Łuszczyca () – przewlekła, nawracająca choroba układowa mediowana immunologicznie (należy do chorób autoimmunizacyjnych), w której procesy zapalne charakteryzują się obecnością objawów skórnych – łuszczących się wykwitów – i stawowo-ścięgnistych. Wedle niektórych źródeł dotyka 2–4% populacji, wedle innych ocenia się, że dotyczy 16 osób na 1000 populacji ogólnej. Nie stwierdza się predykatyw co do płci. Łuszczyca jest schorzeniem uwarunkowanym genetycznie o dziedziczeniu wielogenowym. Stwierdzone zachorowanie u jednego z bliźniąt jednojajowych daje 70–80% szans na wystąpienie tej przypadłości u drugiego. Wśród bliźniąt dwujajowych ryzyko spada do 15–25%. Łuszczyca u jednego rodzica obarcza potomstwo ryzykiem zachorowania w 25%. Gdy dotyczy obojga rodziców, zagrożenie sięga 60%.
Główną rolę w patogenezie odgrywają czynniki immunologiczne, nieprawidłowe funkcjonowanie składników układu odpornościowego – limfocytów T i wydzielanych przez nie cytokin. Łuszczyca wykazuje niezwykle silny związek z genami odpowiedzi odpornościowej HLA. Stwierdzono także istnienie wspólnych mechanizmów patogenetycznych w łuszczycy i w chorobach serca i naczyń oraz błony naczyniowej oka. Łuszczyca jest schorzeniem niezakaźnym i niezłośliwym. Cechuje się przewlekłym przebiegiem z tendencją do samoistnego ustępowania i nawrotów. Pierwszy wysiew zmian może wystąpić w każdym wieku. Szczyt zachorowań przypada na drugą i trzecią dekadę życia.
Historia Pierwszy opis choroby odpowiadającej objawom łuszczycy z ok. 460–370 roku p.n.e. sporządził Hipokrates. W I w. n.e. Korneliusz Celsus opisał łuszczycę w dzisiejszym rozumieniu pod nazwą impetigo. Słowa psoriasis stosowanego w dermatologii na określenie swędzących zmian skórnych przy łuszczycy użył po raz pierwszy Galen. Długo odrębne schorzenia skóry lub zakaźne choroby ogólnoustrojowe, manifestujące się m.in. na skórze, traktowane były jako jedna jednostka chorobowa. Łuszczycę jako odrębne schorzenie zdefiniował w XX stuleciu Robert Willian. Jeszcze do połowy XIX wieku mylono ją z trądem i chorych izolowano.
Obraz kliniczny Charakterystycznym objawem łuszczycy są owalne bądź okrągłe, czerwonobrunatne lub zaróżowione, płaskie grudki o wyrazistych brzegach i zróżnicowanej wielkości pokryte srebrzystą lub srebrzystoszarą, nawarstwiającą się łuską, powstałą w wyniku zrogowacenia ognisk chorobowych. Zmiany mają czasem tendencję do zlewania się. Wykwity występują najczęściej na skórze prostowników kończyn (głównie łokci i kolan), okolicy kości krzyżowej, okolicy pośladkowej, na owłosionej skórze głowy oraz skórze stóp i dłoni. Cechą charakterystyczną zmian w obrębie owłosionej skóry głowy jest ich przechodzenie na gładką skórę czoła, karku czy za uszami. Najczęściej spotykaną, ze względu na obraz kliniczny, formą jest łuszczyca zwykła (psoriasis vulgaris), na którą zapada ok. 90% chorych.
Nasilenie choroby jest zróżnicowane: od form z nielicznymi, niewielkimi wykwitami skórnymi, wielkości łebka od szpilki, po ciężkie postacie choroby, charakteryzujące się zmianami zapalnymi i wysiękowymi, często przybierającymi formę uogólnioną (erytrodermia łuszczycowa). U około 5–20% chorych pojawia się postać stawowa łuszczycy (psoriasis arthropatica) w której dochodzi do łuszczycowego zapalenia stawów.
Niekiedy łuszczyca bywa mylona z atopowym zapaleniem skóry.
Czynniki wyzwalające manifestację choroby Do najczęściej wymienianych czynników wywołujących łuszczycowe reakcje skórne należą: Infekcje: Bakteryjne infekcje górnych dróg oddechowych spowodowane paciorkowcem np. angina ropna. Niewyleczone ogniska zapalne – migdałki podniebienne, próchnica, zapalenia dróg moczowych. Infekcje wirusowe u dzieci (ospa wietrzna, różyczka, odra) i u dorosłych (półpasiec). Infekcje spowodowane drożdżakami – szczególnie u osób z nadwagą posiadających uwarunkowania genetyczne do rozwoju łuszczycy. Schorzenia internistyczne zmieniające procesy przemiany materii, np. cukrzyca typu 2 u osób w zaawansowanym wieku, hipokalcemia (niski poziom wapnia we krwi) lub dna moczanowa. Mechaniczne uszkodzenia lub długotrwałe podrażnienia skóry: Zadrapania, rany, blizny chirurgiczne, oparzenia (słoneczne, wrzątkiem, substancjami drażniącymi), jak i ukłucia po szczepieniach, powodują pojawienie się zmian łuszczycowych dokładnie w miejscach urazu – objaw Köbnera. Długotrwały ucisk powodowany np. paskiem od zegarka czy ubrania oraz w miejscach szczególnie narażonych na urazy – łokcie, kolana, dłonie, stopy. Silne nasłonecznienie jest czynnikiem wyzwalającym objawy u 10% chorych. Lekarstwa, nikotyna i alkohol. Przyjmowanie leków beta-blokujących u pacjentów z nadciśnieniem, soli litu w leczeniu depresji, leków antymalarycznych, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, sulfonów, inhibitorów konwertazy angiotensyny, interferonu alfa oraz odstawienie lub redukcja leków kortykosteroidowych. Interferon – może zaostrzyć przebieg Hormony – choroba często pojawia się w okresie dojrzewania lub przekwitania, kiedy dochodzi do znaczących zmian w gospodarce hormonalnej organizmu. Regularne nadużywanie alkoholu powoduje pojawienie się ciężkich form łuszczycy. Palenie ponad 15 papierosów dziennie jest jednym z czynników ryzyka zachorowania na łuszczycę. Stres, silne wstrząsy psychiczne. Około 30% pacjentów twierdzi, że stres był u nich przyczyną manifestacji choroby. Dla znacznej grupy chorych, jest on czynnikiem zaostrzającym objawy.
U wielu pacjentów alkohol, nadwaga, niedobór snu, nikotyna, nieodpowiednie kosmetyki, ciasne, niewygodne ubranie z syntetycznych materiałów, uniemożliwiające skórze oddychanie lub nadmierna higiena, powodują zaostrzenie objawów chorobowych. Również źle przeprowadzona, zbyt agresywna terapia może spowodować pogorszenie stanu skóry.
Typy łuszczycy Łuszczyca zwykła (psoriasis vulgaris) Łuszczyca zadawniona (psoriasis inveterata) Łuszczyca brodawkująca (psoriasis verrucosa) Łuszczyca owłosionej skóry głowy (psoriasis capitis) Łuszczyca wysiękowa (psoriasis exsudativa) Łuszczyca brudźcowa (psoriasis rupioides) Łuszczyca kropelkowata, grudkowa (psoriasis guttata) Łuszczyca plackowata (large plaque psoriasis) Łuszczyca stawowa (psoriasis arthropatica) typu dystalnego typu reumatoidalnego typu zniekształcajacego Łuszczyca krostkowa (psoriasis pustulosa) dłoni i stóp (psoriasis pustulosa palmoplataris) uogólniona von Zumbusha (psoriasis pustulosa generalisata von Zumbush) acrodermatosis continua Hallopeau Krostkowica dłoni i stóp (pustulosis palmoplantaris) Łuszczyca uogólniona, erytrodermia łuszczycowa (erythrodermia psoriatica)
Charakterystyka typów łuszczycy framed|upright|Zmiany łuszczycowe na ręce
Łuszczyca pospolita Jest najczęściej występującą formą łuszczycy. Dotyczy 80 do 90% osób chorych na łuszczycę. Łuszczyca pospolita typowo objawia się w postaci wypukłych obszarów rozognionej skóry pokrytych srebrnobiałą łuską.
Łuszczyca stawowa Łuszczyca stawowa (psoriasis athropatica) lub inaczej łuszczycowe zapalenie stawów jest jedną z groźniejszych form łuszczycy, należącą do grupy tzw. spondyloartropatii seronegatywnych. Powoduje ona przewlekłe zapalenia stawów, a objawy zapalenia dotyczą również przylegających struktur, takich jak ścięgna, kaletki maziowe i tkanka podskórna. Może prowadzić do trwałego kalectwa. Zazwyczaj jest ona połączona z inną formą tej choroby, objawiającą się zmianami skórnymi, jednak zdarza się, że zmiany skórne pojawiają się później i mogą też być niewielkie. Zmiany skórne poprzedzają objawy stawowe w około 75% przypadków. Typowo, objawy skórne choroby pojawiają się na 10 lat przed początkiem dolegliwości stawowych. Choroba dotyczy 0,02–0,1% populacji i najczęściej ujawnia się ok. 40 r.ż..
Wyróżnia się pięć głównych postaci łuszczycowego zapalenia stawów (dwie pierwsze stanowią większość przypadków): niesymetryczne zapalenie kilku stawów – dotyczy różnych miejsc po obydwu stronach ciała, przy czym zajętych jest zazwyczaj mniej niż 5 stawów; na początku najczęściej są to stawy rąk i stóp (często pod postacią „palców kiełbaskowatych”), symetryczne zapalenie wielu stawów – zajęte są nadgarstki, stawy rąk i stóp, stawy skokowe; postać ta wymaga odróżnienia od reumatoidalnego zapalenia stawów; częściej występuje u kobiet, zapalenie dystalnych stawów międzypaliczkowych (czyli końcowych stawów palców rąk i stóp; występuje u 5–10% osób z łuszczycowym zapaleniem stawów) – częstsza u mężczyzn, postać osiowa (5% przypadków) – atakuje stawy kręgosłupa i stawy krzyżowo-biodrowe (łączące kręgosłup z miednicą); częściej dotyka mężczyzn; charakterystycznymi objawami są ból i sztywność kręgosłupa (dolegliwości nasilają się w nocy i nad ranem, ulgę przynosi rozruszanie się), postać okaleczająca (dotyczy około 5% osób) – powoduje znaczne zniszczenie i deformacje stawów (jak np. palce teleskopowe). Czasami nie można wyodrębnić jednej postaci choroby, różne postaci choroby mogą się również na siebie nakładać.
Charakterystycznymi objawami łuszczycowego zapalenia stawów w obrębie narządu są: ból, sztywność i obrzęk stawów z ograniczeniem ich ruchomości; objawy zapalenia dotyczą również przylegających struktur, takich jak ścięgna i kaletki maziowe, zapalenie przyczepów ścięgnistych (miejsc przyczepu do kości ścięgien, więzadeł lub torebek stawowych) – jest to charakterystyczny objaw łuszczycowego zapalenia stawów i innych chorób z grupy tzw. spondyloartropatii seronegatywnych; objawia się bólem i tkliwością takich miejsc, jak pięty, połączenie żeber z mostkiem i kręgosłup, ale może dotyczyć również wielu innych lokalizacji, zapalenie palca – choroba atakuje stawy, ścięgna, tkankę podskórną, powodując objaw „palca kiełbaskowatego” – zajęty palec jest w całości poszerzony, bolesny i odstaje od innych palców, może wystąpić również zaczerwienienie skóry, deformacje stawów – występują głównie w postaci okaleczającej (u ok. 5% chorych); charakterystyczne dla łuszczycowego zapalenia stawów są tzw. palce teleskopowe, czyli skrócenie palców w wyniku zniszczenia kości, dna moczanowa – może towarzyszyć łuszczycowemu zapaleniu stawów, zwłaszcza przy rozległych zmianach skórnych powodujących zwiększenie stężenia kwasu moczowego; napad dny moczanowej może być trudny do odróżnienia od zaostrzenia łuszczycowego zapalenia stawów (rozpoznanie ułatwia nakłucie stawu i pobranie z niego płynu do badania).
Łuszczyca kropelkowata Charakteryzuje się licznymi, małymi i owalnymi (kropelkowatymi) punkcikami (od wielkości łebka szpilki do maksymalnie 1–2 cm). Te liczne ogniska łuszczycy występują na dużych powierzchniach takich jak tułów. Ta postać jest powiązana z paciorkowym zapaleniem gardła lub innymi infekcjami.
Łuszczyca plackowata Duże, zlewające się wykwity. Zmiany żywoczerwone, ogniska okrągłe lub owalne, często pokryte srebrzystobiałą łuską ze względu na przyspieszony proces rogowacenia w obrębie tarcz chorobowych.
Łuszczyca odwrócona (Psoriasis Inversa): Zajmuje powierzchnie zgięciowe, np. stawów łokciowych lub kolanowych. Zmiany mogą mieć charakter sączący. Nie wykazują obecności łuski. Ten typ łuszczycy częściej występuje u osób w starszym wieku.
Łuszczyca krostkowa Objawia się w postaci krost wypełnionych jałową treścią ropną. Skóra okolicy wykwitowej jest objęta odczynem zapalnym. Zmiany są tkliwe i występują na rumieniowym podłożu. Łuszczyca krostkowa jest zlokalizowana na dłoniach, stopach lub rzadziej – występuje w postaci uogólnionej, z rozległymi „łatami”.
Łuszczyca krostkowa uogólniona