Pesa Gama (typ 111D, 111E) – rodzina lokomotyw elektrycznych, spalinowych i hybrydowych budowanych od 2012 przez zakłady Pesa Bydgoszcz. Powstało kilkadziesiąt lokomotyw w kilku wersjach, które są eksploatowane m.in. przez PKP Intercity (seria SU160), Koleje Mazowieckie, Pol-Miedź Trans. Najwięcej lokomotyw należy do poolu taborowego .
Historia Geneza Po drugiej wojnie światowej w Polsce było trzech głównych producentów lokomotyw. Fablok produkował parowe i spalinowe, Cegielski parowe, spalinowe i elektryczne a Pafawag tylko elektryczne. Wszystkie trzy fabryki zakończyły produkcję lokomotyw na polski rynek w latach 90. Pafawag budował jeszcze dla PKP między 1997 a 2002 r., już po przejęciu fabryki przez ADtranz, elektryczne lokomotywy EU11 i EU43, które nie trafiły jednak na polskie tory ze względu na problemy finansowe zamawiającego.
Kolejna polską nową lokomotywę zaprezentowano dopiero w 2009, kiedy swoją premierę miał elektryczny towarowy Newag Dragon. Kolejne typy polskich lokomotyw elektrycznych miały swoją premierę w 2012 na targach InnoTrans w Berlinie. Newag zaprezentował tam Griffina, a Pesa Gamę. Dodatkowo w 2012 powstała w Polsce jeszcze jedna lokomotywa – spalinowa ZPS LM-400.00 dla Metra Warszawskiego.
Lokomotywy to kolejny rodzaj pojazdów szynowych budowany przez Pesę, która zadeklarowała w 2001, że zmienia główną specjalizację z napraw na budowę nowego taboru. Od tego czasu w Bydgoszczy powstawały m.in. spalinowe i elektryczne pasażerskie wagony silnikowe oraz zespoły trakcyjne, tramwaje, a także nowe typy wagonów pasażerskich i towarowych.
Pierwszy egzemplarz Gamy – Marathon thumb|Marathon na InnoTrans 2012 thumb|Marathon podczas testów w Lotos Kolej Pierwszym modelem z rodziny Gama jest lokomotywa 111Ed Marathon, która powstała dzięki dofinansowaniu NCBiR w ramach projektu „Uniwersalna lokomotywa elektryczna, wielosystemowa o budowie modułowej, na prędkości powyżej 200 km/h”. Jej budowa rozpoczęła się na początku 2012, a premiera odbyła się 18 września na targach InnoTrans 2012 w Berlinie. Pierwsze jazdy próbne odbyły się w październiku 2012 na stacji Bydgoszcz Wschód Towarowa, później na liniach do Inowrocławia, Poznania i Zduńskiej Woli Karsznic. Testowano zachowanie lokomotywy przy jeździe luzem i przy różnych obciążeniach aż do 25 listopada 2012. Od 27 listopada 2012 do 3 grudnia 2012 Gama była testowana na torze w Żmigrodzie. Podczas prób osiągnęła prędkość 173 km/h, dopuszczona została czasowo do prowadzenia pociągów pasażerskich z prędkością do 160 km/h i towarowych do 140 km/h. Do uzyskania bezterminowego dopuszczenia do eksploatacji konieczne były także jazdy dozorowane u przewoźników kolejowych.
11 stycznia 2013 rozpoczęły się jazdy nadzorowane w Lotos Kolej, na podstawie umowy dzierżawy z dnia 10 grudnia 2012. 111Ed-001 ciągnęła pierwszy pociąg z Bydgoszczy do Gdańska, a kolejne między Gdańskiem Olszynką a Zduńską Wolą Karsznicami. 21 lutego 2013 przerwano testy lokomotywy i przekazano ją do PKP Intercity. W czasie pierwszego etapu jazd w Lotos Kolej Gama obsłużyła 26 pociągów. Nie zanotowano żadnego defektu. Jednocześnie przewoźnik przygotował listę wykrytych usterek (określonych jako nieznaczne) oraz propozycję usprawnień.
28 lutego 2013 Gama Marathon poprowadziła pierwszy pociąg PKP Intercity – TLK Kopernik z Bydgoszczy Głównej do Warszawy Wschodniej. Od 1 do 16 marca 2013 przeznaczono ją do obsługi pociągów TLK i EIC relacji Warszawa – Kraków, Warszawa – Poznań, Warszawa – Gdynia i Warszawa – Wrocław. 20 marca 2013 testy przerwano, a lokomotywa wróciła do producenta. Jazdy nadzorowane w PKP Intercity wznowiono 19 kwietnia 2013. Dwa dni później ponownie je przerwano. Lokomotywa została skierowana do producenta do oceny zniszczeń, jakich doznała po potrąceniu człowieka. Z naprawy skierowano ją w maju 2013 ponownie do firmy Lotos Kolej na kontynuację eksploatacji ze składami towarowymi. 111Ed-001 służyła w Lotos Kolej do marca 2014. W późniejszym okresie lokomotywa była testowana również przez Pol-Miedź Trans i Orlen KolTrans.
Ostatecznie UTK wydał bezterminowe dopuszczenie do eksploatacji typu 111Ed (z odmianami 111Ea, 111Eb, 111Ec) 10 lipca 2014.
8 lipca 2015 pierwszy elektryczny egzemplarz Gamy został kupiony przez przedsiębiorstwo Lokomotiv.
We wrześniu 2017 na targach Trako zaprezentowano Marathona 111Ed-005.
Drugi egzemplarz Gamy – wersja spalinowa thumb|Spalinowa Gama na InnoTrans 2014 W lipcu 2014 gotowy był pierwszy egzemplarz spalinowej Gamy. Jego konstrukcja była zgodna ze specyfikacją zamówienia PKP Intercity. Lokomotywa została zaprezentowana we wrześniu na targach InnoTrans. W połowie października rozpoczęto testy dynamiczne lokomotywy, a w drugiej połowie miesiąca, pod kontrolą IPS „Tabor”, testy w ruchu na odcinku Rokietnica – Szamotuły. W grudniu 2014 wykonywano m.in. próby obciążeniowe z wagonami PKP Cargo i jazdy testowe z wagonami pasażerskimi PKP Intercity. W 2015 lokomotywa była testowana przez Pol-Miedź Trans.
Gama dwutrakcyjna dla PKP Intercity 6 października 2016 Pesa i PKP Intercity podpisały list intencyjny odnośnie do testowania lokomotywy elektryczno-spalinowej, którą częściowo za pieniądze Narodowego Centrum Badań i Rozwoju ma wybudować Pesa. Pod koniec września 2017 strony podpisały właściwą umowę odnośnie do współpracy badawczo – rozwojowej w ramach tego projektu. W lutym 2022 rozpoczęły się pierwsze jazdy testowe gotowej lokomotywy. W lipcu 2024 natomiast rozpoczęły się testy na torze doświadczalnym Instytutu Kolejnictwa koło Żmigrodu.
Gama autonomiczna dla PKP Cargo 21 maja 2018 Pesa i PKP Cargo podpisały list intencyjny odnośnie do współpracy przy budowie dwunapędowej, częściowo autonomicznej lokomotywy. 19 września podczas targów InnoTrans podpisano właściwą umowę dotyczącą współpracy przy pracach badawczo-rozwojowych związanych z budową lokomotywy. Projekt ma objąć: wspólne sporządzenie założeń technicznych i propozycji konfiguracji lokomotywy przez Pesę i PKP Cargo, weryfikację dokumentów w IPS Tabor; rozpoczęcie prac projektowych i badawczych w oparciu o uzgodniony harmonogram, uruchomienie procesu budowy lokomotywy wraz z dokumentacją, eksploatację w PKP Cargo przez pierwsze 12 miesięcy od wyprodukowania.
Gama 2 W październiku 2022 zapowiedziano powstanie Gamy 2 – platformy lokomotyw o bardziej zunifikowanych rozwiązaniach ułatwiających produkcję i serwis.
Zamówienia 15 kwietnia 2014 – podpisanie umowy na dostawę 2 lokomotyw elektrycznych typu 111Eb dla Kolei Mazowieckich, 17 lipca 2014 – podpisanie umowy na dostawę 10 lokomotyw spalinowych typu 111Db dla PKP Intercity, 8 lipca 2015 – sprzedaż pierwszego egzemplarza lokomotywy elektrycznej 111Ed przedsiębiorstwu Lokomotiv oraz podpisanie umowy na dostawę 2 kolejnych lokomotyw, 7 czerwca 2019 – podpisanie umowy na dostawę 12 lokomotyw elektrycznych z modułem dojazdowym dla spółki . 7 lipca 2020 – podpisanie umowy na dostawę 1 lokomotywy elektrycznej typu 111Ed dla spółki Pol-Miedź Trans, lipiec 2021 – podpisanie umowy na dostawę 3 lokomotyw elektrycznych dla spółki , 26 października 2022 – podpisanie umowy na dostawę 16 lokomotyw elektryczno-spalinowych dla PKP Intercity. październik 2022 – podpisanie umowy na dostawę 10 lokomotyw elektrycznych z opcją 20 kolejnych dla spółki . październik 2023 – podpisanie umowy na dostawę 10 lokomotyw elektrycznych dla spółki LOTOS Kolej z Grupy Orlen. grudzień 2023 – podpisanie aneksu na dostawę dodatkowych 20 lokomotyw elektrycznych (łącznie 40) dla spółki Cargounit.
Do 12 stycznia 2021 PESA wyprodukowała 33 lokomotywy (22 elektryczne oraz 11 spalinowych).
Konstrukcja Pesa Bydgoszcz zaprojektowała kilka typów lokomotyw pod wspólną nazwą Gama. Oferowane są pojazdy zasilane z sieci elektrycznej (3 kV DC, 15 kV AC lub 25 kV AC) rozwijające prędkości do 190 km/h w ruchu pasażerskim i do 160 km/h w towarowym oraz lokomotywy spalinowe do prędkości 160 km/h. Sylwetkę zewnętrzną lokomotyw z tej rodziny zaprojektował Bartosz Piotrowski, natomiast kabinę maszynisty Mariusz Gorczyński.
Wersje oferowane typ rodzaj(założona moc) zasilanie przeznaczenie maksymalnaprędkośćeksploatacyjna źródło danych 111DE spalinowo-elektryczna DC (3 kV) uniwersalna 120 km/h160 km/h 111DEa spalinowo-elektryczna – towarowa 140 km/h 111DEb – uniwersalna 160 km/h 111Ea elektryczna DC (3 kV) towarowa 140 km/h 111Eb DC (3 kV) uniwersalna 160 km/h 111Ec elektryczna +Marathon DC (3 kV) towarowa 140 km/h 111Ed DC (3 kV) uniwersalna 160 km/h 111Ee elektryczna DC (3 kV), AC (15 kV, 25 kV) towarowa 140 km/h 111Ef DC (3 kV), AC (15 kV, 25 kV) uniwersalna 160 km/h 111Eg elektryczna(6000 kW) DC (3 kV) pasażerska 189 km/h 111Eh DC (3 kV), AC (15 kV, 25 kV) pasażerska 189 km/h 111MS elektryczna(6400 kW) DC (1,5 kV, 3 kV), AC (15 kV, 25 kV) pasażerska 200 km/h towarowa 140 km/h
Wózek 111E thumb|Wózek 111Db Wózek 111E został zaprojektowany dla lokomotyw rodziny Gama. Konstrukcja składa się z części od poddostawców oraz elementów własnych Pesy, do których zalicza się rama, zestaw kołowy, usprężynowanie I i II stopnia, układy przeniesienia napędu, wsporników piasecznic i odgarniaczy. Wersja podstawowa przewidziana jest do eksploatacji z prędkościami do 160 km/h i pracy w zakresie temperatur otoczenia od –30 °C do +60 °C. Po modyfikacji osprzętu wózki te mogą być eksploatowane z wyższymi prędkościami. Przykładowo zastosowanie przekładni trakcyjnej Duturail RS1 22-4,03 i silników trakcyjnych VEM DKLBZ 4515-1 mocy 1500 kW ma wystarczyć do eksploatacji z prędkościami do 190 km/h i osiągnięcia przez lokomotywę prędkości 216 km/h.
Wersje produkowane Typ Długość Szerokość Wysokość Układ osi Masa służbowa Maksymalny nacisk osi Średnica kół Maksymalnaprędkośćeksploatacyjna Maksymalnasiła pociągowa Liczbasilnikówtrakcyjnych Typ i moc silników trakcyjnych Typ silnika spalinowego Moc maksymalna Podstawowe zasilanieŹródło danych 111Db 19 800 mm 3000 mm 4300 mm Bo’Bo’ 84 t 206 kN 1250 mm(nowe) 140/160 km/h(towarowe/pasażerskie) 275 kN(startu) 4 VEM (AC)(570 kW) MTU16V 4000 R84(2400 kW) ? diesel 111Db GAMA. 111Eb 19 800 mm 3000 mm 4150 mm Bo’Bo’ 160 km/h 4 – 5600 kW 3 kV DC 111Ed 19 800 mm 3000 mm 4232 mm Bo’Bo’ 82 t ≤196 kN 1250/1170 mm(nowe/zużyte) 140/160 km/h(towarowe/pasażerskie) 300 kN 4 VEMDKLBZ 4514-4A(1400 kW) CaterpillarC15 ACERT(403 kW) 5600 kW 3 kV DC 111DE 19 750 mm Bo’Bo’ 86 t 1250 mm 120 km/h160 km/h 4 CumminsQSK60(2013 kW) 2800 kW (DC)1560 kW (diesel) 3 kV DC i diesel
111Ed Marathon thumb|Kabina maszynisty (111Ed)
Napęd i hamulce thumb|Przedział maszynowy (111Ed) Lokomotywa jest 4-osiową jednostką elektryczną o mocy 5600 kW, zasilaną napięciem 3 kV DC z sieci napowietrznej poprzez odbierak prądu produkcji Stemmanna. Dodatkowo zamontowano pomocniczy silnik spalinowy mocy 403 kW (Caterpillar C15 ACERT), sprzęgnięty z prądnicą prądu przemiennego o mocy 420 kW (prod. EMIT). Napęd składa się z podzespołów kilku producentów, w tym Eniki z Łodzi i Ingeteam. Od drugiego z wymienionych przedsiębiorstw pochodzą dwa przekształtniki trakcyjne typu TR0700 chłodzone cieczą i cztery falowniki (po jednym na silnik). Przy jeździe na silniku spalinowym maksymalna prędkość eksploatacyjna wynosi 40 km/h (w czasie testów bez wagonów udało się uzyskać 76 km/h). Moc z silnika elektrycznego przenoszona jest przez jednostopniową przekładnię (prod. Henschel Antriebstechnik Kassel). Maksymalna siła pociągowa wynosi 300 kN, także przy jeździe na silniku spalinowym. Pojemność zbiornika paliwa to 900 l. Proces przestawienia się pojazdu z zasilania elektrycznego na spalinowe trwa 5 minut.