Prószków (dodatkowa nazwa w niem. Proskau) – miasto w województwie opolskim, w powiecie opolskim, siedziba gminy, położone 8 km na południe od Opola, leżące na Górnym Śląsku. Prawa miejskie Prószków uzyskał w 1560, utracił je w 1915 i ponownie odzyskał w 2004.

Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 414: Prudnik-Opole, a obok Prószkowa przebiega autostrada A4 (jednak bez możliwości zjazdu; znajduje się tam tylko MOP kat. I, od 2006 roku).

Nazwa W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Pruscavia. Polską nazwę miejscowości w formie Prusków oraz niemiecką Proskau w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił górnośląski ksiądz i pisarz, Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.28.. Nazwy Prusków i Proskau oraz Pruszków podaje także Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.

Historia mały|lewo|Pd-zach. skrzydło zamku i basteja od strony ul. Młyńskiej mały|lewo|Prószków, 1903 r. Najstarsze wzmianki o miejscowości pochodzą z 1250 r. Od XIV wieku była ona własnością rodziny Prószkowskich. W 1563 r. wybudowali oni zamek w stylu odrodzenia, zburzony następnie przez Szwedów w 1644 r., a odbudowany w 1677 roku. Do zamku należała fabryka fajansów, która przetrwała do 1850 r. Od XVIII do początku XX wieku w Prószkowie produkowano też piwo.

Gdy ostatni męski potomek rodu, hrabia Leopold Prószkowski, zginął w pojedynku w roku 1769, dobra prószkowskie wraz z zamkiem przeszły na własność hrabiego von Dietrichstein, męża Karoliny Maksymiliany, córki Jana Krzysztofa Prószkowskiego. Dietrichsteinowie sprzedali prószkowski zamek w roku 1783 królowi pruskiemu Fryderykowi II Hohenzollernowi.

Od 26 października do 5 listopada 1831 w Prószkowie panowała epidemia choleryRobert Hellfeier, Smolarnia 350 lat historii, Smolarnia 2014, s. 84.. W roku 1847 powstała tu Cesarska Akademia Rolnicza, a w roku 1868 swoją działalność rozpoczął Cesarski Instytut Pomologiczny, którego inicjator – Gustaw Stoll, jako pierwszy dyrektor uczelni, przyczynił się do rozbudowy obiektów dydaktycznych oraz powiększenia powierzchni gospodarstwa, gdzie pojawiły się szkółki i pola uprawne. Od 1871 roku powstawały kolejno: internat, mieszkania dla pracowników, przetwórnia owoców, system wodociągów nawadniających sad, cieplarnie oraz chłodnie. Następnie w 1878 założono park w celach dydaktycznych i ochronnych dla słabo odpornych odmian drzew owocowych. W 1915 roku nazwę instytutu zmieniono na „Królewska Szkoła Sadowniczo-Ogrodowa”. W roku 1924 uczelnię przekształcono na Niższą Roczną Szkołę Ogrodniczą, która działała do roku 1944. Do absolwentów tej uczelni należał Zygmunt Rościszewski, polski przyrodnik, profesor na Uniwersytecie w Dorpacie

Podczas plebiscytu w 1921 roku 1587 osób głosowało za Niemcami, a 151 za Polską..

Po przyłączeniu do Polski w roku 1945, w 1947 powstało Państwowe Koedukacyjne Liceum Ogrodnicze, a jego następcą było Państwowe Technikum Ogrodnicze. W roku 1969 wybudowano nowy budynek główny oraz internat i tak rozpoczął działalność Zespół Szkół Ogrodniczych im. Józefa Warszewicza. Były PGR, który znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie przyłączono do szkoły i powstało Gospodarstwo Pomocnicze przy Zespole Szkół Ogrodniczych im. J. Warszewicza w Prószkowie, które funkcjonowało do lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Obecnie szkoła nosi nazwę Zespołu Szkół im. J. Warszewicza. Budynek szkoły oraz przyległy teren, w tym boiska sportowe, zostały wyremontowane i zmodernizowane. Przy Zespole Szkół działa Wojewódzki Ośrodek Szkolenia Młodzieży w Piłce Nożnej. Szkoła stanowi jeden z elementów zasobów kulturowych o dużym znaczeniu dla miejscowości oraz dla regionu. Po okresie świetności Państwowego Technikum Ogrodniczego, które było kontynuacją działalności tego ośrodka ogrodnictwa, do dziś pozostały szklarnie i część budynków gospodarczych. Jeszcze w latach osiemdziesiątych uprawiano tutaj na szeroką skalę sady owocowe i szkółkarstwo. Funkcjonowała przetwórnia warzyw i owoców oraz chlewnia. Całość zabudowań związanych z dawnymi i istniejącymi szkołami i gospodarstwami nazywana jest Pomologią.

W latach 1954-1972 wieś była siedzibą gromady Prószków.

Prószkowska manufaktura fajansu thumb|Waza z pokrywą, okres Dietrichsteina (1770-83). Muzeum Narodowe w Warszawie W 1764 r. hrabia Leopold Prószkowski (1725-1769) założył w Prószkowie manufakturę fajansu i uruchomił ją z pomocą pracowników manufaktury naczyń majolikowych w Holíču. W 1769 r. załoga liczyła 49 osób. Po bezpotomnej śmierci Leopolda nad manufakturą zawisła groźba całkowitego wstrzymania produkcji. Sytuacja została zażegnana uregulowaniem spraw spadkowych w styczniu 1770 r., gdy dobra prószkowskie przypadły księciu , panu na Mikulovie, który dwa miesiące później scedował je na swojego syna hrabiego Johanna Karla von Dietrichstein. W roku 1783 hrabia Johann Karl przeniósł część produkcji do swoich czeskich dóbr tj. do Hranic na Morawach, a następnie w tym samym roku sprzedał dobra prószkowskie wraz z manufakturą fajansu królowi Prus Fryderykowi Wielkiemu. Administratorem nowego nabytku królewskiego został radca Johann Gottlieb Leopold (1738-1816), który w roku 1788 wziął w dzierżawę na własny rachunek domenę prószkowską wraz z manufakturą. W roku 1796 obok produkcji fajansów zwykłych rozpoczęto w Prószkowie wytwarzanie wyrobów z fajansu delikatnego na wzór angielski. Wraz z początkiem XIX w. produkcja fajansu zwykłego w Prószkowie schodzi na dalszy plan, by ostatecznie całkowicie oddać pole fajansowi delikatnemu. Do produkcji w Prószkowie wkroczył styl empire, produkowano przedmioty ozdobne i użytkowe z czerwonej i czarnej glinki z wizerunkami czarnych i czerwonych postaci w stylu antycznego malarstwa wazowego, a także wazy w „stylu etruskim”. Jako dekorację jasnych naczyń z fajansu delikatnego wprowadzono w 1796 r. tak zwaną litogeognozję, czyli technikę zdobienia fajansu delikatnego drukiem przenoszonym na glinkę z płyt miedzianych. W roku 1812 zakończyła się umowa dzierżawy manufaktury z radcą Leopoldem, a w jego miejsce dzierżawę objął kasjer fabryczny Johann Friedrich Dickhut (1762-1823). W roku 1821 manufaktura w Prószkowie w wyniku kupna przeszła na własność rodziny Dickhut, która kontynuowała produkcję do 1850 r. a być może nawet do 1853 r.Anna Kwiecień, Stanisław Siess-Krzyszkowski, Fajanse prószkowskie. Kolekcja ze zbiorów Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2005, s. 13, 32, 39.Źródła do dziejów Prószkowa = Quellen zur Geschichte von Proskau, red. nauk. Andrzej Hanich, współpr. Hubert Dobranowski, Opole 2012, s. 369 - 379.Andrzej Hanich, Prószków od czasów najdawniejszych do współczesności, Opole 2023, s. 251-261.

Demografia Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 2552 mieszkańców.

Zabytki mały|Kościół św. Jerzego mały|Prószkowski zamek - pałac mały|Stary cmentarz niemiecki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół par. pw. św. Jerzego, barokowy z 1687 – XVII wieku, XIX w. plebania, z XVII w., z połowy XVIII w. zespół zamkowy, z XVI/XVII w., XVIII/XIX w.: zamek, dawniej w rękach rodu Prószkowskich (Proskowski). Wybudowany w XVI wieku w stylu renesansowym, po zniszczeniach w XVIII wieku przebudowany w stylu barokowym park dom, ul. Korfantego 1, z końca XVIII w. dom, ul. Zawadzkiego 36, z XVIII w., XX w. W Prószków - Pomologii zajazd, ul. Opolska 9, z początku XX w. park – arboretum.

inne zabytki: budynek dawnego browaru z 1870 r., przy ulicy Zamkowej dawny kościół ewangelicki z 1866 r. kapliczka św. Nepomucena z 1877 r. stary cmentarz niemiecki z nagrobkami z XVIII–XX wieku.

Religia Parafia św. Jerzego w Prószkowie Świadkowie Jehowy: zbór

Klimat 29 lipca 1921 roku w Prószkowie zanotowano jedną z najwyższych temperatur na terenie dzisiejszych ziem polskich. Termometr na wówczas niemieckiej stacji meteorologicznej pokazał plus 40,2 stopnia.

Miasta i gminy partnerskie MiastoKrajData podpisania umowyHünfeldNiemcy4 maja 1997 (w Hünfeld) oraz 5 października 1997 (w Prószkowie)TernbergAustria26 sierpnia 2000 - Podpisano podczas obchodów 750-lecia Prószkowa

Ludzie związani z Prószkowem

Zobacz też Pomologia (historyczna dzielnica Prószkowa)

Przypisy

Bibliografia Hanich Andrzej, Prószków od czasów najdawniejszych do współczesności, Opole 2023. Hanich Andrzej (red.), Studia z dziejów Prószkowa, Opole 2014. Heinrich Erhard, Pawełczyk Andrzej, Zarys dziejów Prószkowa, Prószków 2000. Kwiecień Anna, Siess-Krzyszkowski Stanisław, Fajanse prószkowskie. Kolekcja ze zbiorów Muzeum w Gliwicach, Gliwice 2005. Mierzejewski Zenobiusz, Park arboretum w Prószkowie, Opole 2001. Źródła do dziejów Prószkowa = Quellen zur Geschichte von Proskau, red. nauk. Andrzej Hanich, współpr. Hubert Dobranowski, Opole 2012.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVI wieku Kategoria:Miasta w województwie opolskim