Śmigiel

Śmigiel – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Śmigiel. Nazywane jest miastem wiatraków ze względu na dawne tradycje młynarskie oraz sprzyjające warunki, dzięki którym, zgodnie z legendą, niegdyś w Śmiglu stało niemal 100 wiatrakówHistoria miasta.

Nazwa Miasto zostało lokowane w średniowieczu na gruntach wsi Koszanowo i początkowo jako miasto notowane było pod nazwą wcześniejszej wsi. Jej nazwa pojawia się w źródłach poczynając od roku 1301 Kossonow, Cosszonovo 1352, Cossonowo 1470, Kozanowo 1494, Coschanowo 1507, Coschonowo 1563, Koszanowo 1580. Brzmiała ona dawniej Koszonow, Koszonowo, a pochodzi od poświadczonej źródłowo nazwy osobowej Koszon, której nie można wyjaśnić jednoznacznie. Być może, jest ona z pochodzenia imiesłowem biernym przeszłym od czasownika kosić. W staropolskim nazewnictwie osobowym imiona mające formę imiesłowów nie należały do rzadkości, na przykład Biegan od biegać, Kochan od kochać, Obiecan od obiecać. Jest też możliwe, ze nazwa osobowa Koszon jest zdrobnieniem imienia Konrad albo też jest derywatem od nazwy osobowej Kosz, która z kolei pochodzi od wyrazu pospolitego kosz.

W najstarszych dokumentach miasto notowano jako Koszanowo dopiero później przyjęła się nazwa Śmigiel, która pojawia się w źródłach w początku XV wieku – 1408 Smigel, 1411 de Smygla, 1415 w Szmiglu, 1420 Smygel, 1427 Smygyel, 1427 Smyghel, 1433 Smygiel, 1438 Smigil, 1450 Smikel, 1452 Smygil, 1474 Szmyghel, 1474 Szmygyel, 1523 Schmygel, 1527 Szmigiel, a później także 1563 Szmigiel oppidum, 1846 Szmigiel, 1892 Szmigiel albo Śmigiel. Możliwe, iż przed wiekiem XV określała ona odrębną osadę włączoną z czasem do nowo założonego miasta. Miasto to przyjęło od 1435 roku jako wyłączną nazwę Śmigiel, a tylko dla wsi utrzymała się nazwa Koszonowo, później Koszanowo. W 1460 roku Śmigiel otrzymał nowy przywilej lokacyjny. Jego rozwojowi sprzyjało położenie na ważnym szlaku komunikacyjnym z Poznania do Głogowa.

Do wyjaśnienia nazwy trudno się posłużyć istniejącym w gwarach wyrazem śmigiel, ponieważ żadne z czterech jego znaczeń zanotowanych w słownikach nie da się zastosować do nazwy miejscowej, są to bowiem drobne narzędzia gospodarskie lub ich części oraz część urządzenia młyńskiego regulująca ruch kamieni. Nieobojętną natomiast do wyjaśnienia nazwy wydaje się informacja o położeniu miasta na wzgórzu, gdyż miejsce to stwarzało znakomite warunki do budowy wiatraków. Wiadomo, ze w XVI wieku było ich w Śmiglu co najmniej sześć, a u schyłku wieku XVIII pięćdziesiąt. One to z pewnością nadawały miastu charakterystyczny wygląd, przez co wyróżnia się ono w krajobrazie okolicy. Wydaje się więc uzasadnione przypuszczenie, że to właśnie śmigające, to znaczy obracające się śmigi, czyli skrzydła wiatraków stały się podstawa omawianej nazwy. Została ona utworzona w ten sam sposób jak wymieniony powyżej gwarowy wyraz śmigiel, a więc od czasownika śmigać w znaczeniu 'obracać się, poruszać się szybko' przy pomocy przyrostka -el. Podobnie utworzone są na przykład krężel i krążel od krążyć, pocięgiel od pociągać.

Połączenie nazwy z nazwą osobową Śmigiel (poświadczona źródłowo jeden raz) wydaje się mniej przekonujące.

Herb i godło Nie wiadomo, kto i kiedy dokładnie był pomysłodawcą herbu miasta. Można przypuszczać, że autorem pomysłu był właściciel miasta, (Śmigiel był miastem prywatnym) Henryk Ramsz wraz z wybranymi przez niego rajcami.

Herb Śmigla zaliczany jest do typu topograficznego. Najstarsza pieczęć z herbem Śmigla pochodzi z XIV wieku, znana z odcisku z 1564 o średnicy 57 mm. Przedstawia on drewniana wieżę strażniczą ze spiczastym dachem z trzema oknami i krużgankiem nad nimi oraz datę 1544. Z biegiem czasu (prawdopodobnie w XVI w.) wzbogacono wieżę tę wysmukłym daszkiem zakończonym gałką. Po jej bokach pojawiły się dęby z żołędziami, a sama wieża osadzona została na pagórku. Ten sam motyw jest także na innej pieczęci wykonanej w XVI wieku i opatrzonej datą 1586, a znanej z odcisku z 1808 oraz także na pieczęciach wykonanych w XVII-XIX wieku. W powyższej formie herb został zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych RP w 1939 roku i obowiązuje do dzisiaj. Symbolika herbu nie jest jasna.

Historia thumb|Obszar Obrzan na północ od Dziadoszan i Trzebowian thumb|Przebieg granic w wiekach XII i XIII umiejscawiał rejon Śmigla na pograniczu wielkopolsko-śląskim thumb|U progu XIV w. wybuchła wojna Kujawian i Głogowian o panowanie nad Kościanem, Śmiglem etc. (ilustracja poglądowa) thumb|Średniowieczny kościół Śmigla z XV wieku. thumb|Jeden z dwóch zrekonstruowanych śmigielskich wiatraków thumb|Dokument cechowy ze Śmigla – 1644 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu) thumb|Kaplica na cmentarzu ewangelickim

Geneza/Średniowiecze Po migracji na obszar obecnej zachodniej Polski ludów słowiańskich obszar ziemi kościańskiej, okolice w których później powstał Śmigiel, stały się centrum osadniczym społeczności, który obecna archeologia określa nazwą Obrzanie. Według współczesnego stanu nauki wiemy, że była ona na wyższym poziomie rozwoju cywilizacyjnego od swoich północnych sąsiadów (Polanie), a niektórzy mieszkańcy brali udział w handlu ze światem śródziemnomorskim i światem arabskim. Jako prosperujący obszar "Obrzanie" weszli w sferę zainteresowania rodu Piastów, stając się obiektem podboju dokonanego przez Mieszka I. Ludność tutejsza została przeniesiona na północny wschód pomiędzy Giecz, Gniezno i Poznań zdaniem znawców wybitnie wzmacniając potencjał ludnościowy i ekspansywność Civitas Schinesghe/Państwa Gnieźnieńskiego.

Będąc w czasach Polski dzielnicowej właściwie na pograniczu Śląska i Wielkopolski, na przełomie wieków XIII i XIV, rejon obecnego miasta Śmigiel został częścią Księstwa głogowskiego. 10 marca roku 1296 książęta, kujawski Władysław Łokietek i głogowski Henryk III zawarli ugodę pod Krzywinem o podziale Wielkopolski, wtedy to suzerenem dla tych terenów stał się Głogowczyk. Wedle postanowień traktatowych Henryk III obejmował wszystkie ziemie na południe od rzeki Obry plus kasztelanie: zbąszyńską i wschowską, a nawet teren za Notecią po Drezdenko. Kujawski Władysław adoptował syna Henryka III – Henryka IV Wiernego i czynił go następcą w poznańskiem.

24 czerwca 1298 r. zawarto tajny układ w Kościanie, książę głogowski umówił się z opozycją możnych wielkopolskich z biskupem poznańskim Andrzejem Zarembą na czele, że w zamian za potwierdzenie przywilejów kościelnych i zgodę na objęcie w przyszłym królestwie funkcji kanclerza przez biskupa Andrzeja Wielkopolanie wspomogą w rewindykacji Wielkopolski, pozyskaniu Pomorza Gdańskiego jak też w uzyskaniu przez Głogowian korony królestwa polskiego.

Piastowie z Kujaw w osobie Władysława Łokietka zdobyli mocną pozycję stosując agresję wobec sąsiednich księstw i zdecydowali się testować opór na zachodzie krótkotrwale sięgając po Zbąszyń, który jednak synowie księcia Henryka III Głogowczyka zdołali odbić. Świadomość o wzrastającej sile kontrolujących coraz to większe obszary Polski Piastów kujawskich, skierowała Piastów głogowskich ku zbliżeniu z zakonem krzyżackim, próbującym ograniczać Łokietka popierając mniejsze księstwa. Taki ruch widzimy był sensownym w świetle tego że wcześniej już, w 1314, gdy wielkopolskie możnowładztwo zbuntowało się przeciw reformie administracyjnej, Łokietek wyciągnął rękę po Poznań, w 1315–1317 rozpętując wojnę, by zagarnąć resztę Wielkopolski. Wojna ta nie przyniosła rozstrzygnięć, a tylko zdewastowała nadobrzańskie tereny.

Wnioskując logicznie; władcy dla Śmigla, Kościana, Zbąszynia tj., Henryk IV z bratem Przemkiem II, którzy poprzez swą matkę i ich dziadka Albrechta z Brunszwiku, byli krewnymi z wielkim mistrzem krzyżackim. Stając przy Zakonie w jego konflikcie z Łokietkiem, mogli nie tylko widzieć szansę na utrzymanie granic na Obrze, a wręcz na przywrócenie swojej władzy nad Poznaniem.

Jako skutek wojny polsko-krzyżackiej ziemie za Obrą zostały podbite i przyłączone do odtwarzanej w owym czasie przez kujawskich Piastów Polski za panowania Kazimierza III - syna Łokietka.

Nadanie Śmiglowi praw miejskich nastało u schyłku XIV w., przed 1400 rokiem, co do tego historycy nie są pewni do końca. Część specjalistów przyjmuje rok 1388, kiedy zgodę wyraził Władysław Jagiełło, na prośbę królewskiego namiestnika Wschowy, szlachcica rodem z Górnych Łużyc, Remszela z Oppeln (teraz część miasta Löbau). W roku 1400 dziedzic w dzisiejszej wsi Koszanowo, kolejny nazwiskiem von Oppeln, Henryk, dostał przywilej na założenie miasta od króla Władysława Jagiełły. Miasto zostało lokowane na obszarze części wsi Koszanowo i przyjęto początkowo nazwę macierzystej wsi. Henryk nadał miastu Koszanowo targ na sól, a także wagę, postrzygalnię, dwie ławy chlebowe, dwie ławy rzeźnickie, dwie ławy szewskie, wysokie kramy oraz stawy położone wokół rowu miejskiego. thumb|left|Władysław II dał zgodę na lokację miejską Śmigla thumb|left|Król Aleksander wspomógł miasto ulgami podatkowymi W 1415 r. Ramszel(II?) z Oppeln – koszanowski dziedzic, nadał miastu Koszanowo prawo magdeburskie oraz Nową Wieś, która graniczyła z Koszanowem oraz Bronikowem. Burmistrz oraz rajcy mieli w niej pobierać czynsz wynoszący 11 grzywien, a pleban miał dostawać rocznie 8 groszy w trojakach oraz jeden korzec chmielu z każdego łanu.

W 1425 miejscowość leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Od 1408 była siedzibą własnej parafii. W 1510 należała do dekanatu Kościan.

W dobie trwania zmagań wojny trzynastoletniej Śmigiel wystawił w 1458 roku 7 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w MalborkuKodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181..

Przez ostatni wiek średniowiecza królowie z Jagiellonów sprzyjali rozwojowi Śmigla. W 1460 król polski Kazimierz Jagiellończyk na prośbę biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego; logicznie wnioskując; potwierdził Śmiglowi prawa miejskie wzoru Magdeburga. W 1493 król polski Jan Olbracht na prośbę kanonika poznańskiego Piotra Śmigielskiego pozwolił mieszczanom śmigielskim podczas targów tygodniowych w czwartki swobodnie sprzedawać konie, woły i bydło. 1506 król polski Aleksander Jagiellończyk zwolnił z płacenia podatków na 4 lata tych mieszczan ze Śmigla, którzy ucierpieli szkody z powodu pożaru. W 1517 czopowe od mieszczan S. za 1 kwartał król Zygmunt Stary nadaje Janowi Rozdrażewskiemu.

Nowożytność W latach 70. XVI w. ówczesny właściciel miasta Eliasza Arciszewskiego założył w Śmiglu zbór braci polskich i stał się on jednym z głównych ośrodków braci polskich w Polsce. W 1582 miasto strawił pożar.

Trudności objawiły się dla Śmigla i okolic w czasach potopu szwedzkiego, rekwirunki i kontrybucje cechujące szwedzką okupację były tym z czym się zmagano. Typowym w tamtej epoce sposobem prowadzenia działań było przerzucanie kosztów utrzymania okupanta na ludność lokalną. Fakt, że pobliski Kościan wybrano na punkt stacjonowania wojska szwedzkiego stanowił uciążliwość też w Śmiglu

31 marca 2011 miasto liczyło 5613 mieszkańców.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. leszczyńskiego.

II wojna światowa