Joanna Helander de domo Koszyk (ur. 15 stycznia 1948 w Rudzie) – polska fotografka, reżyserka filmów dokumentalnych, pisarka i tłumaczka. Dokumentalistka życia codziennego w PRL-u oraz autorka filmowych i fotograficznych portretów przedstawicieli polskiej kultury. Mieszka i pracuje w Göteborgu oraz Krakowie.

Życiorys Córka Emilii (z domu Hajduga) i Gerarda Koszyka, pochodzącego z niemieckojęzycznej żydowskiej rodziny, do czasów II wojny światowej zamieszkującej Śląsk Opolski. Studiowała romanistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Brała udział w studenckich zajściach Marca 1968. W tym samym roku została skazana na dziesięć miesięcy więzienia za protest przeciwko inwazji krajów Układu Warszawskiego na Czechosłowację. W więzieniu poznała kobiety z różnymi doświadczeniami życiowymi. Twierdzi, że dzięki temu szybko dojrzała. Po opuszczeniu więzienia, zawieszona w prawach studenta, powróciła do Rudy Śląskiej, a w 1971 roku wyemigrowała do Szwecji, gdzie związała się z kręgami intelektualnymi i artystycznymi. W 1976 roku ukończyła studium fotografii w Göteborgu. Po pięciu latach na emigracji rozpoczęła swoje nieustające powroty do ojczyzny, które odtąd będą głównym źródłem inspiracji w jej pracy artystycznej. W 1978 roku ukazała się w Szwecji jej pierwsza książka Kobieta: en bok om kvinnor i Polen, cykl fotografii i wywiadów z kobietami w Polsce, ukazujących ich życie codzienne w PRL-u. W 1983 roku została Fotografem Roku w SzwecjiKarolina Lewandowska (red), Dokumentalistki. Polskie fotografki XX wieku, Olszanica: Wydawnictwo BoSz, Warszawa: Zachęta Narodowa Galeria Sztuki, 2008, .

Działalność na rzecz kultury niezależnej w PRL-u Utrzymując kontakty z ludźmi kultury zaangażowanymi w opozycję demokratyczną w Polsce doprowadziła do prezentacji kultury niezależnej w zorganizowanym festiwalu polskiej sztuki, teatru i filmu w Szwecji w 1981 roku. Wzięli w nim udział m.in. artyści Grupy Wprost, Teatr Ósmego Dnia, Ryszard Krynicki oraz Agnieszka Holland. Zaprezentowała wtedy diaporamę Niech żyje Polska opartą na własnych fotografiach i wierszach Ryszarda Krynickiego oraz opracowała antologię Knebel i słowo, w której znalazły się wiersze Stanisława Barańczaka w jej tłumaczeniu na szwedzki oraz m.in. teksty Teresy Torańskiej, Aldony Jawłowskiej, Elżbiety Morawiec i Tadeusza Nyczka.

W latach 1981–1982 była współorganizatorką (wraz z Bo Perssonem) uroczystości w Folkets Hus w Sztokholmie, z której dochody przeznaczone były dla więźniów politycznych w Polsce. Przy tej okazji ukazała się w Szwecji książka Polska vinterbrev z tekstami Leszka Kołakowskiego, Stanisława Barańczaka, Sławomira Mrożka i jej fotografiami. Dla radia szwedzkiego przygotowała audycję opartą na poemacie Stanisława Barańczaka Przywracanie porządku, dla Telewizji Szwedzkiej Pancernik Potiomkin z wierszami Zbigniewa Herberta, Juliana Kornhausera, Ryszarda Krynickiego oraz nakręcony w ukryciu w Polsce filmowy reportaż Widokówka z podziemia, opowiadający o trudnym położeniu nonkonformistycznych artystów w Polsce.

W latach 1985–1986 wraz z Bo Perssonem reżyserowała w Moderna Museet w Sztokholmie poetycki kabaret Polska jest snem szaleńca, oparty na wierszach Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta, Czesława Miłosza i Wisławy Szymborskiej oraz przedstawienie poetycko-muzyczne Rozdarty jest mój płaszcz z tekstami Brunona Schulza, Nelly Sachs i Paula Celana.

Twórczość Książki i albumy fotograficzne Kobieta. En bok om kvinnor i Polen (Fyra förläggare, 1978, ) Munkavlen och Ordet (Maneten Publishing House & Nya Pustervik Kultur AB, 1981, ) Gerard K – Breven från Polen (książka o ojcu i losach śląskiej rodziny, Norstedts Publishing House, 1986, ) Planeten Fantasmagori (zdjęcia: Joanna Helander, wiersze: Ryszard Krynicki, teksty: Adam Michnik, Stanisław Barańczak, przekład: Bo Persson, Joanna Helander i Göran Tunström, Café Existens Publishing House, 1994, ) Powroty. Fotografie / Returning. Photographs (katalog wystawy prezentowanej w Galerii Sztuki Współczesnej Biura Wystaw Artystycznych w Katowicach, teksty: Joanna Helander, Walter Laqueur, Ryszard Krynicki, Stanisław Barańczak, Hans Magnus Enzensberger, Leonard Neuger, Wydawnictwo a5, 1994, ) Återkomster (szwedzki katalog do filmu Återkomster, teksty: Joanna Helander i Birgitta Trotzig, Kino Koszyk & Folkets Bio, 1994) Om Hon från Polen vore Här / Gdyby ta Polka była w Szwecji (teksty i wiersze: Wisława Szymborska, Czesław Miłosz, Werner Aspenström i Tomas Tranströmer zdjęcia: Joanna Helander, Almlöfs Förlag, 1999, , polskie wydanie: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 1999, ) Podróże po Polsce i innym świecie. Fotografie / Journeys in Poland and another world. Photographs (publikacja towarzysząca wystawie zdjęć w Centrum Kultury Żydowskiej, teksty: Ida Fink, Walter Laqueur; wiersze: Ryszard Krynicki, Ewa Kuryluk, Judith Herzberg oraz Nelly Sachs; Fundacja Judaica, 1999, ) Spår av Tid (teksty: Joanna Helander, Paweł Huelle, Mikael Kihlman, Jacek Szewczyk, Örjan Wikström, Adam Zagajewski i Czesław Miłosz; Almlöfs Förlag, 2000, ) Ängeln på min gård / Anioł z mojego podwórka (książka z pocztówkami, Kino Koszyk Publishing wraz z Ars Cameralis Katowice, 2003, ) I hjärtat av Europa (tekst: Władysław Bartoszewski, zdjęcia: Joanna Helander, Bokförlaget Atlas, 2007, )

Wystawy Ważniejsze wystawy fotograficzne indywidualne i grupowe: „Pierwszy Powrót" (Göteborg 1976) „Polska i stan wojenny” (USA 1982-1985) „25 fotografików” (Göteborg 1987) „Kobiety i fotografia nordycka” (Oslo 1988, Kopenhaga 1989) „150 lat fotografii” (Mölndal 1989) „Fotografie i grafika” z Janem Szmatlochem (Galeria Brama, Gliwice 1993) „Polen x 2” ze Zbylutem Grzywaczem (Norrtälje Konsthall 1995) „Fotografie i instalacje” z Ewą Kuryluk (Gerlesborg 1996) „Coincidence XV” (Galleri Ignis, Kolonia 1998) „Kobieta” (Kraków, Warszawa, Poznań, Wrocław, Katowice, Bolesławiec, Wałbrzych, Lublin, Szczecin, Bielsko-Biała 1979-1982) „Obrazki z Polski” (Berlin Zachodni 1988, Hamburg 1990, Kraków 1992, Sztokholm 1993) „Listonosz z Hauterives” (Sztokholm 1987, 1991) „Moje 20 lat z Teatrem Ósmego Dnia” (Sztokholm, Göteborg, Lund, Kraków, Poznań, Brema, Loccum, Katowice, Oldenburg, Gerlesborg 1992-1997) „Mój Śląsk” oraz „Portrety pisarzy i artystów” (Muzeum Miejskie, Gliwice 1996, Miskolci, Węgry 1997, Palais Jalta, Frankfurt am Main 1997) „Noblistka, Wisława Szymborska” (Biblioteka Jagiellońska, Kraków 1996, Biblioteka Uniwersytecka, Uppsala 1996, Biblioteka Uniwersytecka, Katowice 1997) „Raport z niespodziewanej wizyty Wisławy Szymborskiej w Sztokholmie” (Instytut Polski, Sztokholm 1997, Teatr Mały, Tychy 2005) „Teatr Ósmego Dnia i inne zdjęcia” (Mediarummet, Sztokholm 1998) „Podróże po Polsce i innym świecie” (Centrum Kultury Żydowskiej, Kraków 1999, Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa 1999, Theather Gallus, Frankfurt 2000) „Powroty ciąg dalszy” (Teatr Ósmego Dnia, Poznań 2001) „Ślady czasu”, fotografie Joanny Helander oraz grafiki Jacka Szewczyka, Mikaela Kihlmana, Örjana Wikströma (Zamek Kalmar, Galeria Pod Podłogą, Lublin, BWA Jelenia Góra 2003) „Kolor ale nie tylko” (Teatr Ósmego Dnia oraz Urząd Miejski, Poznań 2004) „Subtelności śląskie” (Instytut Mikołowski, Mikołów 2004) „Portrety” (Baltic Center, Visby 2004) „Ludzie z Zatoki Królewskiej” (Kungsviken Harrys Galleri, Biblioteka Miejska, Henån 2004 oraz Teatr Mały, Tychy 2005) „Czarno-białe, ale nie tylko” (Galleri Rosengångern, Lerum 2006) „Dokumentalistki” – wystawa zbiorowa (Galeria Zachęta, Warszawa 2008) „Teatr Mon amour” (Lund oraz Biblioteka w Arvika 2008) „Teatr Ósmego Dnia” (Teatr Łaźnia Nowa – w ramach Festiwalu Sztuk Społecznych i Politycznych "Mury", Kraków 2010) „Fotografie – przegląd” – Galeria Bla Huset, Göteborg 2011 „Baby Patrzą. Fotografie 1976-2012” – wystawa retrospektywna podczas Miesiąca Fotografii w Krakowie, 2019 „Jedyne. Nieopowiedziane historie polskich fotografek”, wystawa zbiorowa (Dom Spotkań z Historią, Warszawa 2021-2022)

Filmy Pocztówki z podziemia (1981) Niech żyje Polska (1981) Teater Åttonde Dagen / Teatr Ósmego Dnia (1992) Återkomster / Powroty (1994) Tvillingarna från Kraków / Bliźniaczki z Krakowa (1994) Babcia Kto jest dobrym ojcem Opowieść o Gerardzie K. Walc z Miłoszem (2011) "Zaklinacz deszczu" (2011), 9 min, dla Juliana Kornhausera "Gdyby ta Polka była z nami", 10 min (pokaz w MOCAK-u w trakcie spotkania poświęconego Wisławie Szymborskiej, luty 2012 oraz w Muzeum Nobla w Sztokholmie, kwiecień 2011) "Wieczorem patrzą na księżyc" (2012) – film w przygotowaniu "Światy Zbyluta" (2013) – film w przygotowaniu

Przekłady, publikacje i artykuły prasowe Oprócz pracy artystycznej zajmuje się tłumaczeniem na język szwedzki oraz pisze i publikuje w czasopismach na całym świecie, m.in. w Niemczech, USA i krajach skandynawskich. Jest autorką tłumaczeń wierszy oraz tekstów m.in. Adama Zagajewskiego, Ryszarda Krynickiego, Stanisława Barańczaka, Władysława Bartoszewskiego i Juliana Kornhausera. W 2007 roku ukazała się w Szwecji książka Władysława Bartoszewskiego „Warto być przyzwoitym” w tłumaczeniu Joanny Helander i Bo Perssona, ilustrowana m.in. fotografiami Joanny Helander.

Jest autorką tekstu do katalogu wystawy Julii Pirotte "Twarze i dłonie" w Żydowskim Instytucie Historycznym w 2012 roku.

W Polsce jej fotografie ukazały się w wielu publikacjach, m.in. w poświęconej Wisławie Szymborskiej książce Anny Bikont i Joanny Szczęsnej Pamiątkowe rupiecie, przyjaciele i sny (Prószyński i S-ka, 1997) oraz w wielu czasopismach i wydawnictwach. Jest autorką albumu o noblistce Wisławie Szymborskiej "Gdyby ta Polka była w Szwecji (1999).

W prasie polskiej ukazało się wiele wywiadów z artystką, m.in. w „Na Głosie”, „Rzeczpospolitej”, „Gazecie Wyborczej”, „Odrze”, w czasopiśmie „Śląsk”. Telewizja Polska poświęciła jej program Joanny Gromek pod tytułem „Ślązaczka z Göteborga” oraz jeden z programów Kazimierza Kutza „Na wesoło, czyli smutno”. Andrzej Klamt poświęcił jej fragment filmu „Kim jestem”.

Odznaczenia, nagrody i wyróżnienia Krzyż Wolności i Solidarności (2012)

Nagrody i wyróżnienia (w układzie chronologicznym) Fotograf Roku w Szwecji (1983) Nagroda specjalną The Human Rights Prize za film Teatr Ósmego Dnia na Pärnu International Film Festival w Estonii (1993) Nagroda specjalna za film Powroty na 30. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach (1995) Nagroda Miasta Göteborg Nagroda Landsorganisationen Nagroda Literacka Johna Cassavetesa przyznawana przez Bokförlaget Korpen (1999) Dyplom honorowy Ministra Spraw Zagranicznych Władysława Bartoszewskiego za promowanie kultury polskiej zagranicą (2001) honorowe obywatelstwo Rudy Śląskiej (30 listopada 2017)

Była też wielokrotnie stypendystką Związku Pisarzy Szwedzkich oraz Związku Artystów w Szwecji.

Przypisy

Bibliografia Biesiada XX – Joanna Helander w: Wojciech Sarnowicz, Michał Sudor (red.) "Wesoło czyli smutno. Kazimierza Kutza rozmowy o Górnym Śląsku", Katowice: Wydawnictwo Forum Sztuk Dom Wydawniczy 1999, s. 250-263 Dahlman Eva, Lena Johannesson, Gunilla Knape (eds) "Women photographers, European experience", Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis, 2004, , Lewandowska Karolina (red) "Dokumentalistki. Polskie fotografki XX wieku", Olszanica: Wydawnictwo BoSz, Warszawa: Zachęta Narodowa Galeria Sztuki 2008, „Śląsk to jakby inny kraj”. Rozmowa z Joanną Helander, w: Bronisław Maj (red.) „Na głos”, Kraków: TAiWPN „UNIWERSITAS” 1999, No 15/16, s. 129-149 ISSN 0867-0382 https://dsh.waw.pl/3709-jedyne-nieopowiedziane-historie-polskich-fotografek-wystawa,prg

Linki zewnętrzne

Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wolności i Solidarności Kategoria:Polscy fotografowie współcześni Kategoria:Polscy reżyserzy filmowi Kategoria:Urodzeni w 1948 Kategoria:Honorowi obywatele Rudy Śląskiej Kategoria:Ludzie urodzeni w Rudzie (Ruda Śląska)