W krainie purpurowych obłoków () – powieść z 1959 roku autorstwa Arkadija i Borisa Strugackich, stanowiąca ich literacki debiut.
Historia powstania Według korespondencji między braćmi, pierwsze pomysły napisania powieści o wyprawie na Wenus Arkadij Strugacki miał już w latach 1951-1952. Miała to być fantastyczno-naukowa wersja „Daleko od Moskwy” Wasilija Ażajewa. Na podstawie wywiadów udzielonych różnym czasopismom, przyjmuje się, że powieść powstała w latach 1955-1957.
Według wywiadu przeprowadzonego przez S. Kasznieckiego „Trudno byt' fantastom” (Moskowskij komsomolec, 17 września 1980), ostateczną przyczyną, która zmotywowała braci do napisania powieści, była ich ostra krytyka książki „” (Argonauty Wselennoj), którą wyrazili podczas wspólnego spaceru z żoną Arkadija. Ta miała zarzucić Arkadijowi i Borisowi, że sami nie potrafiliby napisać takiej książki. Choć sam udzielający wywiadu Arkadij Strugacki określa to wydarzenie mianem rodzinnej legendy, niektóre sceny z „W krainie purpurowych obłoków” są aluzją do scen z powieści Władki. Książka Władki ukazała się w 1958 roku, a do składu oddano ją w 1956 roku. Arkadij Strugacki mógł mieć dostęp do maszynopisu dzięki swoim redakcyjnym znajomościom. To mogło umożliwić wprowadzenie zmian do „W krainie purpurowych obłoków”, ale nie napisanie i wydanie całej książki po przeczytaniu maszynopisu.
Fabuła Fabuła książki rozgrywa się pod koniec XX wieku. Tytułową krainą purpurowych obłoków jest planeta Wenus, na którą dotychczas nie udało się pomyślnie wysłać ekspedycji. Szczególnie atrakcyjnym celem wyprawy jest Uranowa Golkonda (nazwana od „diamentowej” Golkondy w Indiach), bogata w złoża rud radioaktywnych. Głównym bohaterem książki jest Aleksiej Bykow, młody rosyjski inżynier. Razem z sześciosobową załogą ma odbyć lot na Wenus na pokładzie eksperymentalnego statku fotonowego „Chius”. Po wylądowaniu na planecie, załoga rozdziela się. Pilot Krutikow zostaje na pokładzie „Chiusa”, zaś Bykow i pozostali członkowie wyprawy udają się transporterem w stronę Golkondy. W drodze jeden z członków załogi ginie. Po dotarciu do celu, załoga przeprowadza badania i buduje infrastrukturę mającą wspomóc kolejne wyprawy. W drodze powrotnej ginie dowódca wyprawy, Anatolij Jermakow, a transporter ulega zniszczeniu w wyniku wybuchu jądrowego. Pozostała przy życiu trójka wycieńczona dociera na pokład statku, choć pilot był zmuszony w międzyczasie zmienić miejsce postoju. Epilog książki, pominięty w polskim wydaniu, ma formę listu geologa wyprawy Jurkowskiego do Bykowa, opisującego dalsze podboje planety.
Tło literackie Powieść była dla braci Strugackich formą sprzeciwu wobec stanu literatury fantastycznej i fantastyczno-naukowej w Związku Radzieckim w latach czterdziestych i pięćdziesiątych. Krytykowano wówczas gatunki fantastyczne nieoparte na racjonalnej koncepcji rzeczywistości. W latach czterdziestych funkcjonowała w fantastyce „teoria granicy”, postulująca pisanie wyłącznie o wynalazkach, mogących wejść w życie w ciągu najbliższych 15 lat. Prowadziło to do schematycznych utworów, których głównym tematem był nowy wynalazek lub technologia, a nie przyszłość i związane z nią marzenia. Boris Strugacki jako przykład literatury, od której wraz z Arkadijem chcieli się zdystansować, podaje opowiadanie fantastyczno-naukowe o nieścierających się podeszwach, prawdopodobnie „Волшебные ботинки” (Wolszebnyje botinki) .
Czyniąc tematem powieści wyprawę na Wenus, bracia Strugaccy odeszli od tej realistycznej wizji. Autorom udało się uniknąć zaklasyfikowania powieści jako literatury młodzieżowej m.in. przez brak młodzieżowego bohatera, śmierć żony Jermakowa w wyniku skandalu na stacji kosmicznej czy zakaz udziału kobiet w kosmicznych wyprawach.
Bracia Strugaccy chcieli, by „naukowość” ich powieści przejawiała się nie tyle w opisywaniu potencjalnych wynalazków, ile w przedstawianiu najnowszej wiedzy naukowej. Wykorzystali zarówno stosunkowo nowe technologie i dziedziny nauki, jak fizyka jądrowa, jak i dopiero rozwijane kerunki badań, jak chemia polimerów, czy jeszcze nie istniejące, ale osiągalne w niedługim czasie, jak wideofon. Nie unikali też wzmianek o teorii względności, cybernetyce czy genetyce, zabronionych w Związku Radzieckim. Poza warstwą naukową, chcieli nadać utworowi też cechy artystyczne i rozrywkowe.
Tematyka W powieści można znaleźć elementy produkcyjniaka, w tym starcie między starym a nowym porządkiem. Motyw ten realizuje się głównie jako konflikt ludzi z dziką przyrodą Wenus. Bohaterowie, mierząc się z niebezpieczeństwami, animizują planetę, porównując swoje starania do bitwy, przysięgając Wenus zemstę za poniesione ofiary. Obecne są również konflikty między tradycją a postępem: od powodzenia wyprawy „Chiusa” zależą przyszłe losy eksploracji i lotów w kosmos, a także między kolektywem a indywidualizmem, reprezentowanym przez Jurkowskiego. Powieść przedstawia urzeczywistniony ideał socjalistyczny, ale też pojawia się krytyka wcześniejszych czasów. Wojciech Kajtoch zwraca uwagę, że ta krytyka jest przeprowadzona bardzo płytko, przy jednoczesnym przeniesieniu na karty książki centralistycznej ekonomiki stalinowskiej, opartej na surowej dyscyplinie. Kreślona wizja światowego pokoju i globalnej współpracy stoi w kontraście do opartego na tajemnicy i autorytecie przełożonych sposobu zarządzania, prezentowanego przez kierownika przygotowań wyprawy Krajuchina. Jednocześnie autorzy podjęli starania, by uniknąć sprowadzenia bohaterów do socrealistycznych schematów, poprzez nadanie im cech odbiegających od wzorców epoki oraz wykorzystanie humoru.
Według Wojciecha Kajtocha, sprzeciw autorów wobec zastanej sytuacji dotyczył przede wszystkim estetyki fantastyki naukowej, a nie ideologii socrealistycznej. Po latach Boris Strugacki ocenił „W krainie purpurowych obłoków” jako „pewien kaleki pomnik postawiony epoce”.
Przypisy
Kategoria:Twórczość braci Strugackich Kategoria:Powieści fantastycznonaukowe z 1959 roku Kategoria:Rosyjskie powieści fantastycznonaukowe Kategoria:Utwory, których akcja toczy się na Wenus