz, adiutant, audytor, regimentsfelczer (brak adiutanta i kapelana) w sztabie niższym – sztabsfurier, 8 podchorążych, batalionsfelczer, 6 felczerów, kołodziej, profos, regimentsdobosz, 6 grajków (brak 2 felczerów, wagenmajstra, „majstra od osady”, podprofosa; poza etatem – 8 podchorążych) 1 leibkompania sztabskpt. Tadeusza Kurowskiego – 101 głów 2 kompania pułkownicza (vacat) – 108 głów 3 kompania ppłk. Jana Kantego Kijeńskiego – 136 głów 4 kompania mjr. Jana Fontany –103 głowy 5 kompania mjr. Antoniego Szuszkowskiego (vacat) – 98 głów 6 kompania kpt, Mikołaja Kolendy – 89 głów 7 kompania kpt. Antoniego Mejera – 118 głów 8 kompania kpt. Ignacego Biernawskiego – 91 głów Łącznie jednostka liczyła 877 żołnierzy. Do kompletu brakowało 6 oficerów, 33 podoficerów, 11 cieśli, 7 doboszy i 596 szeregowych.
Po zredukowanych fizylierów wysłany został w pierwszych dniach maja do ziemi bielskiej kpt. Antoni Cetys. 16 czerwca jednostka liczyła do 907 głów (doszli kantoniści z księstwa mazowieckiego i ziemi bielskiej) a 31 lipca stan faktyczny wynosił 1324 żołnierzy. W wyniku walk pod Terespolem i Maciejowicami stan na 31 października wynosił tylko 312 ludzi. Na uzbrojeniu regiment posiadał 1137 karabinów.
Żołnierze regimentu W okresie insurekcji kościuszkowskiej, do 10 września, regimentem dowodził ppłk Jan Kanty Kijeński. Po nim dowództwo przejął płk Jan Fontana. Drugim majorem fizylierów był Antoni Szuszkowski. Podczas powstania na majorów awansowali: kpt. Antoni Mejer, kpt. Ignacy Biemawski, kpt. Mikołaj Kolenda. Odeszli z jednostki: ppłk Kijeński, mjr Szuszkowski, mjr Mejer, kpt. Cetys, sztabskpt. Hurowski, por. Niewiadomski, por. Karol Otton Kniaziewicz, por. Królikowski, por. Szuszkowski, por. Uzłowiski, por. adiutant Szaniawski, ppor. Kruszewski, chor. Kisielnicki, chor. Mrozowski, chor. Smorczewski, chor. Krasiński, chor. Kirkor, chor. Piotrowski i kwatermistrz Dietrich.
Walki regimentu W 1673 roku regiment, liczący wówczas 600 porcji, brał udział w szturmie szańców obozu tureckiego pod Chocimiem. Pod Wiedniem walczył w składzie brygady płk. Jana Butlera na lewym skrzydle armii polskiej. 9 października uczestniczył w drugiej bitwie pod Parkanami. W 1685 bez powodzenia walczył z Turkami w Mołdawii.
Podczas wojny północnej stan regimentu uległ zmniejszeniu i mimo że jego etat został ustalony na 600 porcji, to w 1702 r. liczył 318 porcji. Na przełomie 1702 i 1703 roku regiment uczestniczył w tłumieniu kozackiego powstania Paleja na Ukrainie. Następnie wziął udział w kampanii letniej, walcząc ze Szwedami pod Lidzbarkiem. thumb|J.P. Norblin – Bitwa pod Zieleńcami 17 kwietnia 1792 roku w Petersburgu został podpisany akt konfederacji, wymierzony przeciwko uchwalonej przez sejm Konstytucji 3 Maja. Do jej obrony zmobilizowano m.in. 5 regiment fizylierów szefostwa Kazimierza Rzewuskiego. Liczył wtedy 1434 żołnierzy i składał się z dwóch batalionów.
1 batalion podporządkowano brygadzie Tadeusza Kościuszki, w której składzie pomaszerował na Wołyń. Tam 15 czerwca 1792 roku wyróżnił się w potyczce pod Boruszkowcami. 17 czerwca walczył pod Zieleńcami i potyczce pod Włodzimierzem. 18 lipca pod Dubienką walczył na prawym skrzydle sił polskich, gdzie powstrzymał szarżę 10 szwadronu konnych jegrów jelizawetgradzkich. Za męstwo w bitwie Złote Medale Virtuti Militari otrzymali: mjr Antoni Szuszkowski, mjr Jan Fontana i por. Karol Kniaziewicz.
2 batalion regimentu pozostawał w składzie Dywizji Małopolskiej w rezerwie.
Przejście króla Stanisława Augusta Poniatowskiego na stronę konfederantów i rozkaz zaprzestania walki spowodowały zakończenie kampanii 1792 roku.
W chwili wybuchu powstania kościuszkowskiego, 17 kwietnia 1794 roku pułk stacjonował w Warszawie i Siedlcach. Dwie kompanie biły się na ulicach stolicy. Latem regiment walczył pod Chełmem i Słonimiem. W składzie dywizji Sierakowskiego walczył z korpusem Suworowa pod Krupczycami i Terespolem. W trakcie bitwy pod Maciejowicami dwukrotnie powstrzymał atakującą piechotę rosyjską. Wobec przewagi wroga wycofał się pod zamek w Maciejowicach i tam został rozbity. Po bitwie do Warszawy powróciło 67 żołnierzy. Walczyli oni później w obronie Pragi. thumb thumb|Aleksander Orłowski, Bitwa pod Maciejowicami (widok od strony polskiej) Bitwy i potyczki bitwa pod Boruszkowcami (15 czerwca 1792), bitwa pod Zieleńcami (17 czerwca), Włodzimierz (7 lipca), bitwa pod Dubienką (1792) (18 lipca), insurekcja warszawska (17 kwietnia 1794), bitwa pod Chełmem (8 czerwca), bitwa pod Słonimem (1 sierpnia), bitwa pod Krupczycami (16 września) bitwa pod Maciejowicami (10 października), obrona Pragi (4 listopada).
Barwa regimentu W okresie panowania Sasów, w stosunku do poprzedniego okresu, mundurowanie piechoty polskiej zmieniło się całkowicie. Zniesiono używane dotychczas niebieskie mundury kroju polskiego, a strój żołnierzy upodobniono do saskiego.