Polski system orderowo-odznaczeniowy

thumb|upright|Order Orła Białego thumb|upright|Order Virtuti Militari I klasy thumb|upright|Order Odrodzenia Polski I klasy thumb|upright|Order Krzyża Wojskowego I, II i III klasy thumb|upright|Order Krzyża Niepodległości I i II klasy thumb|upright|Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej I klasy thumb|Polskie odznaczenia wojskowe Polski system orderowo-odznaczeniowy – zhierarchizowany sposób nagradzania poprzez odznaczanie osób zasłużonych dla państwa polskiego, wyraz uhonorowania ich zasług zawodowych lub indywidualnego męstwa. Starszeństwo (hierarchia ważności, niekiedy określana również słowem precedencja) polskich orderów i odznaczeń państwowych jest regulowane przepisami prawa rangi ustawowej.

Charakterystyka Art. 138 Konstytucji RP stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej nadaje ordery i odznaczeniaKonstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu 25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r. ()., co jest równoznaczne z prowadzeniem wyłącznie przez niego polityki orderowej w imieniu Polski.

Możliwe są dwa tryby nadawania: urzędowy, gdy inicjatorem jest Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, wnioskowy, gdy inicjatorem jest organ umocowany ustawowo (premier, minister, kierownik urzędu centralnego, wojewoda). Do ustawowego organu mogą z inicjatywą zgłosić się podległe im jednostki, organy samorządowe, organizacje społeczne i zawodowe, co nakłada na organ wyższy konieczność ich weryfikacji pod względem formalnym i merytorycznym oraz powiadomienie wnioskodawcy, jeśli wniosek został odrzucony.

Podobnie wyglądają tryby odbierania: urzędowy, gdy inicjatorem jest Prezydent RP, wnioskowy, gdy inicjatorem jest organ umocowany ustawowo (kapituły orderów, a także premier, minister, kierownik urzędu centralnego oraz wojewoda).

Zgodnie z art. 5 ustawy z 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach do Prezydenta należy wydawanie zezwoleń na przyjmowanie przez obywatela polskiego orderu, odznaczenia lub innego zaszczytnego wyróżnienia nadanego przez najwyższe władze państwa obcego. Podobnie głosiła ustawa z 9 kwietnia 1936 r. o odznaczeniach cudzoziemskich (Dz.U. 1936 nr 34 poz. 261). Za zlekceważenie braku zezwolenia grozi kara przewidziana przez Kodeks wykroczeń w art. 61. § 1. (Przyjmowanie oraz wyrażanie przez Prezydenta RP zgody na przyjęcie obcych orderów)..

W Polsce obecnie nadawanych jest pięć orderów (cztery z nich posiadają swoje kapituły), jedenaście odznaczeń cywilnych (sześć w formie krzyża i pięć medali) i trzynaście odznaczeń wojskowych (siedem w formie krzyża i sześć w postaci gwiazd o charakterze pamiątkowym). Przyznawanie jednego orderu wojennego (Virtuti Militari) i dwóch odznaczeń wojennych (Krzyż Walecznych oraz Krzyż Zasługi z Mieczami) zostało wstrzymane, gdyż mogą być przyznawane wyłącznie w czasie prowadzonej przez Polskę wojny i do pięciu lat po jej ukończeniu.

Zbiorowościom może zostać nadany jedynie Krzyż Kawalerski Orderu Krzyża Wojskowego i Krzyż Wojskowy, które mogą otrzymać formacje walczące. W okresie prowadzenia wojny (a później w ciągu 5 lat od jej zakończenia) istnieje również możliwość odznaczania formacji walczących i miejscowości Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari i Krzyżem Walecznych. Wszystkie ordery i odznaczenia mogą być przyznane jedynie w wyjątkowych przypadkach pośmiertnie, wyłącznie w uznaniu szczególnych i godnych upamiętnienia zasług dla Rzeczypospolitej Polskiej. Cudzoziemcy mogą je otrzymać za zasługi dla RP lub jej obywateli lub stosownie do zwyczajów międzynarodowych (wymaga zgody głowy państwa zagranicznego, uzyskiwanej za pośrednictwem protokołu dyplomatycznego).

Kolejność noszenia orderów i odznaczeń w okresie III Rzeczypospolitej, po roku 1989 początkowo była normowana przez poprzednie przepisy. W związku z całkowitą zmianą systemu orderów i odznaczeń w 1992, kwestia kolejności została uregulowana na nowo rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak, orderów i odznaczeńRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 listopada 1992 r. w sprawie opisu, materiału, wymiarów wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń ().. Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 31 lipca 2007 r. (wejście w życie 10 października 2007 r.) kolejność orderów i odznaczeń została w znacznym stopniu zmienionaRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 31 lipca 2007 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń ().. Kolejne Rozporządzenie Prezydenta RP określiło kolejność po ustanowieniu nowych orderów i odznaczeńRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 15 listopada 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń ()..

Starszeństwo polskich orderów i odznaczeń jest przedstawione poniżej. W takiej kolejności nosi się na lewej piersi baretki lub miniatury odznaczeń, z prawej do lewej strony. Kolejność ta odnosi się też do noszenia pełnych odznak orderów i odznaczeń, z wyjątkiem części orderów najwyższych klas noszonych na wstędze. Ordery Virtuti Militari i Ordery Krzyża Wojskowego można nosić jednocześnie (jeśli osoba odznaczona jest wielokrotnie) zgodnie ze starszeństwem, inne ordery nosi się wyłącznie w najwyższej posiadanej klasie. W przypadku jednoczesnego posiadania Orderu Orła Białego i Orderu Virtuti Militari I Klasy – nosi się insygnia Krzyża Wielkiego Orderu Virtuti Militari.

System polskich orderów i odznaczeń państwowych uzupełnia zestaw kilkudziesięciu odznaczeń resortowych, nadawanych przez ministrów lub osoby do tego uprawnione, zwykle wysokiego urzędnika kierującego centralnym organem administracji państwowej, instytucją lub organizacją.

Aktualne starszeństwo Order Orła Białego Order Wojenny Virtuti Militari – klasy od I do V Order Odrodzenia Polski – klasy od I do V Order Krzyża Wojskowego – klasy od I do III Order Krzyża Niepodległości – klasy: I i II Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej – klasy od I do V oznaki innych polskich orderów w kolejności ich otrzymania Krzyż Walecznych Krzyż Wojskowy Krzyż Zasługi za Dzielność Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Wolności i Solidarności Medal Virtus et Fraternitas (od 14 listopada 2018)Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 października 2018 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń (). Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Srebrny Krzyż Zasługi Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami Brązowy Krzyż Zasługi Wojskowy Krzyż Zasługi z Mieczami, Morski Krzyż Zasługi z Mieczami, Lotniczy Krzyż Zasługi z Mieczami (równorzędne między sobą) Wojskowy Krzyż Zasługi, Morski Krzyż Zasługi, Lotniczy Krzyż Zasługi (równorzędne między sobą) Krzyż Świętego Floriana (od 14 lipca 2022)Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 czerwca 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie opisu, materiału, wymiarów, wzorów rysunkowych oraz sposobu i okoliczności noszenia odznak orderów i odznaczeń (). Medal za Ofiarność i Odwagę Złoty Medal za Długoletnią Służbę Srebrny Medal za Długoletnią Służbę Brązowy Medal za Długoletnią Służbę Medal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie Gwiazdy oznaki innych polskich odznaczeń w kolejności ich otrzymania (m.in. aktualne: Krzyż Zesłańców Sybiru, Krzyż Wschodni, Krzyż Zachodni i Medal Stulecia Odzyskanej Niepodległości) oznaki orderów i odznaczeń obcych państw w sposób określony przepisami tych państw

Starszeństwo do 10 października 2007 Order Orła Białego Order Wojenny Virtuti Militari klasy od I do V Order Odrodzenia Polski klasy od I do V Order Krzyża Wojskowego klasy od I do III Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej klasy od I do V oznaki innych orderów w kolejności ich otrzymania Krzyż Walecznych Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Zasługi za Dzielność Srebrny Krzyż Zasługi Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami Brązowy Krzyż Zasługi Medal za Ofiarność i Odwagę Medal za Długoletnie Pożycie Małżeńskie odznaki innych odznaczeń w kolejności ich otrzymania odznaki orderów i odznaczeń obcych państw w sposób określony przepisami tych państw

Pozostałe odznaczenia, które z dniem 16 października 1992 r. włączone zostały do systemu odznaczeń państwowych (z okresem nadawania)Ustawa z dnia 16 października 1992 r. Przepisy wprowadzające ustawę o orderach i odznaczeniach, uchylające przepisy o tytułach honorowych oraz zmieniające niektóre ustawy (Dz.U. z 1992 r. Nr 90, poz. 451; Dz.U. z 1995 r. Nr 83, poz. 419).: Medal Wojska (1992–1992) Medal Morski (1992–1992) Medal Lotniczy (1992–1992) Medal Morski Polskiej Marynarki Handlowej (1992–1992) Krzyż Kampanii Wrześniowej (1992–1992) Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino (1992–1992) Krzyż Armii Krajowej (1992–1999) Krzyż Batalionów Chłopskich (1992–1999) Krzyż Narodowego Czynu Zbrojnego (1992–1999) Śląski Krzyż Powstańczy (1992–1999) Wielkopolski Krzyż Powstańczy (1992–1999) Krzyż Partyzancki (1992–1999) Medal za Warszawę 1939–1945 (1992–1999) Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk (1992–1999) Medal Za udział w wojnie obronnej 1939 (1992–1999) Warszawski Krzyż Powstańczy (1992–1999) Krzyż Oświęcimski (1992–1999) Krzyż Bitwy pod Lenino (1992-1999) Krzyż Czynu Bojowego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie (1992–1999) Krzyż za udział w Wojnie 1918–1921 (1992–1999)*

(*) Krzyż za udział w Wojnie 1918–1921 w latach 1990–1992 był noszony po Krzyżu Walecznych, a po roku 1992 – po obecnie obowiązujących odznaczeniach państwowych.

Historyczne polskie systemy orderowo-odznaczeniowe Odznaczenia Rzeczypospolitej Obojga Narodów (1705–1795) Pierwszy order Rzeczypospolitej Obojga Narodów ustanowiony przez króla Władysława IV Wazy w 1634 – Order Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny – nie został zatwierdzony przez sejm ani wprowadzony, wskutek sprzeciwu szlachty wynikającego z obawy o wprowadzenie przez władcę rządów despotycznych (monarchii absolutnej) przy pomocy kawalerów orderu. Dopiero powstanie pierwszego orderu w 1705 (nawiązującego nazwą do polskiego herbu) i drugiego w 1765 (gdzie patronem był św. Stanisław, a twórcą król Stanisław) utworzyło pierwotny polski system orderowy, do których w 1792 dołączył trzeci order, tym razem typowo wojskowy. System ten dotrwał aż do III rozbioru, a starszeństwo w nim wyglądało następująco: Order Orła Białego, Order Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika, Order Wojskowy (Virtuti Militari). Poza zhierarchizowanym systemem znalazł się szereg medali nadawanych przez króla osobom pochodzenia nieszlacheckiego: Medal Diligentiae (Medal Pilności), Medal Pro Fide, Rege et Lege (medal z dewizą Orderu Orła Białego), Medal Praemiando Incitat (medal z dewizą Orderu św. Stanisława), Medal za Długoletnią Służbę Wojskową (Za Dosłużone Wziąż 18 Lat w Iednymże Corpusie), Medal Virtuti Civili (Zasłudze Cywilnej).

Odznaczenia Księstwa Warszawskiego (1806–1815) Władca Księstwa Warszawskiego Fryderyk August I Wettyn przywrócił cały system przedrozbiorowy (zgodnie z art. 85 Konstytucji Księstwa Ordery cywilne i wojskowe, będące dawniej w Polsce, utrzymują się, a król jest naczelnikiem tych orderów), zmieniając jedynie trochę nazwy dwóch niższych orderów: Order Orła Białego, Order Świętego Stanisława, Order Wojskowy Księstwa Warszawskiego (Virtuti Militari).