Józef Cygan (ur. 1 stycznia 1890 w Ostrówku, zm. wiosną 1940 w Charkowie) – major piechoty Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, doktor praw, sędzia, prokurator, ofiara zbrodni katyńskiej.

Życiorys Syn Jana i Marii z Gawrońskich, urodzony 1 stycznia 1890 w Ostrówku, w ówczesnym powiecie mieleckim Królestwa Galicji i Lodomerii. Uczęszczał do c. k. Gimnazjum w Dębicy, w którym w 1912 złożył maturę. Następnie, od 1 października tego roku odbywał obowiązkową służbę wojskową, jako jednoroczny ochotnik. Służył w 5 pułku piechoty Obrony Krajowej w Poli oraz ukończył szkołę jednorocznych ochotników przy 3 pułku piechoty Obrony Krajowej w Grazu. W 1913 rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego.

27 lipca 1914 został zmobilizowany do c. k. Obrony Krajowej. W czasie I wojny światowej walczył kolejno na froncie serbskim, włoskim, rosyjskim w Bukowinie i rumuńskim, a w 1918 uczestniczył w okupacji Ukrainy. Dowodził plutonem, a następnie kompanią. Awansował na kolejne stopnie: kadeta, chorążego, porucznika i nadporucznika.

W listopadzie 1918 wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego i brał udział w obronie Lwowa. Otrzymał przydział w stopniu kapitana do Lwowskiej Legii Oficerskiej, która została przemianowana na 38 pułku piechoty Strzelców Lwowskich. W pułku objął dowództwo III baonu i na jego czele brał udział w wojnie polsko-ukraińskiej. W czasie walk wielokrotnie wykazał się nadzwyczajną odwagą, osobiście prowadząc dowodzony przez siebie batalion do walki. 29 czerwca 1919 po raz kolejny prowadząc swój baon do ataku na Brzezinę został ranny. Za postawę wykazaną podczas walk z Ukraińcami, 10 sierpnia 1922 został odznaczony orderem „Virtuti Militari” V klasy, a w uzasadnieniu jego nadania, czytamy m.in.:

19 sierpnia 1920 został zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu kapitana, w piechocie, w grupie oficerów byłej armii austro-węgierskiej.

15 lutego 1921 został przeniesiony do rezerwy i przydzielony w rezerwie do 44 pułku piechoty w Równem. 8 stycznia 1924 został zatwierdzony w stopniu majora ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 i 150. lokatą w korpusie oficerów rezerwy piechoty. Posiadał wówczas przydział w rezerwie do 17 pułku piechoty w Rzeszowie. W 1934, jako oficer pospolitego ruszenia pozostawał w ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Lwów Miasto. Posiadał przydział do Oficerskiej Kadry Okręgowej Nr VI. Był wówczas „reklamowany na 12 miesięcy”.

Po zwolnieniu z wojska ukończył studia i otrzymał dyplom doktora praw. W 1930 był sędzią zapasowym w Sądzie Apelacyjnym we Lwowie, a następnie sędzią sądu grodzkiego miejskiego we Lwowie. 8 marca 1932 został mianowany wiceprokuratorem okręgowym we Lwowie.. W latach 1936–1939 był sędzią okręgowym w Sądzie Okręgowym we Lwowie.

W czasie kampanii wrześniowej – po agresji ZSRR na Polskę – w nieznanych okolicznościach dostał się do niewoli sowieckiej. Przebywał w obozie jenieckim w Starobielsku. Wiosną 1940 został zamordowany przez funkcjonariuszy NKWD w Charkowie na mocy decyzji Biura Politycznego KC WKP(b) z 5 marca 1940. Ofiary tej zbrodni grzebano potajemnie w bezimiennych mogiłach zbiorowych w Piatichatkach, gdzie od 17 czerwca 2000 mieści się oficjalnie Cmentarz Ofiar Totalitaryzmu w Charkowie. Figuruje na Liście Starobielskiej NKWD pod pozycją 3591.

5 października 2007 minister obrony narodowej Aleksander Szczygło mianował go pośmiertnie na stopień podpułkownikaDecyzja Nr 439/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 5 października 2007 w sprawie mianowania oficerów Wojska Polskiego zamordowanych w Katyniu, Charkowie i Twerze na kolejne stopnie oficerskie. Decyzja nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym MON.. Awans został ogłoszony 9 listopada 2007 w Warszawie, w trakcie uroczystości „Katyń Pamiętamy – Uczcijmy Pamięć Bohaterów”.

Był żonaty z Julią z Jezierskich (1894–1927), z którą miał dwoje dzieci: Marię Henrykę (ur. 8 grudnia 1920) i Zbigniewa Jana Kantego (ur. 26 października 1922).

Ordery i odznaczenia Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 2890 – 10 sierpnia 1922 Krzyż Walecznych dwukrotnie

Upamiętnienie 13 kwietnia 2007 na Mieleckiej Ścianie Katyńskiej odsłonięto i poświęcono 8 nowych tabliczek z nazwiskami zamordowanych w Katyniu, Miednoje i Charkowie wśród nich znalazła się symboliczna tabliczka z nazwiskiem majora Józefa CyganaMielecka Ściana Katyńska - historia wyjątkowego miejsca [dostęp 2021-03-16].

W kwietniu 2010 przed Zespołem Szkół Miejskich nr 1 na Osiedlu Rafineryjnym w Jaśle został posadzony Dąb Pamięci Józefa CyganaTerazjasło.pl - Przed szkołą na Osiedlu Rafineryjnym rośnie dąb katyński [dostęp 2012-04-09].

Zobacz też jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku) obozy NKWD dla jeńców polskich ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani w Charkowie

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Franciszkańskiego we Lwowie Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego Kategoria:Majorowie piechoty II Rzeczypospolitej Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Walecznych Kategoria:Oficerowie 38 Pułku Piechoty Strzelców Lwowskich Kategoria:Oficerowie Wojska Polskiego zamordowani w Charkowie Kategoria:Pochowani na Cmentarzu Ofiar Totalitaryzmu na Piatichatkach w Charkowie Kategoria:Polacy – oficerowie cesarsko-królewskiej Obrony Krajowej Kategoria:Sędziowie sądów grodzkich II Rzeczypospolitej Kategoria:Sędziowie sądów okręgowych II Rzeczypospolitej Kategoria:Uczestnicy bitwy o Lwów 1918–1919 (strona polska) Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska) Kategoria:Uczestnicy kampanii wrześniowej (strona polska) Kategoria:Ofiary zbrodni katyńskiej zamordowane w Charkowie Kategoria:Urodzeni w 1893 Kategoria:Wiceprokuratorzy II Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1940