thumb|upright|Krzyżyk powstania styczniowego z napisami „25-27 luty. Pamiątka 8 kwietnia 1861” i „Warszawa”, należący do Tomasza Kazeckiego thumb|Kozacy atakują nahajkami uczestników demonstracji 27 lutego 1861 roku przed kościołem św. Anny w Warszawie thumb|Delegacja Miejska, która udała się z poselstwem do namiestnika rosyjskiego namiestnika Michaiła Gorczakowa thumb|Pogrzeb pięciu poległych, 2 marca 1861, obraz Aleksandra Lessera thumb|Rosyjskie wojsko otwiera ogień do bezbronnych manifestantów na placu Zamkowym, 8 kwietnia 1861 roku thumb|Rosyjska piechota atakuje demonstrantów na Placu Zamkowym, 8 kwietnia 1861 roku thumb|Zamknięcie kościołów, grafika Artura Grottgera z cyklu Warszawa I 1861 Masakry w Warszawie w 1861 roku – masakry dokonane przez armię Imperium Rosyjskiego na uczestnikach szeregu demonstracji patriotycznych warszawskiej ludności w 1861 roku.

Przebieg manifestacji 27 lutego 1861 roku Demonstracja została zorganizowana przez studentów Szkoły Sztuk Pięknych i Akademii Medyko-Chirurgicznej i odbyła się dnia 27 lutego 1861 roku. Przebiegała pod hasłami przeprowadzenia reform społecznych oraz zagwarantowania praw obywatelskich. Demonstranci domagali się uwolnienia aresztowanych podczas wcześniejszej demonstracji, jaka odbyła się 25 lutego 1861 roku (rocznica bitwy o Olszynkę Grochowską). Na Starym Mieście manifestacja przerodziła się w procesję religijną. Na Krakowskim Przedmieściu do uczestników manifestacji ogień otworzyło wojsko rosyjskie. Od kul żołnierzy zginęło pięciu uczestników protestu: czeladnik krawiecki Filip Adamkiewicz, uczeń gimnazjum Michał Arcichiewicz, robotnik Karol Brendel oraz dwaj ziemianie z Towarzystwa Rolniczego – Marceli Paweł Karczewski i Zdzisław Rutkowski.

Ciała zamordowanych przeniesiono do Hotelu Europejskiego, gdzie odbywał się wówczas zjazd Towarzystwa Rolniczego; jego uczestnicy pełnili przy zwłokach wartę, obawiając się, że ciała wykradnie rosyjska policja. Podczas zamieszek policja oraz wojsko rosyjskie wtargnęło na tereny kościołów, w których chronili się demonstranci. Na znak protestu wkrótce je zamknięto, a na znak solidarności z katolikami rabin Izaak Kramsztyk nakazał również zamknąć wszystkie warszawskie synagogi.

Delegacja Miejska i pogrzeb pięciu poległych

Masakra była szokiem dla warszawiaków i wywołała w mieście ogromne poruszenie. Mieszkańcy wyłonili delegację obywatelską, która udała się z poselstwem do namiestnika ks. Michaiła Gorczakowa. W jej skład weszło 14 przedstawicieli wszystkich stanów: księża kanonicy Józef Wyszyński i Józef Stecki, rabin Dow Ber Meisels obywatele Jakub i Teofil Piotrowscy, sławni pisarze Józef Ignacy Kraszewski i Józef Kenig, generał Jakub Walenty Lewiński, bankierzy Leopold Stanisław Kronenberg i Mathias Rosen, lekarz Tytus Chałubiński, kupiec Ksawery Szlenkier, fotograf Karol Beyer, mecenas August Trzetrzewiński, szewc Stanisław Hiszpański

W wyniku pertraktacji władze rosyjskie, w obawie przed eskalacją konfliktu, zgodziły się na przyjęcie następujących żądań zaproponowanych przez delegację obywatelską: Pozwolić uroczyście pochować zwłoki ofiar. Wojsko i policję z miasta usunąć. Zatwierdzić wybraną delegację, która miała mieć pieczę nad porządkiem w mieście. Uwolnić z więzienia wszystkich aresztowanych. Usunąć ze stanowiska oberpolicmajstra Trepowa, a na jego miejsce mianować margrabiego Pauluzziego.

Masakra odbiła się szerokim echem w ówczesnym świecie i była jednym z wydarzeń, które przyczyniło się do wybuchu powstania styczniowego w 1863 roku.

Masakra 8 kwietnia 1861 roku 8 kwietnia na Placu Zamkowym Rosjanie ostrzelali bezbronny tłum w czasie manifestacji patriotycznej. Dokładna liczba ofiar jest nieznana i była utrzymana przez władze rosyjskie w tajemnicy, aby nie wywoływać paniki. Niekiedy podaje się liczbę kilkuset ofiar śmiertelnych i kilku tysięcy rannych. thumb|17-letni polski uczeń narodowości żydowskiej Michał Landy. Landy znajdował się w czołówce procesji i został trafiony kulą w chwili, kiedy niósł krzyż podjęty przez niego z rąk zranionego innego uczestnika demonstracji – Karola Nowakowskiego (zdjęcie pośmiertne, 9 kwietnia 1861) Gorczakow podał w obwieszczeniu liczbę rannych żołnierzy 10, zabitych 2, ze strony ofiar 70 wziętych do niewoli, 108 rannych i 10 poległych i taką liczbę następnego dnia w nocy kazał pochować księdzu Kaczanowskiemu, naczelnemu kapelanowi armii, w rowach cytadeli przy bastionie bramy Michajłowskiej. Miastu za ich pogrzebanie kazał zapłacić 1500 rubli („byłby to bardzo drogi pogrzeb, gdyby tylko 10 ciał poległych rzucono w doły, liczba ich była o wiele większą”). Jedni podają 300, inni 500 zabitych, ta ostatnia nie bardzo odbiega od prawdy. Rosjanie użyli 5 rot piechoty, 2 szwadrony jazdy w sile około 1300 ludzi. Urzędowe świadectwa rosyjskie podają liczbę 484 wystrzelonych nabojów, zapewne zaniżoną, biorąc pod uwagę, że w pacyfikacji brało udział ponad 1000 żołnierzy piechoty rosyjskiejStefan Kieniewicz, Warszawa w powstaniu styczniowym, Warszawa 1983, s. 73–74..

Stan wojenny w Królestwie Polskim i pacyfikacja w katedrze

W celu spacyfikowania Królestwa Polskiego nowy rosyjski namiestnik gen. hr. Karol Lambert 14 października 1861 wprowadził stan wojenny.

15 października, mimo zakazów warszawiacy wzięli udział w obchodach rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki, co skończyło się rozbiciem manifestacji przez wojsko rosyjskie i porywaniem ludzi z kościołów. Wojska rosyjskie dowodzone przez wojskowego generał-gubernatora warszawskiego Aleksandra Daniłowicza Gerstenzweiga dokonały pacyfikacji ludności cywilnej zebranej w katedrze św. Jana w WarszawieStefan Kieniewicz, Warszawa w powstaniu styczniowym, Warszawa 1983, s. 93–95. Большой Русский Биографический Словарь..

Dla lewicy masakry były punktem wyjścia do stworzenia tajnej organizacji Czerwoni i późniejszego powstania.

Masakry warszawskie w kulturze Wydarzenia, jakie miały miejsce w Warszawie w 1861 roku, stały się częstym motywem malarskim oraz inspiracją dla wielu twórców:

Obraz przedstawiający masakrę warszawską namalował Tony Robert-Fleury, Dwa cykle swoich rysunków pt. „Warszawa” oraz „Warszawa II” poświęcił wydarzeniom z 1861 roku polski malarz Artur Grottger,

Zobacz też Masakra w Wilnie w 1861 roku Manifestacja Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Kownie w 1861 roku

Przypisy Kozacy kubańscy zamieszkujący region Kubań w południowej Rosji. 25 i 27 LUTEGO 1861 R. plik PDF. Julian Komar, Warszawskie manifestacje patriotyczne 1960–1861, PWN, Warszawa 1970. Szymon Katyll, Dzień 27 lutego 1861 r., [w:] Manifestacye warszawskie w 1861 r. z dodatkiem „Śpiewów nabożnych” (1861), Warszawa 1916. Rusinowa, Polska w latach 1795–1864, 1986.

Bibliografia Jerzy Ochmański, Dzieje Rosji od roku 1861, Warszawa 1983. Julian Komar, Warszawskie manifestacje patriotyczne 1860–1861, PWN, Warszawa 1970. Szymon Katyll, Dzień 27 lutego 1861 r., [w:] Manifestacye warszawskie w 1861 r. z dodatkiem „Śpiewów nabożnych” (1861), Warszawa 1916, s. 47 (fragment Książki pamiątkowej 40-lecia powstania styczniowego).

Linki zewnętrzne Manifestacja 27 lutego 1861 r. we wspomnieniach świadków

Kategoria:1861 w Europie Kategoria:Czasy manifestacji patriotycznych (1860–1861) Kategoria:Historia Warszawy (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Historia Żydów w zaborze rosyjskim Kategoria:Kościół katolicki w Królestwie Kongresowym Warszawa, 1861 Kategoria:Opór społeczny w zaborze rosyjskim