Niemieckie represje wobec ludności Łasina (1939) – masowe represje wobec ludności Łasina i okolicznych miejscowości, zastosowane przez okupantów niemieckich jesienią 1939. W ramach akcji „politycznego oczyszczania terytorium” członkowie paramilitarnego Selbstschutzu zamordowali wówczas ok. 150 mieszkańców powiatu grudziądzkiego.

Działalność Nordewina Koerbera W okresie międzywojennym w okolicach Łasina aktywnie działały niemieckie organizacje mniejszościowe o zabarwieniu pronazistowskim. Jednym z liderów miejscowej społeczności niemieckiej był Nordewin von Diest-Koerber – właściciel majątku ziemskiego w Nowych Jankowicach. Pełnił on funkcję przewodniczącego Związku Młodych Niemców (niem. Deutsches Jungblock), młodzieżowej przybudówki tzw. Zjednoczenia Niemieckiego (niem. Deutsche Vereinigung). Na terenie swojego majątku Koerber zorganizował ośrodek treningowy, w którym miejscowi Niemcy przechodzili przeszkolenie ideologiczne i wojskowe. Niektórzy uczestnicy organizowanych tam kursów byli kierowani na dalsze przeszkolenie do Rzeszy lub Wolnego Miasta Gdańska. Polska opinia publiczna była informowana o prawdziwym charakterze działalności Koerbera przez członków Związku Podoficerów Rezerwy z Grudziądza, którzy postawili sobie za cel monitorowanie antypolskiej działalności niemieckich organizacji mniejszościowych.

Wkrótce po rozpoczęciu kampanii wrześniowej w rejonie Łasina ujawniły się niemieckie bojówki. Już 1 września 1939 w komunikacie sztabu Armii „Pomorze”, informującym o przebiegu działań wojennych w pierwszej połowie dnia (godz. 9:00-14:00), pojawiła się informacja, iż w tamtejszych okolicach „uzbrojone bandy miejscowej ludności niemieckiej mordują Polaków”. Kilka dni później tereny powiatu grudziądzkiego zostały opanowane przez oddziały Wehrmachtu. Körber, który w kwietniu 1939 roku zbiegł na terytorium Wolnego Miasta Gdańska, powrócił wówczas do Nowych Jankowic.

„Polityczne oczyszczanie terytorium” 200px|right Wkrótce po wkroczeniu wojsk niemieckich na terenie powiatu grudziądzkiego zaczęły tworzyć się pierwsze struktury Selbstschutzu – paramilitarnej formacji złożonej z przedstawicieli niemieckiej mniejszości narodowej zamieszkującej terytorium przedwojennej Polski. Nordwin Körber objął wówczas funkcję dowódcy tzw. II rejonu Selbstschutzu w powiecie grudziądzkim (z siedzibą w Nowych Jankowicach). Jego ludzie wraz z funkcjonariuszami policji niemieckiej rozpoczęli masowe aresztowania Polaków. Był to element szerszej akcji eksterminacyjnej, wymierzonej w pierwszym rzędzie w polską inteligencję, którą narodowi socjaliści obarczali winą za politykę polonizacyjną prowadzoną na Pomorzu Gdańskim w okresie międzywojennym oraz traktowali jako główną przeszkodę na drodze do szybkiego i całkowitego zniemczenia regionuDo grona inteligencji Niemcy nie zaliczali wyłącznie osób należących z powodu wykształcenia do określonej warstwy społecznej, lecz wszystkich tych, wokół których z racji ich aktywności i postawy mógł się rozwijać ruch oporu – a więc ludzi, których cechowała aktywność, umiejętności kierownicze lub autorytet w polskim społeczeństwie. Nazistowscy decydenci używali w stosunku do tej szerokiej grupy określenia „polska warstwa przywódcza” (niem. Führungsschicht)..

Wyroki śmierci na aresztowanych mieszkańców Łasina były wydawane podczas spotkań na tzw. Sali Spittera przy tamtejszym Rynku. Pierwszą grupę skazańców, w większości rolników i działaczy społecznych, rozstrzelano 7 września na placu zwanym „Magdalenką”.

W październiku i listopadzie 1939 roku Selbstschutz dokonał kilku masowych egzekucji na terenie Łasina bądź w okolicznych lasach. Między innymi w żwirowni na północnym zboczu doliny Osy (w lesie obok szosy prowadzącej do Przesławic) Niemcy rozstrzelali ok. 40 Polaków – m.in. mieszkańców Słupa i Szczepanek. Pewną liczbę aresztowanych wywieziono także do obozu dla internowanych w Grudziądzu. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zostali oni wkrótce później zamordowani w Mniszku-Grupie lub na Księżych Górach pod Grudziądzem. Kilku księży z dekanatu łasińskiego zostało także rozstrzelanych w Klamrach (powiat chełmiński).

Jesienią 1939 zamordowano łącznie ok. 150 mieszkańców Łasina i okolicznych wsi. Między innymi aresztowano dziesięciu duchownych katolickich z dekanatu łasińskiego, spośród których siedmiu zostało zamordowanych (ks. Leon Gregorkiewicz, ks. Franciszek Kędzierski, ks. Jan Martenka, ks. Stanisław Niklas, ks. Alojzy Ptach, ks. Anastazy Sadowski, ks. Franciszek Wilczewski). W gronie ofiar znaleźli się także: Julian Dymny – sołtys wsi Jankowice, Wojciech Lisiewicz – sołtys wsi Szembruk oraz pięcioosobowa rodzina Karbowskich z Nogatu. Niemcy zamordowali również ośmiu rolników z Przesławic koło Łasina oraz pewną liczbę rolników z Jankowic i kupców ze Słupnicy.

Po wojnie Po wojnie odnalezione zwłoki ofiar niemieckiego terroru zostały w większości przypadków ekshumowane i przeniesione na cmentarz parafialny w Łasinie. Ciała Polaków zamordowanych w żwirowni pochowano natomiast na cmentarzu parafialnym w Grucie. Przy ul. Dworcowej w Łasinie (w pobliżu parku miejskiego) postawiono pomnik dłuta artysty-rzeźbiarza Ignacego Zelka, upamiętniający mieszkańców Łasina i okolic zamordowanych przez Selbstschutz w 1939 roku. Pomnik ma kształt prostokąta, w którego środkowej części, na postumencie, umieszczono postać żołnierza z wzniesioną prawą ręką, a powyżej – rzeźbę orła z rozpostartymi skrzydłami. Po obu stronach zapisano nazwiska 148 ofiar niemieckiego terroru. Na postumencie widnieje napis „Jeszcze Polska nie zginęła”, a u stóp figury umieszczono płytę nagrobną z napisem: „Tu leżą ofiary barbarzyństwa hitlerowskiego 1939 – 1945. Cześć ich pamięci”. Pamiątkowy krzyż postawiono także na miejscu straceń w żwirowni (1989).

Nordwin Körber zginął w 1943 roku podczas pożaru majątku należącego do jego córki, Anny Kleinschmidt z Błonowa.

Zobacz też Niemieckie represje wobec ludności Grudziądza (1939) Niemieckie represje wobec ludności Radzynia Chełmińskiego (1939) Zbrodnia w Białochowie

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:1939 w okręgu Gdańsk-Prusy Zachodnie Kategoria:Intelligenzaktion na Pomorzu Kategoria:Zbrodnie Selbstschutzu Kategoria:Historia Łasina