Kina w Krakowie
Historia thumb|Kinematograf Pierwszy pokaz „kinematografu” w Polsce odbył się 14 listopada 1896 roku w teatrze miejskim w Krakowie przy placu św. Ducha. Seanse odbywały się w trzech seriach: pierwsza do 29 listopada 1896, druga od 2 do 13 grudnia 1896 i trzecia od 2 do 7 lutego 1897. Wyświetlano filmy z firmy braci Lumière. Pierwszy pokaz składał się z 2 części. W pierwszej pokazano: Śniadanie dziecka, Plac Pocztowy, Mimik z kapeluszem, Kłócące się dzieci, Plac królewski w Madrycie oraz inscenizowaną komedię Oblany ogrodnik. W drugiej wyświetlano m.in.: Polityczny zatarg, Francuską kawalerię, Hiszpańską artylerię, Masarnię Fin du Siècle, Kąpiel w morzu i Kolej żelazną.
Następne pokazy odbyły się rok później w sali recepcyjnej hotelu Kleina przy ul. św. Gertrudy 6 (hotel Monopol) w listopadzie 1897.
Do kolejnych pokazów kinowych wykorzystywano zarówno sale teatralne (np. salę Teatru Ludowego przy ul. Rajskiej 12, czy salę Sokoła w Podgórzu), jak i przystosowane pomieszczenia (np. Teatr Letni w Parku Krakowskim, wspomnianą salę w hotelu Kleina oraz od 19 sierpnia 1905 do 1 października 1905 Teatr Fenomen mieszczący się w pocyrkowym budynku przy ul. Starowiślnej).
Rozwój kin w Krakowie W 1907 spółka Grunwald i Kleinberger zorganizowała pierwsze stałe kino Krakowa – Cyrk Edison działające do 1912.
W 1909 przy ul. św. Tomasza 37 zorganizowano teatr kinematograficzny Orion.
W grudniu 1910 w Pałacu Spiskim (Rynek Główny 34) działał teatr Kineton (kolejne nazwy Złuda i Zachęta).
W 1912 zaczęły powstawać nowoczesne kina. Pod patronatem instytucji społecznych powstały: kinoteatr Excelsior (uruchomione 15 października 1912 w sali przy ul. Rajskiej 12) – działał pod nazwą Bajka od 14 lutego 1913 do drugiego półrocza 1914. W 1914 kino Corso. Po jego likwidacji siedziba Teatru Ludowego, kinoteatr Towarzystwa Szkoły Ludowej (uruchomione 30 października 1912 przy ul. Podwale 6) posiadał salę na ok. 200 miejsc – od II połowy 1916 działał pod nazwą Promień do lat 30. XX w. thumb|Wejście do kinoteatru Uciecha w 2010 r. thumb|Kino ARS – Sztuka
Następne kina, działające jeszcze do końca XX w. to: Wanda – otwarte 16 listopada 1912 przy ul. św. Gertrudy 5 z dużym, posrebrzanym ekranem o wymiarach 7,5 × 5,5 m i salą na ponad 500 osób, Uciecha – otwarte 7 grudnia 1912 przy ul. Starowiślnej 16 z wnętrzem projektu Henryka Uziembły, sala na 430 osób.
W 1913 roku otwarto następujące kinoteatry: Kinetofon Edisona – prezentował eksperymentalne filmy dźwiękowe w Starym Teatrze, na początku 1914 został przeniesiony do hotelu Union przy ul. św. Gertrudy 27 (obecnie Hotel Royal), Kino Nowości przy ul. Starowiślnej 21, w latach 30. kino Adria, obecnie Scena Kameralna Starego Teatru, Kino Sokół w Podgórzu, Kinoteatr Wisła na placu Szczepańskim 3 (dawna kawiarnia Bisanza), Teatr świetlny Złuda w Pałacu Spiskim w Rynku Głównym, w miejscu teatru Kineton.
W kwietniu 1914 uruchomiono teatr świetlny Urania przy ul. Stradomskiej 27.
W 1916 otwarto kina: Sztuka – 26 października 1916 przy ul. św. Jana 6, Lubicz w dawnym budynku restauracji Johnów przy ul. Lubicz 15 (kolejne nazwy: Reduta, Corso, Słonko, Stella, Gdańsk (do stycznia 1951), od lutego 1951 kino Młoda Gwardia – zlikwidowane pod koniec lat 80. XX w., kino Czerwonego Krzyża przy ul. Zielonej 17 (obecnie ul. Sarego), od 1917 pod nazwą OpiekaWielki pożar w kinoteatrze Opieka Nowości Illustrowane 1924 nr 13 s.4 (zdjęcie) ..
W 1917 zorganizowano kino Zachęta w Pałacu Spiskim w miejsce kina Złuda, wcześniej teatru Kineton.
Dwudziestolecie międzywojenne thumb|Teatr Bagatela w Krakowie 1921 – zbudowano kinoteatr Warszawa, w 1932 r. przebudowano go na kino Atlantic (szeroki ekran, blisko 500 miejsc). 28 stycznia 1921 powstało kino Naukowo-Pouczające przy ul. Smoleńsk 9, mieściło się w sali odczytowej na pierwszym piętrze. Od tego miejsca wywodzi się późniejsza nazwa – kino Muzeum, od 1959 kino Studio. 1923 – kino Dom Żołnierza Polskiego przy ul. Lubicz 48, później Dom Żołnierza, następnie operetka. 1926 – kino Charitas przy ul. Lea 55, później Zorza, następnie Maskotka, obecnie w całości Dom Parafialny Księży Misjonarzy. 1926 – kinoteatr Bagatela przy ul. Karmelickiej 2, od 1938 Scala, podczas okupacji tylko dla Niemców, obecnie Teatr Bagatela. 1930 – kino Apollo przy ul. św. Tomasza 11. 1931 – kino Świt przy ul. Zwierzynieckiej 1, w czasie okupacji Urania (tylko dla Niemców), później Melodia (ponad 800 miejsc). 1937 – kino LOPP (Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej) przy ul. Wybickiego 1, po 1945 kino Wolność (ul. 18 Stycznia 1), zlikwidowane w 1994.
Przed wybuchem wojny działało w Krakowie 15 kin.
Lp. Kino grudzień 1934 grudzień 1938 Adres Uwagi 1 Adria + + ul. Starowiślna 21 2 Apollo + + ul. św. Tomasza 11 3 Atlantic + + ul. Stradom 15 4 Bagatela + – ul. Karmelicka 2 od 1938 Scala 5 Dom Żołnierza – + ul. Lubicz 48 6 LOPP – + (ul. Wybickiego 1) 7 Muzeum – + ul. Smoleńsk 9 8 Promień + + ul. Podwale 6 9 Scala – + (ul. Karmelicka 2) do 1938 Bagatela 10 Słonko + – ul. Lubicz 15 nast. Stella 11 Stella – + ul. Lubicz 15 uprz. Słonko 12 Sztuka + + ul. św. Jana 6 13 Świt + + ul. Straszewskiego 18 14 Uciecha + + ul. Starowiślna 16 15 Wanda + + ul. św. Gertrudy 5 16 Zorza + + ul. Lea 55 wcześniej Charitas 17 Fotoplastikon – + (ul. Szczepańska 5)
II wojna światowa W czasie wojny funkcjonowało 8 kin – 6 dla Polaków: Apollo, Atlantic (Warszawa), Stella (Młoda Gwardia), Sztuka, Uciecha, Wanda i 2 dla Niemców: Scala (teatr Bagatela), Urania (Filharmonia).
Kina działające po II wojnie światowej thumb|Kino Światowid thumb|Budynek kina Wanda (fot. z 2014) Aktualności – w końcu lat 40. w sali Apollo, później (1949) w kinie Sztuka, następnie w Nowej Hucie przy Placu Centralnym (od 1956) – kino kameralne z niewielką salą. Amfiteatr – przy ul. Szlak 71 w Pałacu na Szlaku zbudowanym w 1878 według projektu Antoniego Łuszczkiewicza, siedzibie Radia Kraków w latach 1950–1998, niszczejący obiekt w 2015 kupiła Wyższa Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera. Apollo – przy ul. św. Tomasza 11a, zamknięte w 2004, obecnie klub Hush Live. Balladyna – w Nowej Hucie. Chemik – w budynku administracyjnym Solvay w Borku Fałęckim (ul. Zakopiańska 62), nie istnieje. Cassino – kino letnie przy ul. Zyblikiewicza (wówczas Bitwy pod Lenino). Cracovia – kino letnie przy al. Marszałka Ferdynanda Focha (wówczas Puszkina). Dom Żołnierza – przy ul. Lubicz 48, nie istnieje, na jego miejscu powstała nowoczesna opera. Dworcowe Energetyk – Płaszów-stadion, ul. Stróża Rybna 1 (1971) Fotoplastikon – Szczepańska 5 Gazownik – przy ul. Gazowej 21. Gdańsk – kino działające do końca stycznia 1951 przy ul. Lubicz 15 Iskierka – przy ul. Żywieckiej 44, nie istnieje. Kino 18 – kino studyjne przy ul. Floriańskiej 18/5. Kleparz – przy ul. Lubelskiej 27. Kolejarz – St. Płaszów Kolorowe – w Nowej Hucie (Czyżyny). Krakus – przy al. Krasińskiego 18. Kultura – Rynek Główny 27 w pałacu „Pod Baranami”; w jego miejscu działa kino „Pod Baranami”. Maskotka – przy ul. Lea 55 (wówczas Dzierżyńskiego), nie istnieje, zlikwidowane na początku lat 80. XX w. Melodia – działało w budynku Filharmonii krakowskiej przy ul. Zwierzynieckiej 1, nie istnieje. Miniaturka – przy ul. Franciszkańskiej 1. Młoda Gwardia – przy ul. Lubicz 15 działające od lutego 1951, zlikwidowane pod koniec lat 80. XX w. Młodzieżowe – w Nowej Hucie (w MDK). Nowa Huta Orion – w Podłężu. Dźwiękowe kino Oświatowe – ul. Garncarska 1. Pasaż – działało w Pasażu Bielaka (Rynek Główny 9) otwarte 23 lipca 1974, zamknięte w 2008. Podwawelskie – działało na os. Podwawelskim, przy ul. Komandosów, w 1988 DKF „KLAPS” (Komandosów 21); nie istnieje. Prokocim – przy ul. Bieżanowskiej 71, w 2 połowie lat 60. i w latach 70. ZZK Prokocim Przyjaźń Puchatek – kino parkowe. Robotnik – w Czyżynach, uruchomione w kwietniu 1951 pierwsze w Polsce kino hotelowe. Rotunda – 3 Maja 5 DKF Rotunda – przy ul. Oleandry 1, działające od 1971 r. Zamknięte w 2016 r. w związku ze złym stanem budynku i wymówieniem stowarzyszeniu umowy najmu. Stal – działało w Nowej Hucie od 26.02.1951, obecnie sala gimnastyczna XVI Liceum Ogólnokształcącego (os. Willowe 1). Studio – przy ul. Smoleńsk 9 (wcześniej Muzeum) Swoszowianka – Swoszowice Sygnał – kino w Ogrodzie Strzeleckim. Sztuka – przy ul. św. Jana 6, działało do 7 maja 2012 roku jako jedna z kilku sal kinowych w Centrum Kinowym ARS. Światowid – działało w Nowej Hucie, Osiedle Centrum E od 1957 do 1992 roku jako jedno z dwóch dużych nowohuckich kin tamtego okresu. W latach 2008–2013 siedziba Krakowskiego Oddziału Muzeum Historii Polski, od 2013 siedziba Muzeum PRL-u. 29 maja 2015 zostało wpisane do rejestru zabytków przez Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Obecnie w kinie „Światowid” działa Muzeum Nowej Huty, będące oddziałem Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Bliźniacze kino Świt (na Osiedlu Teatralnym 10) rozpoczęło swoją działalność w 1953. Działało do 2002. Od 2013 po remoncie w dużej sali kinowej działa supermarket, mała sala kinowa została przekształcona w „Filmową Café”. Świt (od lat 30. do końca lat 40. XX w.) – róg ul. Straszewskiego 18 i ul. Zwierzynieckiej 1 w budynku Filharmonii krakowskiej, następnie kino Melodia. Tęcza – przy ul. Praskiej 52. Uciecha – przy ul. Starowiślnej 16, obecnie klub nocny Shine. Ugorek – na os. Ugorek, nie istnieje. Później w tym miejscu ciucholand, następnie Centrum Kultury Ugorek (działało w 2013 r. przez kilka miesięcy), obecnie jest tam dom kultury dla dzieci. Video – Rynek Główny 27 (1988) Video – Nowa Huta, os. Kombatantów 7 (1988) Videokino – przy ul. Mikołajskiej 2 Wanda – przy ul. św. Gertrudy 5, obecnie obiekt do wynajęcia (uprzednio delikatesy Centrum, wcześniej supermarket Mila). Warszawa – przy ul. Stradomskiej 15, działa w tym miejscu kompleks sportowo-wypoczynkowy. Wiedza – przy ul. Bulwarowej 17 w Nowej Hucie, następnie pod taką nazwą w Krakowskim Domu Kultury w Pałacu Pod Baranami, Rynek Główny 27 (1982). Wisła – działało od 1959 do końca lat 80. XX w. na rogu ulic Podgórskiej i Gazowej w budynku z XIX w. (ul. Gazowa 21), wcześniej kino Gazownik, obecnie klub. Wolność – przy pl. Inwalidów (wówczas plac Wolności), zlikwidowane w 1994. Następnie klub nocny disco, obecnie Fitness Club. Kinoteatr Wrzos – przy ul. Zamoyskiego 50, jednostka Domu Kultury „Podgórze” (150 miejsc). Zamknięte i wyburzone w 2018. Zdrowie Zryw – w Nowej Hucie (Łęg) w 1953, Bronowice Wielkie (1955). Zuch – przy ul. Krowoderskiej 8. Pod koniec lat 70. XX wieku nazwę zmieniono na Szkolne kino Studyjne, a od 1996 do czerwca 2009 kino funkcjonowało jako Paradox. Związkowiec – przy ul. Grzegórzeckiej 71, działało od pierwszej połowy lat 50. XX w., w 1988 Iluzjon-Związkowiec, nie istnieje, funkcjonował jako hala widowiskowa. Została wznowiona działalność po przeprowadzeniu inwestycji przez miasto – funkcjonuje jako Teatr Variété, pierwszy muzyczny teatr w Krakowie. Krakowskie Centrum Kinowe ARS – przy ul. św. Tomasza, wznowiło działalność 18 sierpnia 1995. Posiadało 5 sal: Gabinet (32 miejsca), Kiniarnia (30 miejsc), Salon (20 miejsc), Aneks (50 miejsc), Reduta – kinoteatr w tzw. sali Saskiej (171 miejsc). Zostało zamknięte z końcem 2018 r. Trwają poszukiwania nowej siedziby. Cinema City w wyburzonej galerii Plaza posiadało 9 sal, 2664 miejsca; IMAX działał w galerii Plaza od 12 grudnia 2001, posiadał amfiteatralnie zbudowaną salę kinową z ekranem o wymiarach 24 m szerokości i 18 m wysokości, 424 miejsca.
Kina działające thumb|Kino Kijów thumb|Kino Sfinks thumb|Kino Cinema City Kazimierz w Krakowie Kijów (obecnie Kijów.Centrum) – przy al. Zygmunta Krasińskiego 34, działające od 1967. Posiada trzy sale: Główną (828 miejsc), Studio (32 miejsca) oraz klub Off Kijów. Przed przebudową sala główna posiadała jeszcze więcej miejsc (ok. 920). Agrafka – kino studyjne, znajdujące się przy ul. Krowoderskiej 8, w budynku krakowskiego ogniska polskiej YMCA (109 miejsc).