Katarzyna Jagiellonka (szw. Katarina Jagellonica, fin. Katariina Jagellonica, ur. 1 listopada 1526 w Krakowie, zm. 16 września 1583 w Sztokholmie) – królewna polska i księżniczka litewska, księżna Finlandii w latach 1562–1583 i królowa Szwecji w latach 1568–1583 jako pierwsza żona Jana III Wazy. Najmłodsza córka króla Polski Zygmunta I Starego i Bony Sforzy.
Życiorys W dzieciństwie zaniedbywana przez rodziców, zwłaszcza przez matkę, która całą uwagę poświęcała swojej pierworodnej córce Izabeli oraz jedynemu synowi Zygmuntowi Augustowi.
Wychowywała się wraz z dwiema siostrami – Zofią i Anną. Trzy królewny odebrały dobre wykształcenie, jednak było ono znacznie niższe od tego, które z inicjatywy Bony otrzymała Izabela.
W związku z małżeństwem brata Zygmunta II Augusta z Barbarą Radziwiłłówną zawartym w 1547, jego pobytem w Wilnie i śmiercią ojca w 1548, Katarzyna przeniosła się wraz z matką i siostrami Anną i Zofią z Krakowa na Mazowsze, gdzie Bona otrzymała oprawę wdowiąJ. Besala, Barbara Radziwiłłówna i Zygmunt August, Warszawa 2007, s. 115–116.. Od 1556 Katarzyna mieszkała tylko z Anną, po zamążpójściu Zofii oraz wyjeździe matki do Bari.
W 1560 owdowiały car Rosji Iwan Groźny poprosił o rękę Katarzyny, ale Zygmunt August nie wydał na to małżeństwo zgody.
W 1562 do Wilna przybyli fińscy posłowie, aby zaproponować małżeństwo Katarzyny z Janem Wazą. Sytuacja wywołała zdezorientowanie u króla Zygmunta Augusta, ponieważ zwyczaj wymagał, aby królewny wydawać za mąż według starszeństwa, natomiast starsza o 3 lata od Katarzyny Anna pozostawała panną. Anna – niechcąca pozbawiać siostry szansy na małżeństwo – oświadczyła, że zrzeka się swojej kolejki na rzecz Katarzyny. Król przychylił się do prośby Anny i wydał zgodę na ślub Katarzyny.
W wieku 36 lat, 4 października 1562 w Wilnie poślubiła księcia Finlandii Jana, późniejszego króla Szwecji Jana IIIZ. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 162.. Zamieszkała wraz z mężem w Turku, gdzie prowadziła własny dwór. Król Szwecji Eryk XIV, podejrzewając Jana o spiskowanie z Rzecząpospolitą, 12 sierpnia 1563 zdobył Turku i uwięził parę książęcą w zamku Gripsholm, niedaleko SztokholmuM. Spórna, P. Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003, s. 216.. Tam Katarzyna urodziła córkę Izabellę (1564–1566 – pochowana w katedrze w Strängnäs), a 20 czerwca 1566 syna Zygmunta, nazwanego na cześć króla Zygmunta Starego.
thumb|lewo|180px|Nagrobek Izabelli Wazówny z 1580, Katedra w Strängnäs Eryk XIV planował zamach na życie nowo narodzonego Zygmunta, w związku z tym Katarzynie udało się przekonać męża, aby odsunąć jego brata od rządów. Udało się to we wrześniu 1568 i Jan objął tron Szwecji. W 1568 urodziła się ich córka Anna.
Koronacja pary królewskiej odbyła się 10 lipca 1569 w uppsalskiej katedrze. Próbowała zachować wpływy katolicyzmu w Szwecji. Pod jej wpływem Jan III wydał przepisy liturgiczne dla kościoła luterańskiego. Jej gusta artystyczne miały wpływ na wznoszenie wielu szwedzkich budowli renesansowych, wzorowanych na dziełach polskiego renesansu.
W 1575 siostra Anna Jagiellonka, która ciągle pozostała niezamężna, została wybrana na królową Polski.
Katarzyna zmarła w 1583. Jan ożenił się powtórnie 2 lata później z Gunillą Bielke. Katarzyna została pochowana wraz z mężem w katedrze w UppsaliZ. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 163..
W 1587 dzięki wsparciu Anny Jagiellonki królem Polski został jedyny syn Katarzyny, Zygmunt III Waza.
W 1570 Marcin Kromer napisał cieszące się popularnością u współczesnych dzieło Historia prawdziwa o przygodzie żałosnej książęcia Finlandzkiego Jana i królewny KatarzynyM. Spórna, P. Wierzbicki, Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Kraków 2003, s. 217..
Dzieci Katarzyny i Jana III Obraz Imię Data urodzenia Data śmierci Małżeństwa90px Izabella 1564 1566 90px Zygmunt 1566 1632 1. Anna Habsburżanka2. Konstancja Habsburżanka90px Anna 1568 1625
Katarzyna Jagiellonka w literaturze Eino Leino, Pieśni księcia Jana i Katarzyny Jagiellonki (1919, wyd. polskie 1981) Hanna Muszyńska-Hoffmannowa, Zamorska Jagiellonka (1986) Małgorzata Duczmal, Czterej królowie Katarzyny, część I (1988) Małgorzata Duczmal, Czterej królowie Katarzyny, część II (1989) Ilona Skujaitė, Karo nuotaka. Iš nemylimos dukros – į Švedijos karalienę („Narzeczona wojny. Od niekochanej córki do królowej Szwecji”, Wilno 2023)
Galeria
Drzewo genealogiczne
Kazimierz IV Jagiellończykur. 30 XI 1427zm. 7 VI 1492 ElżbietaRakuszankaur. 1436zm. 30 VIII 1505 Gian GaleazzoSforzaur. 20 VI 1469zm. 21 X 1494 IzabelaAragońskaur. 2 X 1470zm. 1 II 1524 Zygmunt I Staryur. 1 I 1467zm. 1 IV 1548 Bona Sforzaur. 2 II 1494zm. 19 XI 1557
Jan III Wazaur. 21 XII 1537zm. 17 XI 1592OO 4 X 1562 Katarzyna Jagiellonkaur. 1 XI 1526zm. 16 IX 1583 Izabella ur. 1564 zm. 1566 Zygmunt III Waza ur. 20 VI 1566 zm. 30 IV 1632 Anna ur. 17 V 1568 zm. 26 II 1625
Przypisy
Bibliografia
Spórna M., Wierzbicki P., Słownik władców Polski i pretendentów do tronu polskiego, Zielona Sowa, Kraków 2003, , s. 215–216. Wdowiszewski Z., Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Avalon, Kraków 2005, , s. 161–163.
Kategoria:Jagiellonowie Kategoria:Polki – żony władców obcych Kategoria:Szwedzkie królowe Kategoria:Polskie królewny Kategoria:Polacy pochodzenia włoskiego Kategoria:Urodzeni w 1526 Kategoria:Zmarli w 1583 Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie