Bieliny (dawn. gmina Huta Nowa) – gmina wiejska w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim. W latach 1975–1998 znajdowała się w województwie kieleckim. Położona 20 km na wschód od Kielc.

Siedziba gminy to Bieliny (do 30 grudnia 1999 pod nazwą Bieliny Kapitulne). Historycznie teren gminy położony jest w Małopolsce (ziemia sandomierska).

Gmina leży w centrum masywu Gór Świętokrzyskich. Jest to teren bogaty w walory przyrodniczo- krajobrazowe, dzięki czemu stanowi ważny ośrodek turystyczny regionu. Na terytorium Gminy znajduje się duża liczba zabytków pochodzących z różnych okresów – ogółem blisko 60, w tym około 35 obiektów tradycyjnego budownictwa drewnianego z XIX i XX wieku, 46 stanowisk archeologicznych (są to ślady osadnictwa z okresu neolitu, epoki kamienia i epoki nowożytnej), stanowiska produkcji dymarskiej, hutnictwa szkła, zabytkowe kościoły, przydrożne, drewniane kapliczki, a także ośrodek kultu pogańskiego z przełomu IX i X wieku.

Teren gminy określa się mianem Zagłębia Truskawkowego. 10 kwietnia 2009 lokalną odmianę truskawki – truskawkę bielińską wpisano na Listę produktów tradycyjnych.

Według danych z 31 grudnia 2019 gminę zamieszkiwało 11 130 osób.

Geografia i środowisko naturalne Gmina Bieliny leży u podnóża najwyższych szczytów Gór Świętokrzyskich – Łysicy, Agaty i Łysej Góry. Ponad 60% jej powierzchni znajduje się w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego i jego otuliny, czyli przygranicznej strefy ochronnej, co zapewnia zachowanie pierwotnego charakteru gminy rolniczej i dobrego stanu przyrody. Reszta, czyli część południowa, to fragment Cisowsko – Orłowińskiego Parku Krajobrazowego z cennymi obiektami przyrodniczymi, urozmaiconym krajobrazem i kompleksami leśnymi połączone korytarzem ekologicznym wzdłuż doliny rzeki Lubrzanki. Obszar Świętokrzyski o charakterze wyżynno-górskim obejmuje najstarszy w kraju, obok Sudetów, masyw górski – Góry Świętokrzyskie, charakteryzujące się malowniczymi, ułożonymi równoleżnikowo, pasmami górskimi o łagodnych zboczach i wielu punktach widokowychStudium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Bieliny UWARUNKOWANIA WRAZ Z DIAGNOZĄ. Utworzono tu Świętokrzyski Park Narodowy, który w granicach Gminy zajmuje obszar 882,92 ha. Szczególnym walorem Parku są gołoborza, czyli rumowiska skalne powstałe na stokach, w wyniku wietrzenia kambryjskich piaskowców kwarcytowych.

Rozpatrując położenie Gminy Bieliny na tle podziału regionalnego Polski wg Kondrackiego [Kondracki J., 2001], leży ona w obrębie następujących jednostek:

Prowincja: Wyżyna Małopolska Podprowincja: Wyżyna Środkowomałopolska Makroregion: Wyżyna Kielecka Mezoregion: Góry Świętokrzyskie

Podłoże obszaru budują skały paleozoiczne, rozciągające się między dwoma antyklinami: łuską Łysogór i siodłem Pasma Orłowińskiego. Wypiętrzenia te budują skały wieku kambryjskiego: Pasmo Łysogórskie – piaskowce kwarcytowe, szarogłazy, mułowce i iłowce, a Pasmo Orłowińskie – piaskowce kwarcytowe. W środkowej części Gminy piaskowce kwarcytowe dolnego dewonu budują wzniesienia Pasma Bielińskiego. Piaskowce i mułowce z wkładkami iłów i zlepieńców odsłaniają się na brzegu koryta Belnianki w Bielinach. Wapienie i łupki dewonu środkowego i górnego zalegają w obniżeniach synklinalnych. Środkiem Gminy, na kierunku NW-SE, biegnie antyklina Bielin, zbudowana z karbońskich iłołupków, szarogłazów i margli. Skały kambryjskie i dewońskie odsłaniają się na powierzchni terenu w licznych odkrywkach. Najbardziej znane odsłonięcia znajdują się w Łysogórach, są to kwarcytowe gołoborza, a także grupa skałek środkowodewońskich dolomitów na granicy sołectw Górki Napękowskie i Bieliny, objęta ochroną jako pomnik przyrody nieożywionej „Kamień Ławki”.

Kopaliny występujące na terenie Gminy to: piaskowce kwarcytowe, surowce węglanowe, surowce ilaste, piaski oraz niegdyś eksploatowane – rudy żelaza.

Najwyższy punkt na terenie gminy leży w Paśmie Łysogórskim – na kulminacji Księża Skała (549,7 m n.p.m.), najniższy znajduje się w korycie rzeki Belnianki – w Napękowie (269,1 m n.p.m.).

Występuje tu 35 gatunków drzew, z jodłą, a także bukiem, sosną, dębem, świerkiem, lipą szerokolistną. Spotyka się bogate skupiska modrzewia (Larix polonica) i resztki, niegdyś bardzo częstego cisa (Taxus toccata) – 400-letni okaz, uznany za pomnik przyrody, rośnie koło kościoła w Makoszynie. Niezwykle cenne lasy pasma Łysogórskiego, z wyżynnym, jodłowym borem mieszanym, w różnych wariantach, są pod zarządem ŚPN. Na uwagę zasługuję buczyna karpacka (Dentario glaudulosoe – Fagetum). Na gołoborzach występuje pionierski zespół jarzębiny świętokrzyskiej. Między miejscowościami Makoszyn i Widełki w 1959 roku został utworzony Rezerwat przyrody „Zamczysko”. Jest to rezerwat leśny o powierzchni 12,96 ha w Paśmie Orłowińskim, na Górze Wysokówka (412 m n.p.m.). Został on utworzony ze względów naukowych, w celu zachowania fragmentu lasu mieszanego o charakterze pierwotnym.

W granicach administracyjnych Gminy Bieliny występują:

park narodowy wraz z otuliną, park krajobrazowy z otuliną, rezerwat przyrody, obszary chronionego krajobrazu, Obszary Natura 2000, pomniki przyrody, chronione gatunki roślin, zwierząt i grzybów.

Razem tworzą Wielkoprzestrzenny System Obszarów Chronionych.

Struktura powierzchni Według danych z roku 2017 gmina Bieliny ma obszar 88,22 km², w tym: użytki rolne: 65% użytki leśne: 30%

Gmina stanowi 3,92% powierzchni powiatu.

Demografia mały|300x300px|Bieliny, Zespół Szkół Samorządowych Dane z 31 grudnia 2017 roku: Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 11130 100 5587 49,9 5541 50,1gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 116,4 58,3 58,1

Historia W ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski przeprowadzono badania powierzchni Gminy Bieliny. Odkryte stanowiska archeologiczne w ilości 47 zgrupowane są głównie w północnej, północno-wschodniej i zachodniej części Gminy, w miejscowościach: Huta Szklana, Huta Podłysica i Napęków. Są to przede wszystkim stanowiska produkcji dymarskiej lub ślady produkcji dymarskiej (72% wszystkich stanowisk), datowane na epokę kamienia oraz późne średniowiecze. Pozostałe stanowiska to w większości ślady osadnictwa i pozostałości osad z okresu neolitu i epoki kamienia (na szczególną uwagę zasługuje Rezerwat archeologiczno- przyrodniczy „Góra Zamczysko”, dobrze zachowany ośrodek kultu pogańskiego z IX/X w.). mały|Rozmieszczenie hut szkła na terenie Gminy Bieliny Pierwsze wzmianki o najstarszych miejscowościach – Bielinach i Lechowie związane są z Klasztorem na Świętym Krzyżu, a dokładniej z określaniem granic między dobrami opactwa benedyktynów, a ziemiami biskupstwa krakowskiego i biskupstwa włocławskiego. W 1374 po raz pierwszy został wymieniony Lechowiecz, graniczący z Ratajami (Wólka Milanowska). W 1464 roku odnowiono granice klasztornye od strony Jeziorka, Bielin i Lechowa, które należały do biskupa krakowskiego. Piotr Dunin z Prawkowic, podkomorzy sandomierski i starosta łęczycki usypał kopce graniczne pomiędzy wsiami Bieliny i Lechów należącymi do biskupa krakowskiego Jana Rzeszowskiego, a posiadłościami opactwa świętokrzyskiego. Granica prowadziła przez Przełęcz Hucką i rozdzielała dzisiejsze miejscowości Hutę Szklaną i Bartoszowiny, leżące po stronie klasztornej, od Huty Starej, Huty Starej Koszary i Lechowa.

Początki wszystkich miejscowości z terenu gminy Bieliny wiążą się z przemysłem – powstały z osad przy kuźnicach, a ich mieszkańcy zajmowali się wydobyciem i hutnictwem żelaza oraz rozwinęły się na miejscu istniejących niegdyś hut szkła.

Kalendarium

XIV wiek – pierwsze wzmianki o Lechowie 1455 – król Kazimierz IV Jagiellończyk przenosi Bieliny na prawo niemieckie XV wiek – podług "Liber Beneficiorum" Jana Długosza w Bielinach było 14 łanów kmiecych, 2 łany sołeckie i 1 karczma z rolą 1466 – w dokumencie wystawionym przez benedyktynów na Świętym Krzyżu pojawiają się Bieliny i Lechów 1529 – pierwsze wzmianki o Szklanej Hucie 1533 – w dokumentach z wizytacji biskupa Piotra Tomickiego w Bodzentynie znajduje się informacja o tym, że młynarz z Bielin płaci dziesięcinę w postaci czterech garnców wina XVI wiek – pierwsze wzmianki o Makoszynie i działającej tam kuźnicy żelaza 1619 – pierwsze wzmianki o Hucie Nowej 1625 – założenie huty szkła w Kakoninie i Hucie Starej 1637 – powstaje kościół parafialny w Bielinach z fundacji biskupa krakowskiego Jakuba Zadzika 1637 – przy parafii powstaje szkoła (Schola Bielinen) 1657 – hordy kozaków Rakoczego złupiły i spaliły rozwijającą się wieś oraz zamordowały pierwszego proboszcza parafii w Bielinach Jana Słopieckiego 1783 – pierwsza wzmianka o Napękowie – istniała tam kuźnica żelaza założona przez włoskiego podróżnika Jana Filipa Carosiego 1787 – spis ludności w parafii Bieliny. Mieszkało 1765 ludzi w tym 12 osób mających więcej niż 80 lat 1793 – w Bielinach przychodzi na świat przyszły biskup diecezji sandomierskiej Józef Michał Juszyński 1794 – pierwsze wzmianki o Hucie Podłysicy. Jest prywatną własnością generała rosyjskiego 1795 – III rozbiór Polski. Gmina Bieliny w zaborze austriackim (Galicja Zachodnia) 1795 – Bieliny, Kakonin i Porąbki przejęte przez skarb państwa od biskupów krakowskich 1808 – urodził się Karol Teliga, przyszły profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego 1809 – Gmina Bieliny w Księstwie Warszawskim 1815 – włączenie terenów do Królestwa Polskiego (kongresowego) 1818 – pierwsze wzmianki o dzisiejszym cmentarzu w Bielinach. Stary cmentarz był przy kościele i w jego podziemiach 1823 – pierwsza szkoła w Napękowie przy dworze 1831 – proboszcz bieliński Jędrzej Poniewierski oddaje powstańczemu Rządowi Narodowemu srebrny krzyż i kielich z paterą z przeznaczeniem na wsparcie powstania listopadowego 1838 – proboszcz Poniewierski przy pomocy parafian rozbudowuje kościół od zachodniej części 1840 – uwłaszczenie chłopów w Kakoninie i Porąbkach 1846 – 1849 – uwłaszczenie chłopów w Bielinach Kapitulnych i Poduchownych 1857 – epidemia cholery w Lechowie 1859 – przy kościele parafialnym istnieje szkoła, w której uczą księża 1859 – w Nowej Hucie i Napękowie istnieją szkółki prywatne, w których uczą miejscowe dziedziczki (w Hucie panny Trepko, w Napękowie pani Wołoszowska) 1863-1864 – czynny udział mieszkańców w powstaniu styczniowym (pola bitew w Makoszynie i Lechowie) 1865 – powstanie w Bielinach państwowej szkoły elementarnej. Nauka odbywa się w języku rosyjskim 1913 – w Bielinach urodził się Kazimierz Sabbat – premier i prezydent RP na Uchodźstwie 1917 – założenie szkoły powszechnej w Porąbkach i Makoszynie 1918 – odzyskanie niepodległości. Gmina Bieliny w granicach województwa kieleckiego 1921 – powstanie Stowarzyszenia "Rolnik" Bieliny, Spółdzielni Mleczarskiej "W jedności siła", Koła Polskiej Macierzy Szkolnej, Związku Nauczycielskiego "Gwiazda Bielińska", Towarzystwa Związku Strzeleckiego 1922 – powstaje Ochotnicza Straż Pożarna w Bielinach 1925 – parafia Bieliny w diecezji kieleckiej 1933 – otworzono nowy budynek szkoły w Bielinach, przy ul. Starowiejskiej 1936 – erygowano nową parafię w Makoszynie 1938 – debiut Józefa Ozgi Michalskiego. Ukazują się "Godki świętokrzyskie" 1939 – wkroczenie wojsk niemieckich do Lechowa. Decyzją władz okupanta tereny gminy należą do powiatu kieleckiego w dystrykcie radomskim. Początki konspiracji – powstaje komórka Służby Zwycięstwu Polski. Jej komendantem jest Jan Sobkiewicz z Kakonina. 1941 – masowe aresztowania ludności i wywózki do obozu koncentracyjnego 1943 – pacyfikacja ludności wsi Kakonin i Huta Szklana. Wywózka rodzin żydowskich do getta w Bodzentynie 1944 – Oddział AK "Barabasza" wykonał napad na posterunek żandarmerii w Bielinach. W odwecie zamordowano 19 mieszkańców Bielin. Patrol AK "Barabasza" w Hucie Szklanej starł się z patrolem Wehrmachtu. Niemcy stracili 3 żołnierzy, 10 żołnierzy partyzanci wzięli do niewoli. Oddziałem dowodził kpr. "Jurek" Tadeusz Kuchta 1945 – Gminę Bieliny opuszczają wojska niemieckie, wkracza Armia Czerwona