Barbara Zápolya (ur. 11 lutegoEwa Śnieżyńska-Stolot, Zamek piękny na wzgórzu... Horoskopy – zapomniane źródło historyczne, Kraków 2015, s. 108. 1490 lub 1494–6, zm. 2 października 1515 w Krakowie) – córka węgierskiego magnata i cieszyńskiej Piastówny, polska królowa i wielka księżna litewska w latach 1512–1515 jako pierwsza żona Zygmunta Starego.
Była pierwszą monarchinią koronowaną po 58-letniej przerwie od ostatniej koronacji Elżbiety Rakuszanki, drugą po Elżbiecie z Pilczy polską królową, która nie pochodziła z rodu panującego, oraz trzecią Węgierką na krakowskim tronie, po świętych Kindze i Jadwidze, zmarłą w opinii świętości. Była również ostatnią tak blisko spokrewnioną z Piastami królową polskąB. Przybyszewski, Barbara Zapolya Królowa Polski 1512-1515, Łańcut 2000, s. 13..
Małżeństwo Barbary i Zygmunta I miało umocnić związek Jagiellonów z Zápolyami, przywódcami stronnictwa narodowego na Węgrzech i przeciwnikami Habsburgów. Zmarła zaledwie po 3 latach panowania skromna, pobożna i wrażliwa Barbara została szybko zapomniana i zdominowana przez piękną, ambitną i despotyczną Bonę, która zajęła jej miejsce u boku Zygmunta IB. Przybyszewski, Barbara Zapolya Królowa Polski 1512-1515, Łańcut 2000, s. 10–11, 15..
Według świadectwa Decjusza pomnikiem ku czci pamięci królowej Barbary stała się kaplica Zygmuntowska na WaweluJ. L. Decius, De Sigismundi regis temporibus liber, Kraków 1521, s. CIII., z którą związana jest nie tylko idea budowy mauzoleum Jagiellonów, perły renesansu na północ od AlpSłynne określenie znakomitego niemieckiego historyka sztuki Augusta Ottmara von Essenweina (1831-1892). A. Essenwein, Die mittelalterlichen Kunstdenkmale der Stadt Krakau, Nürnberg 1867, s. 91–92., ale również znaczna część symbolicznych i alegorycznych przedstawień programu ikonograficznego wystroju kaplicyI. Sapetowa, Erotyka płaskorzeźb kaplicy Zygmuntowskiej, [w:] Sztuka a erotyka. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Łódź listopad 1994, Warszawa 1995, s. 171–192.W. Pociecha, Barbara Zapolya (1495–1515), [w:] Polski Słownik Biograficzny, Kraków 1935, 294..
Pochodzenie Przyszła polska królowa była córką pana na Trenczynie, hrabiego spiskiego, wojewody siedmiogrodzkiego Stefana Zápolyi i Jadwigi cieszyńskiej. Po mieczu wywodziła się z rodu rycerskiego, prawdopodobnie pochodzenia chorwackiego, który na przełomie XV i XVI wieku zdobył wielkie wpływy i ogromne majątki w Królestwie Węgier. Po kądzieli Barbara wywodziła się z cieszyńskiej i mazowieckiej linii Piastów – jej dziadkiem macierzystym był Przemysław II cieszyński, a babką Anna, córka księcia warszawskiego Bolesława IV.
Data urodzenia Dokładna data urodzenia Barbary Zápolyi nie została odnotowana w źródłach. Data dzienna jest możliwa do ustalenia dzięki horoskopom z 1504 r. i 1512 r., które określają dzień narodzin Barbary na 11 lutegoEwa Śnieżyńska-Stolot, Zamek piękny na wzgórzu... Horoskopy – zapomniane źródło historyczne, Kraków 2015, s. 101 i il. 13.. Datę roczną można rekonstruować na podstawie danych pośrednich, określających wiek królowej w chwili zgonu, jednak są to źródła powstałe co najmniej kilkanaście lat po śmierci Barbary. Według jednego z przekazów węgierskich królowa Barbara zmarła w wieku 20 latMonumenta Hungariae historica II. Scriptores. Magyar történelmi emlékek. II. Írók, t. XXXIII, Budapest 1907, s. 11. – Źródło pochodzi z okresu panowania brata Barbary, określonej jako Joannis regis soror (Jan Zapolya panował w latach 1526–1540)., natomiast według polskiego Rocznika Naropińskiego umierając liczyła sobie 25 latMonumenta Poloniae Historica. Pomniki dziejowe Polski, t. III, Lwów 1878, s. 222. – Łaciński rocznik Stanisława Naropińskiego obejmuje lata 996–1550, jednak autor pierwotnej wersji dzieła zmarł już około 1543 r. W. Dworzaczek, Naropiński Stanisław (zm. ok. 1543), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXII, Kraków 1977, s. 550–551..
Zygmunt Wdowiszewski z dwóch dat – 1490 i 1495 – za bardziej prawdopodobną uznał datę późniejszą, zapisaną w dokumencie wystawionym na Węgrzech, czyli w kraju pochodzenia królowejZ. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 117.. Rok 1495 jest obecnie najpowszechniej przyjmowany przez historykówZamążpójście Barbary Zapolyi w wieku 17 lat, tj. narodziny w roku 1495, zakładali m.in. Władysław Pociecha i Bolesław Przybyszewski, a obecnie zakładają m.in. Edward Rudzki, Małgorzata Duczmal, Jerzy Besala i Raimonda Ragauskienė. Rok 1495 jest również najczęściej spotykaną datą w leksykonach, słownikach i encyklopediach.. Ostrożniejsze określenie czasu narodzin Barbary Zápolyi na okres 1494–1495W XIX w. Aleksander Przezdziecki przyjmował, że Barbara Zápolya pod koniec roku 1511 miała 17 lat, tj. urodziła się w 1494 r. – A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie w XVI. wieku, Kraków 1868, s. 9. Również w biogramie królowej zamieszczonym w encyklopedii Samuela Orgelbranda datą urodzenia Barbary Zápolyi jest rok 1494 – Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami, t. II, Warszawa 1898, s. 127. podtrzymuje Mária RekettyésM. Rekettyés, Adalékok Szapolyai Borbála lengyel királyné trónrajutásának előzményeihez és uralkodásához, „Publicationes Universitatis Miskolcinensis. Sectio Philosophica”, IX, 4, 2004, s. 121.. Najpóźniejszą możliwą datą narodzin Barbary jest zaproponowany przez Stanisława Srokę okres pierwszego półrocza 1496 r.S. Sroka, Jadwiga Zápolya. Piastówna śląska na Węgrzech za panowania Jagiellonów, Kraków 2005, s. 27.
Wychowanie W Boże Narodzenie 1499 roku Barbara straciła ojca, potężnego przywódcę antyhabsburskiego stronnictwa magnaterii węgierskiej i nad jej wychowaniem czuwała odtąd jedynie matka Jadwiga Piastówna. Matka kładła nacisk na daleko posuniętą pobożność, co miało wpływ na formację etyczną i na ukształtowanie się głębokiej religijności jej córkiB. Przybyszewski, Barbara Zapolya Królowa Polski 1512–1515, Łańcut 2000, s. 21..
Brak jest wiadomości o odebranym przez Barbarę wykształceniu. Musiała posiadać znajomość języków węgierskiego i niemieckiego. Była również piśmienna. Nie jest pewne, czy przed przyjazdem do Polski córka śląskiej Piastówny znała język polski w mowie i w piśmieW. Urban, Stosunki polsko-słowackie, „Odrodzenie i reformacja w Polsce”, 1967, 37, s. 41. – W XVI w. mieszkańcy Górnych Węgier w korespondencji używali języków węgierskiego, czeskiego i niemieckiego, ale w archiwach słowackich znajdują się również dokumenty staropolskie.. Bolesław Przybyszewski wysunął przypuszczenie, że matka Barbary, cieszyńska Piastówna, mogła zapoznać swoje dzieci z podstawami języka i tradycji polskich. Co najmniej dobra znajomość miejscowego dialektu słowackiego u wychowanej w Trenczynie Barbary przyczyniła się do wygłoszenia na jej powitanie jednej z najstarszych zachowanych mów w języku polskimW. Urban, Stosunki polsko-słowackie, „Odrodzenie i reformacja w Polsce”, 1967, 37, s. 41.A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie w XVI. wieku, Kraków 1868, s. 13–14, 28 przyp. 2. – Mowę powitalną na część Barbary Zápolyi wygłosił w języku polskim biskup przemyski Maciej Drzewicki. Po polsku wygłaszano również uroczyste mowy do znającej język polski królowej Barbary Radziwiłłówny, natomiast po łacinie do innych królowych..
Plany małżeńskie thumb|left|250px|Barbara Zapolya z mężem Zygmuntem I i jego drugą żoną Boną Sforzą (drzewo genealogiczne Jagiellonów w De vetustatibus Polonorum) W latach 1502–1505 gościem w trenczyńskim zamku, gdzie wychowywała się Barbara, bywał królewicz polski Zygmunt, lennik swojego najstarszego brata Władysława, króla WęgierA. Pawiński, Młode lata Zygmunta Starego, Warszawa 1893, s. 219–227.. Niektórzy historycy przypuszczają, że już około roku 1505 rodzina Zapolyów mogła czynić wstępne starania o doprowadzenie do prestiżowego dla nich małżeństwa najmłodszego, niezamożnego królewicza z młodziutką Barbarą, której ojciec posiadał 72 zamki i miasta oraz czerpał wpływy z siedmiogrodzkich kopalń. Mariaż z magnacką jedynaczką byłby wyjątkowo korzystny dla królewicza bez apanaży, jednak w roku 1506 Zygmunt niespodziewanie został królem Polski po śmierci brata Aleksandra i osoba pochodzącej z niedynastycznej rodziny Barbary nie wydawała się już dobrą partią dla monarchyB. Przybyszewski, Barbara Zapolya Królowa Polski 1512–1515, Łańcut 2000, s. 22–23.Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary (1506–1548), Warszawa 1947, s. 102..
Od 1509 senatorowie naciskali na bezżennego Zygmunta, który miał już ponad 40 lat, aby zawarł związek małżeński. Wśród kandydatek na polską królową wymieniano m.in. księżniczkę meklemburską i księżniczkę mantuańskąZ. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 117–118.. Zygmunt zdecydował się na wybór takiej żony, której koneksje pozwolą na osłabienie zagrażającej interesom Jagiellonów sieci sojuszy cesarza Maksymiliana I. W roku 1511 Barbara Zápolya, córka i siostra wpływowych przywódców antyhabsburskiego stronnictwa na Węgrzech, została oficjalnie zaproponowana jako węgierska kandydatka na żonę Zygmunta I przez jego brata Władysława. Wcześniej jednak to Zygmunt I, uzasadniając swój zamiar chęcią pokrzyżowania planów habsburskich i wzmocnienia pozycji Jagiellonów na Węgrzech, poprosił Władysława o zgodę na małżeństwo z jego poddaną i uzyskał ją już 25 stycznia 1511K. Liske, Studia z dziejów wieku XVI, Poznań 1867, s. 12–13. – Zgodę na ożenek uzyskał od przebywającego wówczas we Wrocławiu Władysława mimo sprzeciwu niektórych węgierskich doradców, m.in. biskupa Pócs Györgya Szakmáryego.. Ponieważ Zygmunt po śmierci brata ubiegał się o węgierski tron, przypuszczalnie chciał nie tylko zaszachować cesarza i utwierdzić władzę Władysława na Węgrzech poprzez związanie go powinowactwem z przywódcą partii narodowej, ale również zyskać sojusznika na wypadek podjęcia własnych starań o koronę św. Stefana dla siebie lub dla syna zrodzonego z WęgierkiK. Liske, Studia z dziejów wieku XVI, Poznań 1867, s. 14–15.M. Duczmal, Izabela Jagiellonka. Królowa Węgier, Warszawa 2000, s. 113–114..
Po zakończeniu wstępnych rokowań małżeńskich króla Polski z Zápolyami, Władysław jawnie odegrał rolę swata i wysłał do brata węgierskich posłów. Do Krakowa udali się archiprezbiter budziński Mihály Hammel (Hanel)Szatmári György primás (1457–1524), [w:] Magyar történeti életrajzok: a Magyar tudományos akadémia és Magyar történelmi társulat megbizásából, Budapest 1906, t. 22, s. 146.É. Gyulai, Carmina in arma Zapolyana: Címversek Szapolyai Borbála lengyel királyné (1512) és Szapolyai János Zsigmond választott király (1567) címeréről, „Publicationes Universitatis Miskolciensis. Sectio Philosophica” 2004 (9), nr 4, s. 63. i spokrewniony z Barbarą książę cieszyński Kazimierz. Rokowania rozpoczęły się w październiku 1511 r.É. Gyulai, Carmina in arma Zapolyana: Címversek Szapolyai Borbála lengyel királyné (1512) és Szapolyai János Zsigmond választott király (1567) címeréről, „Publicationes Universitatis Miskolciensis. Sectio Philosophica” 2004 (9), nr 4, s. 63. – Data miesięczna przybycia poselstwa do Krakowa i rozpoczęcia rokowań w sprawie małżeństwa Barbary została przekazana przez Bernarda Wapowskiego. Kroniki Bernarda Wapowskiego z Radochoniec kantora katedralnego krakowskiego, część ostatnia czasy podługoszowskie obejmująca (1480-1535), wyd. J. Szujski, Kraków, 1874, s. 105–106. i zakończyły pomyślnie. Zaręczyny odbyły się 2 grudnia 1511 r. W celu sfinalizowania układów małżeńskich w styczniu 1512 r. wyruszyli do Trenczyna posłowie króla polskiego w osobach biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego i kasztelana poznańskiego Łukasza Górki oraz kasztelana sandomierskiego Krzysztofa SzydłowieckiegoA. Przezdziecki, Jagiellonki polskie w XVI. wieku, t. I, Kraków 1868, s. 9.Z. Wdowiszewski, Genealogia Jagiellonów i Domu Wazów w Polsce, Kraków 2005, s. 119..
Panowanie Zaślubiny i koronacja