Artykuł zawiera opis historii Częstochowy od prehistorii do czasów współczesnych.

Pradzieje thumb|Rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej w Częstochowie Najstarsze znaleziska archeologiczne w regionie częstochowskim pochodzą z okolic Zawiercia i są datowane na 150 000 lat. W bliższej okolicy znalezione zostały natomiast datowane na kilka tysięcy lat narzędzia z Dankowic koło Kłobucka. Liczniejsze są znaleziska z okresu neolitu, który w południowej Polsce zaczął się ok. 6000 lat temu. Na samym terenie Częstochowy pierwsze osady z tego okresu odkryto w 1929 r. w obecnej dzielnicy Mirów.

Następne znaleziska pochodzą ze środkowej i późnej epoki brązu (3300 – 2700 lat temu). Na ten okres datowane są osady oraz cmentarzyska, a jedno z nich zostało zakonserwowane i przekształcone w rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej na Rakowie. Osady z okresu epoki żelaza nie różnią się, na ziemi częstochowskiej, od tych wcześniejszych z epoki brązu. Rozwój kultury łużyckiej na ziemi częstochowskiej został zahamowany w VI wieku p.n.e. przez najazd Scytów. W okresie rzymskim ludność tych terenów utrzymywała z imperium rzymskim kontakty handlowe, o czym świadczą importowane dobra i monety rzymskie. W 375 r. region przeżył najazd Hunów, z tego czasu pochodzą też znaleziska przypisane do unikalnej tzw. kultury dobrodzieńskiej.

Początki Częstochowy thumb|upright|left|Pieczęć Iwo Odrowąża, autora pierwszej wzmianki o Częstochowie Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch. Według tej samej legendy Częstoch miał być rycerzem, który żył w czasach księcia Bolesława III Krzywoustego.

. Obie wsie należały wówczas do opola mstowskiego, którego zasięg pokrywał się w przybliżeniu z późniejszym starostwem olsztyńskim.

thumb|upright|Ruiny zamku olsztyńskiego, średniowiecznego centrum administracyjnego dla Częstochowy Sto lat później, na przełomie XIII i XIV wieku, w Częstochowie zlokalizowana została, podlegająca dekanatowi lelowskiemu, parafia, co świadczy o dużym znaczeniu gospodarczym i ludnościowym osady w regionie północno-zachodniej Małopolski, której dynamiczny rozwój nastąpił w wieku XIV. Rozwojowi sprzyjało bliskie położenie zamku olsztyńskiego i lokalizacja na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską. Częstochowę przecinał szlak z Krakowa i Olkusza na Kłobuck, Wieluń i Kalisz, od którego w Częstochowie odgałęział się trakt biegnący w stronę Piotrkowa. Po zbudowaniu w połowie XIV wieku zamku, Częstochowa znalazła się w granicach starostwa olsztyńskiego, a Częstochówka po krótkiej do niego przynależności została przekazana klasztorowi jasnogórskiemu.

Wzrost znaczenia Częstochowy i jej rolę punktu tranzytowego poświadczają dokumenty XIV-wieczne, dotyczące pobytu we wsi królów Polski. W 1354 roku został w Częstochowie wystawiony przez polskiego monarchę pierwszy dokument, a dwa lata później wystawiono inny, dotyczący wsi Wyczerpy, w którym po raz pierwszy wspomina się o przywileju goszczenia władcy przez Częstochowę. Także w 1356 roku Częstochowa otrzymała w wystawionym w Krzepicach przywileju prawo niemieckie, które braciom Leonardowi i Kanimirowi zezwalało na lokację dwóch wsi. Jedną z nich była Częstochowa, położona w miejscu dotychczasowej osady, a drugą wieś położona na południe od niej, nad rzeką Rybną (prawdopodobnie jest to Stradomka).

Nadanie praw miejskich thumb|upright|left|Władysław Opolczyk, fundator klasztoru Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna, gdyż stosowny dokument nie zachował się do czasów współczesnych. Prawdopodobnie spłonął on w jednym z pożarów w XV wieku. Z tego też powodu datę wyznacza się na podstawie innych dokumentów. Po raz ostatni Częstochowę jako wieś dokumenty wymieniają w 1356 roku, a po raz pierwszy nazywają miastem w 1377 roku. Pomocne do określenia daty są także kroniki Janka z Czarnkowa, który wymieniając w 1370 roku miasta przekazane w lenno na rzecz Władysława Opolczyka nie wymienił Częstochowy, a zrobił to w 1383 roku. Na tej podstawie datę przyznania praw miejskich określa się na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem. Dodatkowo w latach 70. XIV wieku przebudowano układ przestrzenny Częstochowy w związku z nadaniem praw miejskich, co określa wymieniony dokument z 1377 roku. W 1502 roku w kancelarii króla Aleksandra I wystawiony został nowy egzemplarz dokumentu lokacyjnego.

We wspomnianym dokumencie z 1377 roku Władysław Opolczyk nadał Jaśkowi i Nićkowi przywilej przerabiania rudy i wytopu z niej żelaza eksploatowanego z terenów w rejonie Częstochowy, jednak początki górnictwa rud w pasie ziem od Zawiercia do Wielunia są nieznane. Metody wydobycia były bardzo prymitywne, rudę wydobywano z kilkunastometrowych szybów i odchodzących od niej krótkich poziomych chodników. Ruda żelaza występuje w tym regionie w ok. 40-centymetrowej grubości warstwach rozdzielonych kilkumetrowymi warstwami iłów płonnych. Śladem po wydobyciu rud żelaza mają odzwierciedlenie w nazewnictwie miejscowości, w których je wydobywano (m.in. Rudniki, Rudy, Hutki, Klepaczka).

Częstochowę nazywano początkowo Nową Częstochową, zaś osadę na wzgórzu jasnogórskim, którą podarowano klasztorowi, wymieniano jako Starą Częstochowę. Nazewnictwo to nie utrzymało się i nazwy zostały dość szybko zamienione. W latach 1370–1393 Częstochowa była częścią księstwa wieluńskiego należącego do Władysława Opolczyka, który w 1382 r. ufundował klasztor paulinów.

thumb|left|Ulica Starego Miasta thumb|upright|Kościół św. Barbary w dawnej wsi Św. Barbara, obiekt sporu miasta z klasztorem Paulinów W okresie późnego średniowiecza tereny należące do miasta były rozległe, choć osadnictwo skupiało się na terenie obecnego Starego Miasta. Po przebudowie układu przestrzennego Częstochowy jej powierzchnia wynosiła ok. 8 hektarów. Terytorium miasta było ograniczone rzeką Wartą od wschodu i południowego wschodu, współczesnymi ulicami Warszawską i Krakowską od zachodu, ul. Spadek od północy i ul. Strażacką od południa. Według dokumentu dotyczącego uposażenia klasztoru jasnogórskiego z 1382 roku, od zachodu granice miasta biegły po łuku od wsi Częstochówka, następnie na zachód od obecnej ul. Pułaskiego. Sporny z klasztorem był obszar wsi Barbara z tamtejszym kościołem, który został przez klasztor zagarnięty i pomimo protestów miasta i korzystnych dla niego wyroków sądów królewskich pozostał we władzy zakonu aż do upadku państwa. Dokumenty kancelarii królewskiej z 1550 roku określają, że dalej granica przecinała Stradomkę, tereny miejskie sięgały prawie do wsi Dźbów, po czym granica zakręcała na wschód, wzdłuż drogi Dźbów-Błeszno, omijała tę ostatnią osadę od północy i dochodziła do lasu olsztyńskiego. Granice wschodnie opisano w 1631 roku w starostwie olsztyńskim, jako biegnące od lasów olsztyńskich do góry Prędziszów, następnie na zachód od wsi Mirów, przez rzekę Wartę do Wyczerp. Granica północna biegła od Wyczerp przez Góry Kawie, południowy skraj wsi Wierzchowisko, a stamtąd w stronę Częstochówki. Samo miasto położone nad przeprawą przez Wartę otoczone zostało murami miejskimi, w których znajdowało się kilka baszt. Mury te rozebrano stopniowo po potopie szwedzkim.

Okres panowania Jagiellonów i Wazów W drugiej połowie XV wieku morawski najemnik Burian Puklica złupił Częstochowę, gdy samodzielnymi rekwizycjami rekompensował sobie niewypłacenie żołdu przez Kazimierza IV Jagiellończyka. Po najeździe Puklicy miasto otoczono murami miejskimi, które istniały do połowy XVII wieku. Sporna jest ilość bram miejskich. Pewne jest istnienie Bramy Krakowskiej na ul. Targowej, Bramy Warszawskiej na ul. Senatorskiej i bramy przy moście na Warcie na ul. Mostowej. Sporne jest natomiast istnienie bramy po zachodniej stronie miasta, przy wlocie ul. Mirowskiej na współczesny pl. Daszyńskiego. Według części historyków odkryte w tym miejscu fundamenty należały do baszty lub dzwonnicy, a nie bramy miejskiej. Centrum osady stanowił rynek o wymiarach 175 na 64 m ograniczony ulicami Senatorską, Mostową i Mirowską, a od wschodu sięgający za Kozią. Na początku XIX wieku północną część rynku, za ul. Ptasią zabudowano kamienicami. W południowo-zachodniej części rynku znajdował się częstochowski ratusz, a na zachodnim krańcu południowej pierzei stał (bokiem do placu) kościół św. Zygmunta. Za kościołem zlokalizowano budynek klasztoru, a na przykościelnym terenie zorganizowano cmentarz. W późniejszych wiekach założono nowy cmentarz, za murami, na terenie obecnego pl. Daszyńskiego. Ratusz, klasztor i kościół oraz pewna część kamienic były murowane, reszta zabudowań była drewniana. W 1466 roku czeskie wojska Ścibora Towaczowskiego złupiły miasto i pobliską Jasną Górę.

Duże znaczenie dla gospodarki miejskiej miał ruch pielgrzymkowy, z którym związany był handel z pątnikami. Klasztor usiłował zmonopolizować handel okołopielgrzymkowy, co spotykało się z oporem mieszczan. Miasto wielokrotnie procesowało się z klasztorem o kwestie handlu pod Jasną Górą, co wskazuje, że była to wysoce dochodowa działalność. Po latach sporów przywilej Kazimierza IV z 1462 roku przyznał klasztorowi prawo handlu, ale odwołanie miasta przyniosło w 1493 roku nowy dekret, w którym Jan I Olbracht zakazał klasztorowi działalności handlowej, z wyjątkiem sprzedaży niewielkich ilości żywności. Władze klasztorne zignorowały jednak zakaz, który łamany był aż do czasu upadku państwa w XVIII wieku.

thumb|left|upright|Starosta olsztyński Mikołaj Szydłowiecki thumb|upright|Król Polski Zygmunt I Stary – wystawca licznych przywilejów dla miasta Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku, a okres dobrobytu wiązał się z późniejszym królem Polski Zygmuntem, wówczas księciem głogowsko-opawskim, który wielokrotnie przebywał w mieście (1498, 1502, 1502, 1503, 1505, 1505, 1506). Dzięki poparciu Zygmunta miasto uzyskało liczne przywileje, m.in. wydanie kopii przywileju lokacyjnego (1502), przywilej pobierania myta mostowego na Warcie (1504, 1512), przywilej organizowania jarmarków (1508) oraz zwolnienie z ceł i podatków targowych dla mieszczan na 12 lat. Przywilej z 1508 rok pozwalał organizować jeden jarmark rocznie, w 1564 roku organizowano trzy w roku, a w 1639 zezwolono na organizację sześciu w roku.

Z nadania Zygmunta starostą olsztyńskim został Mikołaj Szydłowiecki, który przyczynił się do rozwoju całego regionu. W XVI wieku rosła także liczba mieszkańców. W 1564 roku znajdowało się w Częstochowie 218 domów, a w następnych latach już 249 (1569), 331 (1620), 399 (1631).

thumb|upright|Król Polski Zygmunt III Waza – inicjator budowy twierdzy jasnogórskiej Pierwszy większy najazd zanotowano w 1587 roku, gdy wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto w drodze do Krakowa. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego darzący klasztor sympatią królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami. Fortyfikacje zaczęły powstawać pod koniec panowania Zygmunta III i trwały do 1648 roku. W efekcie prac budowlanych powstała na wzgórzu jedna z potężniejszych twierdz w państwie – obok twierdz takich jak Gdańsk, Elbląg, Toruń, Kudak, Brody, Słuck, Zamość, Łańcut, Tykocin i Bar.

W 1619 roku do Czech wybrał się królewicz Władysław Waza, który z polecenia ojca miał swoją tam obecnością osłabiać morale husyckich powstańców. Czesi zdecydowali się jednak wysłać do Władysława delegację, która zaproponowała mu objęcie czeskiego tronu. Do spotkania królewicza z posłami czeskimi doszło w Częstochowie. Władysław odrzucił złożoną propozycję, ponieważ byłaby ona sprzeniewierzeniem się polityce ojca.

W latach 1625–1630 region, w tym miasto, dotknięty został zarazą, w wyniku której na 399 domów w mieście 78 stało opuszczonych. Aż do potopu liczba mieszkańców nieznacznie rosła, ale w następnych latach postępujący rozkład struktur państwowych zahamował rozwój miasta i spowodował jego podupadnięcie.

Potop szwedzki